«Bihotz»: berrikuspenen arteko aldeak

99 bytes added ,  Duela 2 hilabete
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
"Bihotz" hitzerako [[txinatar karaktere]]a, 心, [[zigilu idazkera]]n erabiltzen zen bihotzaren errepresentazio nahiko errealista batetik abiatzen da<ref>{{Erreferentzia|abizena=Qiu, Xigui,|izenburua=Chinese writing|abizena2=裘錫圭.|url=https://www.worldcat.org/oclc/43936866|isbn=1-55729-071-7|pmc=43936866|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. ''xīn'' txinerazko hitzak "gogo", "intentzio" eta "muin" kontzeptu metaforikoak ere adierazten ditu<ref>{{Erreferentzia|izenburua=MDBG English to Chinese dictionary|hizkuntza=zh|url=http://www.mdbg.net/chinese/dictionary?page=worddict&wdqb=%E5%BF%83&wdrst=0|aldizkaria=www.mdbg.net|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. [[Txinatar medikuntza]]n bihotza da 神 shén "espiritu, kontzientziaren" zentroa<ref>{{Erreferentzia|abizena=Flaws, Bob, 1946-|izenburua=Statements of fact in traditional Chinese medicine|argitaletxea=Blue Poppy Press|data=1994|url=https://www.worldcat.org/oclc/30895515|edizioa=1st ed|isbn=0-936185-52-X|pmc=30895515|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. Bihotza [[heste mehe]]arekin eta [[mihi]]arekin lotuta dago, sei organo eta bost errai menderatzen ditu eta bost elementuen sisteman suaren parte da<ref>{{Erreferentzia|abizena=Wiseman, Nigel.|izenburua=A practical dictionary of Chinese medicine|argitaletxea=Paradigm Publications|data=1998|url=https://www.worldcat.org/oclc/30399609|edizioa=1st ed|isbn=0-912111-54-2|pmc=30399609|sartze-data=2019-12-05}}</ref>.
 
[[Sanskrito]]z bihotza ''hṛd'' edo ''hṛdaya'' esaten da, hizkuntza horretan idatzitako testurik zaharreanean, [[Rigveda]]n, agertzen den gisa<ref group="oh" name=":0">Bihotzaren etimologia beste hizkuntza askotan '''*ḱḗr''' [[aitzinindoeuropera]]ko hitzetik eratortzen da. Hortik eratorri dira [[albaniera]]ko kërth; [[hitita]]ko 𒆠𒅕 (ŠÀ-er), [[luvitera]]ko 𒍝𒀀𒅈𒍝 (<sup>UZU</sup>zārza), [[liziera]]ko 𐊋𐊕𐊆𐊅𐊁 (kride) eta [[palaitera]]ko 𒅗𒀀𒅈𒋾 (ka-a-ar-ti /kārt-/); [[armeniera]]ko սիրտ (sirt); [[balto-eslaviera]]ko *śirˀdís, [[letoniera]]ko sir̂ds, [[lituaniera]]ko širdìs eta antzinako [[prusiera]]ko seyr; antzin-[[eslaviera]]zko *sь̑rdьce (*śirdi-ka) hitzetik eratorri dira ekialdeko eslaviera zaharreko сьрдьце (sĭrdĭce), [[errusiera]]ko се́рдце (sérdce), [[ukrainera]]ko се́рце (sérce), [[Antzinako eliza-eslaviera]]ko срьдьце/ⱄⱃⱐⰴⱐⱌⰵ (srĭdĭce), [[bulgariera]]zko сърце (sǎrce), [[mazedoniera]]zki срце (srce), [[txekiera]]zko srdce edo [[poloniera]]zko serce, besteak beste; hizkuntza [[zelta]]tan *kridyom errotik eratorri dira [[bretoiera]]zko kreiz, [[galesera]]zko [[craidd]] edo [[irlandera]]ko [[croí]]; [[hizkuntza germaniko]]ak *hertô hitzatik eratorri dira, ...[[ingeles]]ezko heart, [[nederlandera]]ko hart, [[aleman]]ezko Herz edo [[suediera]]zko hjärta; [[antzinako greziera]]z καρδία (kardía), κῆρ (kêr) hitzak daude, euskarazko hitz askoren erroan dagona (adibidez, ''kardiologo''); [[latin]]ez cor hitza dator, eratorri ugari eman dituenak, tartean [[frantses]]ezko cœur, [[gaztelania]]zko corazón, [[italiera]]zko cuore edo [[katalan]]ezko cor, baina baita ere beste hitz eratorri batzuk, ''konkordantzia'' edo ''diskordantzia'' gisa; [[indo-iraniar]]rez *ȷ́ʰŕ̥dayam izango litzateke, eta hortik eratorri ziren [[sanskrito]]zko हृदय (hṛ́daya), हृद् (hṛ́d), [[assamera]]ko হিয়া (hia), [[hindi]]ko हिया (hiyā), [[urdu]]ko ہیا‎ (hiyā) edo [[telugu]]ko హృదయము (hr̥dayamu) ; [[tokariera]]z *käryā- izango litzateke; [[kartveliera]]z uste da *mḳerd- hitza eratorri zela</ref>. Sanskritoz objektu anatomikoaz gain "gogoa" eta "arima" ere esan nahi du, eta emozioen gunea da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Lanman, Charles Rockwell, 1850-1941.|izenburua=A Sanskrit reader : text and vocabulary and notes|argitaletxea=Motilal Banarsidass Publishers|data=1966|url=https://www.worldcat.org/oclc/39698580|edizioa=1st Indian ed|isbn=81-208-1362-6|pmc=39698580|sartze-data=2019-12-08}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Essays in Indian philosophy, religion and literature|argitaletxea=Motilal Banarsidass|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/68988217|edizioa=1st Indian ed|isbn=81-208-1978-0|pmc=68988217|sartze-data=2019-12-08}}</ref>
 
Filosofo eta zientzialari klasiko askok, [[Aristoteles]] barne, pentsamenduaren, arrazoiaren edo emozioaren jarlekutzat hartzen zuten bihotza, sarritan burmuinak funtzio horietan laguntzen duela alde batera utzita<ref>{{Erreferentzia|izenburua=On the Parts of Animals, by Aristotle : book3|url=https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html|aldizkaria=ebooks.adelaide.edu.au|sartze-data=2019-12-08}}</ref>. Bihotza, bereziki, emozioen gune bezala identifikatzea, [[Galeno]] mediku erromatarrari zor zaio, nork, pasioen egoitza gibelean ere aurkitu zuen, eta arrazoiaren egoitza garunean<ref>{{Erreferentzia|abizena=Galen.|izenburua=Galen on the usefulness of the parts of the body = Peri chreias moriōn [romanized form] = De usu partium|argitaletxea=Classics of Medicine Library|data=1996|url=http://worldcat.org/oclc/36487898|pmc=36487898|sartze-data=2019-12-08}}</ref>. Bihotzak ere rol bat jokatu zuen [[azteka|azteken]] sinesmen sisteman. Aztekek egiten zuten [[giza sakrifizio]]rako modurik arruntena bihotza erauztea zen. Aztekek, bihotza (''tona''), gizabanakoaren muina zein [[Eguzkia]]ren beroaren zati bat (''istli'') zela uste zuten. Gaur egun ere, [[Nahua|nahuek]] uste dute eguzkia arima bat dela (''tona-tiuh''): "Biribila, beroa, pultsularia".<ref>{{Erreferentzia|abizena=Sandstrom, Alan R.|izenburua=Corn is our blood : culture and ethnic identity in a contemporary Aztec Indian village|argitaletxea=University of Oklahoma Press|data=1991|url=https://www.worldcat.org/oclc/44957775|edizioa=1st ed|isbn=0-585-17747-3|pmc=44957775|sartze-data=2019-12-08}}</ref>