«Gengis Khan»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
Etiketak: Mugikor edizioa Mugikor web edizioa
{{Wikipedia1000}}
{{Biografia_infotaula_automatikoa|jaiotza data={{circa|[[1162]]}}}}
'''GenghisGengis Khan'''<ref>{{Euskaltzaindia181|orrialdea=16}}</ref> ([[1162]]? – [[1227]]ko [[abuztuaren 18]]a) mongoliar tribu guztiak batu zituen eta [[Mongolen Inperioa]] sortu zuen printze bat izan zen. Bere benetako izena '''Temudjin''' zen eta tenplu izena '''Taizu'''. [[Asia]]ko hainbat erreinu konkistatu zituen, hala nola ''Hsi-Hsia'' erreinua (txinatarrak), ''Kara-Khitai'' erreinua eta ''Khwarezm'' inperioa (musulmanak).
 
== Inperioa ==
[[Oirate]]ak, [[Kirgiz]]ak eta [[Uigur etnia|Uigureak]] garaitu eta boterearen oinarriak finkatu ondoren, Txinako konkista hasiz zuen Gengis Kan –ek beste hainbat herrialderen laguntzarekin. [[1208]]an [[Txinako Harresi Handia|Txinako Harresia]] zeharkatu zuten Mongoliarrek eta euste-puntu bat jarri zuten barruan. [[1213]]an bere armadak mendebaldera eta hegoaldera bidali zituen eta [[Qin dinastia]]k gobernatzen zuen lurraldera sartu ziren. [[1215]]ean [[Yenking]] hiria (gaur egungo [[Pekin|Beijing]]) hartu zuten. Txinaren hegoaldera ez sartzea erabaki zuen, alde batetik, bere gizonentzako gogorregia zelako eta beste aldetik, Txinako hegoaldea iparraldea baino indartsuagoa zelako.
 
[[1218]]an [[Kara-kitai]] erreinua lortu zituzten. Azken honekin inperioak [[Khwarezm]] inperio [[musulman]]arekin (gau egungo [[Irak]], [[Iran]] eta [[Turkestan]]go zati bat direnarekin) muga izatea lortu zuen eta hemengo agintariak erasorako asmorik ez zuela ematen zuenez, merkatariei inperiorako bideak zabaltzea erabaki zuen GenghisGengis Khanek. Baina [[Ala al-din Muhammad]] agintariak, Mongoliatik itzultzen ari zen karabana bat erasotu zuen eta bertako pertsona guztiak hil zituen. Honengatik, eta merkatu bideen erabateko jabetza lortu nahi zuelako, GenghisGengis Khanek musulmanak erasotzea erabaki zuen. Ala al-din- ek bere armada talde txikietan banatu zuenez eta Mongoliarrak agertzean ihes egin zuenez, erraza izan zen hauek garaitzea, nahiz eta bere semea armada berriro osatzen eta mongoliarrei aurre egiten saiatu. Beraz, [[Bukhara]] eta [[Samarkanda]] (Khwarezmeko hiriburua) suntsitu zituen, bere jeneraletako bik iparraldean eta hegoaldean aurrera jarraitzen zuten bitartean. [[1223]]rako Jwarizm guztia bereganatua zuten mongoliarrek. Geroago, Peshawar eta Lahore hiriak (gaur egungo Indiako iparraldea eta [[Pakistan]]) konkistatu zituzten. 122an, gaur egun Errusia denean sartu ziren eta [[Volga]] eta [[Dnieper]] ibaietatik [[Persiar golkoa|Pertsiako golkoraino]] iristen zen eskualdea arpilatu zuten.
[[1225]]an Mongoliara itzuli zen garaile. Ondoren, sortu ziren matxinadak zapaltzeari eskainiz izan bere denbora, [[Hisi-Hisia]]ko lurraldean batez ere, ez zituztelako azken kanpainarako soldaduak bidali nahi eta matxinada hasiera izan zitekeelako (Gengis Khan hil arte ez ziren deuseztatu).
 
== Armada eta estrategiak ==
[[Fitxategi:Gengis Khan empire-fr.svg|thumb|420px|GenghisGengis Khan eta bere jeneralen konkista nagusiak.]]
 
Gengis Khanek [[Mongolen Inperioa|Mongoliar Inperioa]] ez zuen indarragatik bakarrik lortu, baita estrategia onak erabili zituelako eta gobernadore ona izan zelako ere. Bere ezaugarrietako bat bere izaera eta lider itsura ziren. Garai hartan normala zena baino altuagoa zen, buru zabala zuen, masailezur indartsua eta begirada sarkorra.
== Ikus, gainera ==
* [[Mongolen Inperioa]]
* [[GenghisGengis Khanen hilobia]]
 
== Erreferentziak ==
{{commonskat}}
 
* {{es}} [http://sobrehistoria.com/gengis-kan-guerrero-y-conquistador/ GenghisGengis Khanen bizitza]
* {{es}} [http://aula2.elmundo.es/aula/laminas/lamina1177406335.pdf El Mundoren laminak]
* {{es}} [http://www.vidasdefuego.com/bio_GenghisKhan.htm GenghisGengis Khanen biografia]
 
{{bizialdia|1162ko|1227ko|Genghis Khan}}