Difference between revisions of "Bihotz"

3,026 bytes added ,  2 months ago
Tag: 2017 source edit
Tag: 2017 source edit
== Historia ==
=== Antzinaroa ===
Gizakiek antzinatik jakin dute bihotza existitzen zela, nahiz eta haren funtzio eta anatomia zehatzak ez ziren argi ulertu. Ikuspegi [[erlijioso]]en ondorioz (''ikus hurrengo atala'') bihotza Antzinaroan ulermen zientifikoaren gune nagusia zela uste zuten. [[Aristoteles]]ek, bihotza, odola sortzeaz arduratzen zen organoa zela uste zuen; [[Platon]]ek zirkulatzen ari zen odolaren iturria zela uste zuen; eta [[Hipokrates]]ek, odola gorputzetik bihotzetik biriketaraino ziklikoki zirkulatzen ari zela ikusi zuen. [[Erasistratos]]ek (K. a. 304-K. K. a. 250an) bihotza bonba bat zela ikusi zuen, odol hodien dilatazioa eraginez, eta arteriak zein zainak bihotzetik irradiatzen direla ikusi zuen, pixkanaka, distantzia txikiagoarekin, airez beteta zeudela uste zuen arren, eta ez odolez<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Anatomy of the Heart - Faculty of Medicine Online Museum and Archive|url=https://sydney.edu.au/medicine/museum/mwmuseum/index.php/Anatomy_of_the_Heart|aldizkaria=sydney.edu.au|sartze-data=2019-12-19}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=John|abizena=Meletis|izenburua=The Beliefs, Myths, and Reality Surrounding the Word Hema (Blood) from Homer to the Present|orrialdeak=1–6|hizkuntza=en|abizena2=Konstantopoulos|izena2=Kostas|data=2010|url=https://doi.org/10.1155/2010/857657|aldizkaria=Anemia|zenbakia=2010|issn=2090-1267|pmid=21490910|pmc=PMC3065807|doi=10.1155/2010/857657|sartze-data=2019-12-19}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Katz Arnold M.|izenburua=The “Modern” View of Heart Failure|orrialdeak=63–71|data=2008-05-01|url=https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCHEARTFAILURE.108.772756|aldizkaria=Circulation: Heart Failure|alea=1|zenbakia=1|doi=10.1161/CIRCHEARTFAILURE.108.772756|sartze-data=2019-12-19}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=W. C.|abizena=Aird|izenburua=Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey|orrialdeak=118–129|hizkuntza=en|data=2011|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x|aldizkaria=Journal of Thrombosis and Haemostasis|alea=s1|zenbakia=9|issn=1538-7836|doi=10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x|sartze-data=2019-12-19}}</ref>.
 
[[Galeno]] mediku greziarrak (K. a. II. mendea) bazekien odol hodiek odola garraiatzen zutela, eta odol benosoa (gorri iluna) eta arteriala (distiratsuagoa eta meheagoa) identifikatu zituen, bakoitzak funtzio ezberdin eta bananduak zituelarik. Galenok, bihotza gorputzeko organorik beroena zela ikusiz, gorputzari beroa ematen ziola ondorioztatu zuen. Bihotzak ez zuen odolik bere inguruan, bihotzaren mugimenduak odola xurgatzen zuen diastolean zehar, eta odola arterien pultsaziotik mugitzen zen. Galenok uste zuen odol arteriala ezkerreko bentrikulutik eskuinekora pasatzen zen odol zaintsuak sortzen zuela, bentrikuluen arteko "poroen" bidez. Biriketako airea biriketatik biriketatik igarotzen zen. Biriketako airea biriketatik pasatu zen bihotzaren ezkerraldeko biriketako arterian barrena, eta odol arteriala sortu zuen.
 
Ideia horiek ez ziren zalantzan jarri ia mila urtez.
 
=== Erdi Aroa ===
[[Fitxategi:Leonardo_da_vinci,_Heart_and_its_Blood_Vessels.jpg|thumb|[[Leonardo da Vinci]]k egindako bihotzaren marrazkiak]]