«Txerto»: berrikuspenen arteko aldeak

3.482 bytes added ,  Duela 3 hilabete
Erreferentziak eta txerto mota esperimentalak.
(Erreferentziak eta txerto mota esperimentalak.)
 
[[Fitxategi:Vaccination of girl.jpg|thumb|261x261px|Injekzio bidezko txertaketa.]]
 
'''Txerto'''ak prestakin biologikoak dira, gaixotasun baten aurrean [[Oroimen immunologiko|immunitate hartu]]a aktibatzen dutenak. Normalean, [[eritasun]] jakin bat eragiten duen [[mikroorganismo]]aren antzeko [[Agente infekzioso|agente]]ez osatuta egoten dira, [[antigeno]] ere esaten zaienak.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OMS {{!}} Vacunas|url=http://www.who.int/topics/vaccines/es/|aldizkaria=WHO|sartze-data=2019-12-19}}</ref> Antigenoak hiru motatakoak izan daitezke: indargabetuta edo hilda dauden [[mikrobio]]ak, horiek ekoitzitako [[toxina]]k edo azalean dituzten proteinak. Antigenoak [[immunitate-sistema]] aktibatzen du infektatutako organismoan, gorputz arrotz baten moduan identifikatu, eta horren aurkako [[antigorputz]] espezifikoak ekoizten ditu. Horrela, etorkizunean infekzio berdina pairatuz gero, gorputza gai izango da mikrobio arrotza azkar ezagutzeko eta suntsitzeko <ref> Albero, Josu: Mikrobioen mundu liluragarria, EHUak argitaratuta (2019) 113-117 orr. ISBN: 978-84-1319-082-2 </ref>. Txertoak [[profilaktiko]]ak edo terapeutikoak izan daitezke. Profilaktikoak [[gaitz]]a gertatu baino lehen prebentziorako erabiltzen diren txertoak dira; terapeutikoak, ordea, ez dira prebentziorako erabiltzen, infekzio edo minbizi-zelulen aurkako tratamendu gisa baizik.<ref>{{Erreferentzia|izena=Cornelis J. M.|abizena=Melief|izenburua=Therapeutic cancer vaccines|orrialdeak=3401–3412|abizena2=van Hall|abizena3=Arens|abizena4=Ossendorp|abizena5=van der Burg|izena2=Thorbald|izena3=Ramon|izena4=Ferry|izena5=Sjoerd H.|data=2015-9|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26214521|aldizkaria=The Journal of Clinical Investigation|alea=9|zenbakia=125|issn=1558-8238|pmid=26214521|pmc=PMC4588240|doi=10.1172/JCI80009|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kalijn F.|abizena=Bol|izenburua=Prophylactic vaccines are potent activators of monocyte-derived dendritic cells and drive effective anti-tumor responses in melanoma patients at the cost of toxicity|orrialdeak=327–339|abizena2=Aarntzen|abizena3=Pots|abizena4=Olde Nordkamp|abizena5=van de Rakt|abizena6=Scharenborg|abizena7=de Boer|abizena8=van Oorschot|abizena9=Croockewit|izena2=Erik H. J. G.|izena3=Jeanette M.|izena4=Michel A. M.|izena5=Mandy W. M. M.|izena6=Nicole M.|izena7=Annemiek J.|izena8=Tom G. M.|izena9=Sandra A. J.|data=2016-3|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26861670|aldizkaria=Cancer immunology, immunotherapy: CII|alea=3|zenbakia=65|issn=1432-0851|pmid=26861670|pmc=PMC4779136|doi=10.1007/s00262-016-1796-7|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Julia ML|abizena=Brotherton|izenburua=HPV prophylactic vaccines: lessons learned from 10 years experience|orrialdeak=999–1009|hizkuntza=en|data=2015-08|url=https://www.futuremedicine.com/action/captchaChallenge?redirectUrl=https%3A%2F%2Fwww.futuremedicine.com%2Fdoi%2F10.2217%2Ffvl.15.60|aldizkaria=Future Virology|alea=8|zenbakia=10|issn=1746-0794|doi=10.2217/fvl.15.60|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Ian H.|abizena=Frazer|izenburua=Development and implementation of papillomavirus prophylactic vaccines|orrialdeak=4007–4011|data=2014-05-01|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24748633|aldizkaria=Journal of Immunology (Baltimore, Md.: 1950)|alea=9|zenbakia=192|issn=1550-6606|pmid=24748633|doi=10.4049/jimmunol.1490012|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
Txertoak jartzeari txertaketa edo txertatze deritzo. Gaur egun, txertaketa da [[gaixotasun infekzioso]]ak saihesteko metodorik eraginkorrena<ref>United States Centers for Disease Control and Prevention (2011). ''A [https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf CDC framework for preventing infectious diseases].'' Archived 2017-08-29 at the Wayback Machine. Accessed 11 September 2012. "Vaccines are our most effective and cost-saving tools for disease prevention, preventing untold suffering and saving tens of thousands of lives and billions of dollars in healthcare costs each year."</ref>. Are gehiago, txertaketa masiboei zor diegu mundu zabalean [[baztanga]] bezalako hainbat [[Gaixotasun infekzioso|gaitz infekzioso]] desagertu izana, baita beste hainbaten maiztasuna murriztu izana ere, hala nola, [[Amorru (gaixotasuna)|amorru]], [[poliomielitis]] edo [[tetanos]] gaixotasunenak. Azken hamarkadetatik hona txertoen eraginkortasuna zabal eta sakon ikertu eta egiaztatu da. Sakonki aztertu diren txertoen artean daude [[Gripearen aurkako txerto|influenzaren txerto]]a,<ref>{{Erreferentzia|izena=Anthony E.|abizena=Fiore|izenburua=Seasonal influenza vaccines|orrialdeak=43–82|abizena2=Bridges|abizena3=Cox|izena2=Carolyn B.|izena3=Nancy J.|data=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19768400|aldizkaria=Current Topics in Microbiology and Immunology|zenbakia=333|issn=0070-217X|pmid=19768400|doi=10.1007/978-3-540-92165-3_3|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[HPV-ren txerto]]a<ref>{{Erreferentzia|izena=Yuli|abizena=Chang|izenburua=Evaluating the impact of human papillomavirus vaccines|orrialdeak=4355–4362|abizena2=Brewer|abizena3=Rinas|abizena4=Schmitt|abizena5=Smith|izena2=Noel T.|izena3=Allen C.|izena4=Karla|izena5=Jennifer S.|data=2009-07-09|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19515467|aldizkaria=Vaccine|alea=32|zenbakia=27|issn=1873-2518|pmid=19515467|doi=10.1016/j.vaccine.2009.03.008|sartze-data=2018-11-16}}</ref> eta [[barizelaren txerto]]a.<ref>{{Erreferentzia|izena=Thomas J.|abizena=Liesegang|izenburua=Varicella zoster virus vaccines: effective, but concerns linger|orrialdeak=379–384|data=2009-8|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19606157|aldizkaria=Canadian Journal of Ophthalmology. Journal Canadien D'ophtalmologie|alea=4|zenbakia=44|issn=1715-3360|pmid=19606157|doi=10.3129/i09-126|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[Munduko Osasun Erakundea]]ren esanetan, jada hogeita bost [[infekzio]] desberdinetarako txertoak daude baimenduta eta eskuragarri.<ref>World Health Organization, [http://www.who.int/immunization/global_vaccine_action_plan/GVAP_doc_2011_2020/en/ Global Vaccine Action Plan 2011-2020]. Archived 2014-04-14 at the Wayback Machine. Geneva, 2012.</ref>
== Historia ==
[[Fitxategi:Edward Jenner.jpg|thumb|285x285px|[[Edward Jenner]]]]
[[Baztanga|Baztangaren]] aurkako tratamendu moduan birus horren inokulazioa erabiltzen hasi ziren Txinan X. mendean<ref>{{Erreferentzia|izena=Graeme|abizena=Lang|izenburua=Book Reviews : Joseph NEEDHAM, edited by Nathan SIVIN, Science and Civilisation in China, Volume 6. Biology and Biological Technology, Part VI: Medicine. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 261 pp., with bibiliographies and index. ISBN: 0-521-63262-5. Price: £45.00|orrialdeak=299–302|data=2001-03|url=http://dx.doi.org/10.1177/0920203x0101500144|aldizkaria=China Information|alea=1|zenbakia=15|issn=0920-203X|doi=10.1177/0920203x0101500144|sartze-data=2018-11-16}}</ref>, baina aurkitu den lehen erreferentzia XV. mendekoa da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Joseph|abizena=Needham|izenburua=Science and Civilisation in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 6, Medicine|argitaletxea=Cambridge University Press|hizkuntza=en|data=2000-04-13|url=https://books.google.es/books?id=6bEZ8Hp8h5sC&redir_esc=y|isbn=978-0-521-63262-1|sartze-data=2019-12-19}}</ref> Garai hartan, sudur bidezko haize-ematea erabiltzen zen; gaixoen pustulak hauts bihurtu eta sudurretik sartzen ziren, [[baztanga]] arina zuten pertsonak immunizatzeko asmoz. Horrez gain, haize-ematean oinarritutako bestelako teknikak ere erabiltzen omen ziren Txinan XVI. eta XVII. mendeetan zehar.<ref>{{Erreferentzia|izena=Williams, Gareth,|abizena=1952-|izenburua=Angel of death : the story of smallpox|argitaletxea=Palgrave Macmillan|data=2010|url=https://www.worldcat.org/oclc/506248749|isbn=9780230274716|pmc=506248749|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
Hala ere, [[Baztanga|baztangaren]] aurkako aurrerapen garrantzitsuenen artean lehenak [[Edward Jenner]] mediku ingelesak egindakoak izan ziren. 1760ko hamarkadan esaten zen behizainek ez zutela inoiz [[baztanga]] larria jasango, aurretik [[Baztanga|behi-baztanga]] pasatu izanak [[Baztanga|giza baztangatik]] babesten zituelako. Hori ikusita, [[Edward Jenner|Jenner]]-ek 1796an 8 urteko haur bati besoa marratu eta zaurian [[Baztanga|behi-baztangadun]] gizon baten zornea jarri zion. Sei aste geroago, [[Baztanga|behi-baztangaren]] sintomak desagertu zirenean, [[Baztanga|giza baztangaren]] birusarekin mutikoa inokulatu arren, ez zuen gaixotasunik garatu.<ref>{{Erreferentzia|izena=Alexandra Minna|abizena=Stern|izenburua=The history of vaccines and immunization: familiar patterns, new challenges|orrialdeak=611–621|abizena2=Markel|izena2=Howard|data=2005-5|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15886151|aldizkaria=Health Affairs (Project Hope)|alea=3|zenbakia=24|issn=0278-2715|pmid=15886151|doi=10.1377/hlthaff.24.3.611|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=P. M.|abizena=Dunn|izenburua=Dr Edward Jenner (1749-1823) of Berkeley, and vaccination against smallpox|orrialdeak=F77–78|data=1996-1|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8653442|aldizkaria=Archives of Disease in Childhood. Fetal and Neonatal Edition|alea=1|zenbakia=74|issn=1359-2998|pmid=8653442|pmc=PMC2528332|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[Edward Jenner]]-ek teknika garatzen eta hainbat indibiduotan probatzen jarraitu zuen eta horren arriskuak txikiak zirela ikusita, Ingalaterran [[Baztanga|giza baztangan]] oinarritutako haize-ematea debekatu zen 1840. urtean.<ref>{{Erreferentzia|izena=J. A.|abizena=Didgeon|izenburua=Development of Smallpox Vaccine in England in the Eighteenth and Nineteenth Centuries|orrialdeak=1367–1372|data=1963-05-25|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20789814|aldizkaria=British Medical Journal|alea=5342|zenbakia=1|issn=0007-1447|pmid=20789814|pmc=PMC2124036|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
=== Konjugatuak ===
Bakteria jakin batzuek euren kanpo-geruzan polisakaridoak dituzte, hain immunogenikoak ez direnak. Baina molekula horiei [[toxina]]k bezalako proteinak lotuz gero, [[immunitate-sistema]]k [[polisakarido]]a [[antigeno]] moduan ezagutuko du. Teknika hau erabiltzen da B motako ''[[Haemophilus influenzae]]''ren aurkako txertoan.
 
 
Gaur egun, beste txerto mota batzuekin saiaketak egiten ari dira:
 
* '''Bektore rekonbinantea''': beste desberdin bateko emandako mikroorganismo baten eta [[DNA]]<nowiki/>ren (edukita) fisiologia (gorputza) konbinatuz, immunitatea sor daiteke infekzio-prozesu korapilatsuak dituzten gaixotasunen kontra. Gaixotasun infekziosoen, baita ere minbizirako immunoterapien aurkako txertoak sortzeko ahaleginek, gaixotasun autoimmuneek eta alergiek adierazpen heterologoko sistema aukera|aldaera erabili dute, biralak eta bakterio bektoreak, baita ere DNAren eta ARN-en eraikuntza recombinantesak sartuz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Welcome to Elgg.|data=2013-05-23|url=https://web.archive.org/web/20130523113256/http://feelsynapsis.com/pg/file/read/26358/immunologic-basis-of-vaccine-vectors|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2019-12-19}}</ref> Bektore txerto-mota honetan erabilienak dira [[Vaccinium|birus vaccinia]], [[Lactobacillus]] eta [[Lactococcus]]-eko bakterio laktiko batzuk (ez patogenikoak) eta [[Tuberkulosi|M.tuberkulosia]] eta [[Salmonella|typhi Salmonella]]-ko moteldutako (oso ondo ezagutzen denez gero eta bere efektu patogenikoak askoz leunagoak direnez gero, azken hau gehiago erabiltzen da). Txerto-mota honen arazo nagusiak dira haien aurreko erantzun immunitarioa gutxiegia izan dadin memoria sistema immunean eta antigenoaren ekoizpenaren indukzioan behin uzteko aukera bektorea dago organismoaren (tetraziklina eta aspirina bezalako eragile erabilera ikasten ari da) barruan.
* '''DNAko Txertoa''': garapen berriko txertoa, DNA infekzioso batetik sortuta. DNA bakterioetako, giza edo abere zelula barruan birusa sartzerakoan funtzionatzen du. Sistema immunitarioko zelula batzuek DNAko agertutako proteina ezagutzen dute eta erasotzen diote eragindako zelulei bezala berezko proteinara ere. Zelula hauek denbora luzean bizi direnez gero, normalean proteina horiek produzitzen dituen agente patogenoa (infekziotzat hartzen dena) periodo luzearen ondoren aurkitzen bada, sistema immunitarioak erasoko die bat-batean. DNAko txertoen abantaila produzitzea eta biltegiratzea oso errazak direla. Nahiz eta txerto-mota hau 2006an oraindik esperimentala izan, emaitza itxaropentsuak aurkezten ditu. DNA hori zelulen kromosomaren batean sartuko daitekeen eta mutaziorik produzi dezakeen ez dakigu hala ere konfiantza askorekin.
 
== Txertoen egutegia ==
Herrialde bakoitzak gomendatzen du haurrak ahalik eta azkarren txertatzea, behin hauen sistema inmunologikoa prest dagoenean. Gainera, [[Osasunaren Mundu Erakundea|Osasunaren Mundu Erakundeak]] (OME) gomendio internazional batzuk eskaintzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izena=Alexandra Minna|abizena=Stern|izenburua=The History Of Vaccines And Immunization: Familiar Patterns, New Challenges|orrialdeak=611–621|abizena2=Markel|izena2=Howard|data=2005-05-01|url=https://www.healthaffairs.org/doi/full/10.1377/hlthaff.24.3.611|aldizkaria=Health Affairs|alea=3|zenbakia=24|issn=0278-2715|doi=10.1377/hlthaff.24.3.611|sartze-data=2019-12-19}}</ref>
 
Haurren egutegi eta bidaiarien egutegietatik kanpo, badaude txerto batzuk gomendagarriak direnak bizitza osoan zehar; hala nola, gripea, tetanosa, pneumonia... Haurdun dauden emakumeen erresistentzia ikertzea oso ohikoa da errubeolaren aurrean. Adineko pertsonentzat gomendagarriak dira pneumonia eta gripearen aurkako txertoak, izan ere, adin batetik aurrera, arriskutsuago bihurtzen dira gaixotasun batzuk.
 
== Txertoak eta tiomersala ==
Tiomersala edo timerosala agente antiseptiko eta antifungikoa da, [[Merkurio (elementua)|merkuriotik]] eratorria. 1930eko hamarkadatik erabilia izan da kontserbatzaile gisa txertoetan. Gaur egun Europan eta Estatu Batuetan erabiltzen diren txerto gehienek tiomersala erabiltzen ez duten arren, bakunen kontrako mugimendu askoren argumentua da oraindik ere konposatu honen erabilerak autismoa eta hiperaktibitatea bezalako gaitzak sortzen dituela.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La introducción de la variolización en Europa {{!}} Vacunas / Asociación Española de Vacunología|hizkuntza=es-ES|url=https://www.vacunas.org/la-introduccion-de-la-variolizacion-en-europa-histp/|sartze-data=2019-12-19}}</ref>
 
Gatazka honetan zehar, mediku estamentu ofizial batzuek haurrek txertoetan, tiomersalaren erabilera urritzeko deia egin zuten, guraso asko eta askoren larritasuna ikusiz; nahiz eta ez zegoen probarik tiomersala gaixotasunenbaten arduraduna zela erakusten zuena.
107

edits