«Mendebaldeko Frontea Lehen Mundu Gerran»: berrikuspenen arteko aldeak

1916 amaituta, 2 urte gehiago soilik
t
(1916 amaituta, 2 urte gehiago soilik)
 
=== Gerra planak - Mugen gudua ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Mugen gudua]]''</blockquote>Lehen Mundu Gerraren hasieran alemaniar armadak, zazpi armada-talde izanda mendebaldean eta bat ekialdean, [[Schlieffen plana|Schlieffen planari]] hasiera eman zion. Planaren helburu nagusia Frantziako defentsak hegaletik erasotzea zen, horregatik Belgika gurutzatu zuten, neutrala izan arren.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=The Origins of World War I|data=2003|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511550171|editore-abizena=Hamilton|editore-izena=Richard F.|doi=10.1017/cbo9780511550171|sartze-data=2019-07-21}}</ref>[[Fitxategi:Stabilization of Western Front WWI.PNG|thumb|Mendebaldeko frontea 1914an]]
[[Fitxategi:Stabilization of Western Front WWI.PNG|thumb|Mendebaldeko frontea 1914an]]
[[Fitxategi:French bayonet charge.jpg|thumb|Frantziar baioneta karga bat, 1914]]
Lehen Mundu Gerraren hasieran alemaniar armadak, zazpi armada-talde izanda mendebaldean eta bat ekialdean, [[Schlieffen plana|Schlieffen planari]] hasiera eman zion. Planaren helburu nagusia Frantziako defentsak hegaletik erasotzea zen, horregatik Belgika gurutzatu zuten, neutrala izan arren.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=The Origins of World War I|data=2003|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511550171|editore-abizena=Hamilton|editore-izena=Richard F.|doi=10.1017/cbo9780511550171|sartze-data=2019-07-21}}</ref> Mendebaldeko frontea, Europako armada nagusienak elkarren aurka borrokatu ziren lekua; armada hauek frantziarra eta alemaniarra izanda, eta baita ere, gerra erabakiko zen lekua izan zen.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=32. The War Becomes History|argitaletxea=Böhlau Verlag|data=2014-12-31|url=http://dx.doi.org/10.7767/boehlau.9783205793656.983|aldizkaria=The First World War|isbn=9783205793656|sartze-data=2019-07-21}}</ref> Belgikaren neutraltasuna [[1839|1839ko]] [[Londresko Ituna|Londresko itunean]] adostu zen, eta itun honengatik, Alemaniak errespetatu ez zuelako, Britainia Handiak gerran sartu zen haien kontra 1914ko [[Abuztuaren 4|abuztuaren 4ko]] ultimatuma eta gero. Egun berean [[Alexander von Kluck|Alexander von Klucken]] eta [[Karl von Bülow|Karl von Bülowen]] armadak Belgika erasotu zuten. [[Luxenburgo]] jada okupatua zegoen [[Abuztuaren 2|abuztuaren 2tik]]. Belgikan gertatutako lehen gudua [[Liejako setioa]] izan zen, abuztuaren 5etik 16ra. Lieja posizio oso gotortu bat zen, eta Belgikako armada adorez defendatu zuen. Hala ere, alemaniar [[artilleria]], garai hartan mundu osoko boteretsuena, hiriaren harresi eta gotorleku nagusienak ahustu zituen eta Lieja errenditu zen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Griffith, Paddy.|izenburua=Fortifications of the Western Front 1914-18|argitaletxea=Osprey|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/56644885|isbn=1841767603|pmc=56644885|sartze-data=2019-07-21}}</ref> Liejako gotorlekua erori eta gero Belgikaren armada gehiena [[Anberes|Anberesera]] atzeratu zen, [[Namur|Namurreko]] garnizioa isolatuta utziz. Belgikako hiriburua, [[Brusela]], abuztuaren 20an errenditu zen. [[Namurreko setioa]] abuztuaren 20tik 23ra iraun zuen. <ref name=":1" />
[[Fitxategi:German infantry 1914 HD-SN-99-02296.JPEG|thumb|Alemaniar infanteria 1914an]]
Frantziako armadak bost armada-talde zituen mugan kokatuta. Frantziarren [[XVII Plana]] [[Alsazia-Lorrena]], 1871an galdutako probintziak, errekuperatzeko plana zen.<ref name=":0" /> Abuztuaren 7an 7.armada-gorputza [[Mulhouse]] eta [[Colmar]] erasotu zituen. Hala ere, abuztuaren 14an hasi zen frantziar ofentsiba nagusia, 1. eta 2. armada-taldeak [[Sarrebourg]]-[[Morhange]] lerroa erasotzean.<ref name=":0" /> Alemaniarrek Schlieffen plana aurrera eramateko Alsazia-Lorrenatik motelki erretiratu ziren frantziarrei galera erraldoiak eragin bitartean. Frantziar 3. eta. 4. armada taldeek [[Sarre (ibaia)|Sarre ibairantz]] aurreratu ziren eta Sarreburg hartzen saiatu ziren, [[Briey (Meurthe-et-Moselle)|Briey]] eta [[Neufchâteau (Vosges)|Neufchateauko]] inguruko hiriak erasotuz baina aldaratuak izan ziren.<ref name=":0" /> Frantziar 7. armada-gorputzak Mulhouse hartu zuen abuztuaren 7an baina [[Mulhouseko gudua]] eta gero alemaniar erreserbek frantziar armadak erretiratzera behartu zituzten.<ref name=":0" />
 
=== Marneko Lehen Gudua ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Marneko lehen gudua|Marneko Lehen Gudua]]''</blockquote>Alemaniar armada Parisetik 70 kilometrora egotea lortu zuen baina [[Marneko guduak|Marneko Lehen Guduan]] (irailaren 6-12) frantziar eta britaniar armadek alemaniar armaden artean sortutako zulo bat aprobetxatu zuten, hegaletik erasotzeko; horregatik von Klucken (1. armada) eta von Bülowen (2. armada) unitateak, aurreratuenak zeudenak eta zuloaren sorreraren eragileak, atzeratu behar izan ziren.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Strachan, Hew.|izenburua=The First World War|argitaletxea=Oxford University Press|data=2001-|url=https://www.worldcat.org/oclc/44509322|isbn=0198208774|pmc=44509322|sartze-data=2019-07-25}}</ref>[[Fitxategi:The Belgian Army, 1914 Q53281.jpg|thumb|Belgiar armada 1914an]]
[[Fitxategi:The Belgian Army, 1914 Q53281.jpg|thumb|Belgiar armada 1914an]]
Alemaniar armada Parisetik 70 kilometrora egotea lortu zuen baina [[Marneko guduak|Marneko Lehen Guduan]] (irailaren 6-12) frantziar eta britaniar armadek alemaniar armaden artean sortutako zulo bat aprobetxatu zuten, hegaletik erasotzeko; horregatik von Klucken (1. armada) eta von Bülowen (2. armada) unitateak, aurreratuenak zeudenak eta zuloaren sorreraren eragileak, atzeratu behar izan ziren. <ref>{{Erreferentzia|abizena=Strachan, Hew.|izenburua=The First World War|argitaletxea=Oxford University Press|data=2001-|url=https://www.worldcat.org/oclc/44509322|isbn=0198208774|pmc=44509322|sartze-data=2019-07-25}}</ref> Alemaniarrek erretiratzea gelditu zuten [[Aisne ibaia|Aisne ibaian]], eta hantxe bertan lurra hondeatu zuten, [[Lubaki-gerra|lubaki-gerrari]] hasiera eman zion. Alemaniarren atzeratzearen ondorioz, bi aurkako armadek bestea hegaletik erasotu saiatu zuten; mugimendu honi "[[Itsasorako Lasterketa]]" eman zitzaion. Lasterketa hau gertatzen ari zen bitartean lubaki sistemak [[Mantxako kanala|Mantxako kanalatik]] [[Suitza|Suitzako]] mugara arte luzatu zituzten. Alemaniarrek okupatutako lurrak Frantziaren burdinaren %64a zeukan, baita ikatzaren %40a, frantziar industriari arazo asko sortuz.<ref name=":2">{{Erreferentzia|abizena=Kennedy, Paul M., 1945-|izenburua=The rise and fall of the great powers : economic change and military conflict from 1500 to 2000|argitaletxea=Vintage Books|data=1989, ©1987|url=https://www.worldcat.org/oclc/18071496|edizioa=1st Vintage books ed|isbn=0679720197|pmc=18071496|sartze-data=2019-07-25}}</ref>
 
Ententearen aldean bere lubakiak herrialdeen artean banatuta zeuden, sektoreetan ordenatuta. Mantxako kanalatik hurbil Belgikaren azken unitateek lehen sektorea mantentzen zuten, geroago Britaniar Armada Espedizionarioa eta azkenik frantziar armadak. Urrian gertatutako [[Yserreko gudua|Yserreko guduaren]] ondorioz Belgika [[Flandria|Flandriako]] 35km gutxi gora behera kontrolatzen zuen, [[Yserko Frontea|Yserreko Frontea]] izena jaso zuena. Fronte honek [[Nieuwpoort]]-tik [[Boesinghe|Boesinghera]] zihoan. Bitartean Britaniar Armada Espedizionarioa (BEA) ekialdean posizio hobeagoak lortu zituen, belgikarren hegala defendatzeko.<ref name=":2" />
 
=== Ypresko Lehen Gudua ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Ypresko Lehen Gudua]]''</blockquote>Urriaren 12tik azaroaren 22ra arte alemaniar armadek azken saiekara bat egin zuten lubaki-gerra gerta ez zedin, baita [[1914|1914an]] Frantzia eror zezan ere. Saiakera honi "[[Ypresko Lehen Gudua]]" izena jaso zuen. Gudu hau impassean amaitu zuen, bi aldeek galera larriak izanda. Gudua eta gero Erich von Falkenhayn jeneralak hala esan zuen: "Hemendik aurrera Alemaniak gerra ezingo du irabazi modu militarrean, diplomazia erabiltzen hasi behar da". Hala ere, [[Theobald von Bethmann-Hollweg|Theobald von Bethmann-Hollwegek]], alemaniako kantzilerra momentu hartan, [[Paul von Hindenburg]] ''Generalfeldmarschall-ak'' [[Ober Ost|Ober Ostean]] eta [[Erich Ludendorff]] bere azpikomandanteak gerra garaipen militarren bidez oraindi irabazi zitekeela esaten zuten. Polonian gertatutako [[Lodz ofentsiba|Lodz ofentsiban]] (azaroaren 11-25) Falkenhaynek [[Errusiar Inperioa|Errusiarekin]] bakea lortu ahalko zuela espero zuen. Von Bethmann-Hollwegekin izandako elkarrizketetan Errusia Alemaniaren etsai nagusia ez zela zioen, nahiz Frantzia eta Britainia Handia. Frantziarekin ere esperantza handia zeukan, anexio batzuekin soilik bakea lortu zitekeen eta Britania Handiaren kontra guztiok borrokatu.<ref name=":5">{{Erreferentzia|abizena=Foley, Robert T. (Robert Thomas), 1969-|izenburua=German strategy and the path to Verdun : Erich von Falkenhayn and the development of attrition, 1870-1916|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2007, ©2005|url=https://www.worldcat.org/oclc/778889553|isbn=0521841933|pmc=778889553|sartze-data=2019-07-25}}</ref>
 
== 1915 ==
 
=== Udazkenako ofentsiba ===
[[Fitxategi:The Second Battle of Artois, May-june 1915 Q51632.jpg|thumb|Frantziar soldaduak Bigarren Artoiseko guduan]]
1915ko irailean Ententeak beste ofentsiba bati hasiera eman zionː [[Artoisko hirugarren gudua]], Champagneko bigarren gudua eta britainiarrek [[Looseko gudua|Loos]] erasotu zuten. Frantziar armadak uda osoa prestatzen egon zen erasoa aurrera eramateko. Britainiar unitateei frontearen kontrol gehiago ematea erabaki zen frantziar dibisio asko erasoa hasiko zen lekura eramateko. Irailaren 22an erasoa bonbardaketa luze bat eta gero hasi zen; bonbardaketa hau hainbat aste lehenago planifikatzen hasita zegoen eta bonbardatu behar ziren posizioak kontu handiz hegazkinez behatu ziren, baita argazkiak atera zituzten ere. Frantziar eraso nagusia 25ean hasi zen eta hasieran aurreratze handia lortu zuten geratzen zen txarrantxaren eta Metrailadore-zuloen oposizioa izanda ere. Hala ere, alemaniar armadak ez ziren erretiratu eta Defentsa Sakonean sistema erabiltzen hasi ziren. Frontea 8 kilometro barrurantz mugitu zuten eta, bitartean, hainbat posizio gotortu zituzten frantziar erasoak erresistitzeko.
 
== 1916 ==
[[Fitxategi:Bundesarchiv Bild 183-R05148, Westfront, deutscher Soldat crop.jpg|thumb|Alemaniar soldadua 1916an]]
[[Erich von Falkenhayn|Erich von Falkenhaynek]] mendebaldeko frontean aurrerapen nagusi bat lortzea ezinezkoa zela erabaki zuen, eta sistema berri bat erabiltzea erabaki zuenː Frantzia garaituko zuen Frantziari hainbeste galera eraginduz gerrarekin jarraitzea ezinezkoa izateko puntura iritsi arte. Hura esan zuen bezala "Frantzia odolostuko dut".<ref>{{Erreferentzia|abizena=Knox, MacGregor.|izenburua=To the threshold of power, 1922/33 : origins and dynamics of the fascist and national socialist dictatorships. Volume 1|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2007|url=https://www.worldcat.org/oclc/190861899|isbn=9780511355745|pmc=190861899|sartze-data=2019-08-03}}</ref> Esandakoa aurrera eramateko bi taktika berri baimendu zituen; lehena urpekariek edozein itsasontzi erasotzea eta hondoratzea izan zen, berdin ematen zuen neutrala bazen ala ez, aliatuek jasotzen zuten materialak mozteko eta bigarrena frantziarrak erasotzea galera handiak eragiteko intentzioarekin. Falkenhaynen idea azken hau lortzeko Frantziak galdu ez zezakeen leku bat erasotzea izan zen, eta baldintza guztiak betetzen zituen lekua Verdungo hiri harresitua izan zen. [[Verdun (Meuse)|Verdungo]] hiria hainbat gotorlekuz inguratuta zegoen, ezagunenak [[Douaumont]] eta [[Fort Vaux]] izanda; gainera Verdunetik [[Paris|Parisera]] zuzeneko bidea zegoen. <ref name=":5" />
 
Falkenhaynek 5-6 kilometroko limite bat ezarri zion fronteari artilleriaren eraginkortasuna ez galtzeko, baita kontraeraso baten eraginkortasuna txikitzeko ere. Erabili zuen beste neurri garrantzitsu bat erreserben erabilera izan zen; erreserba guztiak aldi berean borrokan sartzea ordez, gutxika-gutxika sartu zituen, soldaduei atseden hartzeko denbora emanez.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Marshall, S. L. A. (Samuel Lyman Atwood), 1900-1977.|izenburua=The American heritage history of World War I|argitaletxea=American Heritage Pub. Co.|data=[1964]|url=https://www.worldcat.org/oclc/384558|isbn=0517385554|pmc=384558|sartze-data=2019-08-05}}</ref> Erasoa prestatzen zeudenean alemaniarrek hegazkin asko kokatu zituzten fronte berri honetan frantziarren artilleriaren posizioa aurkitzeko betebeharrarekin. Maiatzean frantziarrek hainbat hegazkin ekarri zituzten eta Verdungo airea gudu-zelai berri bat bihurtu zen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Campbell, Christopher, 1951-|izenburua=Aces and aircraft of World War I|argitaletxea=Blandford Press|data=1981|url=https://www.worldcat.org/oclc/7441309|isbn=0713709545|pmc=7441309|sartze-data=2019-08-05}}</ref>
 
=== Verdungo gudua ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Verdungo gudua]]''</blockquote>[[Verdungo gudua]] 1916ko otsailaren 16an hasi zen elurrak eta haizeteengatik sortutako bederatzi eguneko atzerapena eta gero. Laurogei ordu iraun zuen artilleria bonbardaketa eta gero alemaniar soldaduekez zuten erresistentzia handirik espero eta motel-motel Verdunerantz aurrera egin zuten. Douaumonteko gotorlekua, Verdun inguratzen zuten gotorlekuen nagusiena, 25ean erori zen. Otsailaren 28an, frantziar errefortzuak iritsi zirenean, alemaniar armadaren aurrerapena moteldu zen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Martin, William, 1952-|izenburua=Verdun 1916 : 'they shall not pass'|argitaletxea=Osprey Pub|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/48228419|isbn=9781855329935|pmc=48228419|sartze-data=2019-08-05}}</ref>
[[Fitxategi:Battle of Verdun map.png|thumb|Verdungo guduaren mapa]]
Atzerapen honen ondorioz alemaniarrek [[Le Mort Homme|Le Mort Hommerantz]] abiatu ziren, Mosa ibaiaren mendebaldean kokatuta. Ibaiaren ertz honetan Frantziaren artilleria gehiena kokatuta zegoen eta posizio hartan babes tiro egin zezaketen alemaniarrei. Alemaniar armadek, gudu osoaren borrokarik latzenak jasan eta gero, mendixka hartu zuten maiatzaren amaierantz. Egun hauetan [[Philippe Pétain]] jenerala baztertu zuten, "defentsiboa" izateagatik eta [[Robert Nivelle]] ezarri zuten frantziar tropen agintari gisa, eraso gehiago egin zedin. Nivellen lehen agindua Douaumonteko Gotorlekua berreskuratzea izan zen, eta hala saiatu zuten maiatzaren 22an, baina alemaniarrek borroka latza eman zuten, gotorlekua babestea lortuz. Alemaniarrek kontraeraso bat antolatu zuten eta honen ondorioz Fort Vaux erori zen haien eskuetan ekainaren 7an, [[Fosgeno]] gasarekin lurra bonbardatu eta gero. Alemaniarrek kontraeraso honetan Verdungo hiritik kilometro 1era geratu ziren ekainaren 23an geldituak izan baino lehen. <ref name=":6" />
 
=== '''Sommeko gudua''' ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Sommeko gudua]]''</blockquote>Udaberriaren hasieran Aliatuek frantziar armadak Verdungo posizioak mandenduko zituztela zalantzan zeukaten eta horregatik, presioa kentzen saiatzeko, Sommeko lurraldean eraso bat prestatzen hasi zuten. Eraso honen zama gehiena britainiar armadak jasoko zuten. Uztailaren 1ean, hainbat euridun egun eta gero britainiar armadak [[Alberteko gudua]] hasi zuten [[Pikardia|Pikardian]], 5 frantziar unitateen laguntzarekin eskuineko hegalean. Erasoa hasi baino aste bat baino lehenago bonbardaketa handia egon zen. Frantziar erasoa garaipen handia izan zen, bere unitateak esperientza handia zeukatelako; beste aldetik, britainiar erasoa ez zuen espero zen garaipena lortu bonbardaketak ahuldu behar zituen objektiboak (Lubakiak, txarrantxa...etab) ahuldu ez zituelako. Egun honetan britainiar armadak 57.000 soldadu galdu zituen, inoiz ez egun batean jasotako galerarik handiena britainiar armadan. <ref>{{Erreferentzia|abizena=Griffiths, William R.|izenburua=The Great War|argitaletxea=Avery Pub. Group|data=1986|url=https://www.worldcat.org/oclc/13126087|isbn=0895293129|pmc=13126087|sartze-data=2019-08-23}}</ref>
[[Fitxategi:Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg|thumb|Sommeko lubaki bat, 1916]]
Verdunen gertatutakoa eta gero ikertuta Aliatuek airean nagusitasuna izaten saiatu zuten eta hau lortuta, irailera arte alemaniar hegazkin guztiak aireatik desagertu ziren. Aliatuen garaipenaren ondorioz Alemaniar Estatu Nagusiak taktika berri bat erabiltzen hasi zuten: Hegazkin bakar bat beste baten aurka joatea ez bezala taldeetan joaten ziren.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Campbell, Christopher, 1951-|izenburua=Aces and aircraft of World War I|argitaletxea=Blandford Press|data=1981|url=https://www.worldcat.org/oclc/7441309|isbn=0713709545|pmc=7441309|sartze-data=2019-08-23}}</ref> Unitateak berriz bildu eta gero britainiar infanteria aurrerapen txiki batzuk lortu zituzten uztailaren amaieran, alemaniaren errefortzuak iritsita ere. Abuzturantz [[Douglas Haig|Haig]] jenerala aurrerapen nagusi bat gertatzea ezinezkoa izango zela esan zuen eta horregatik unitate txikietan birrantolatu zituen unitate handiagoetan eraso txikiak egiteko fronte estatiko batean. Guduaren azken fasea urrian eta azaroaren hasieran hasi zen, berriz ere mugimendu gutxirekin eta galera handiekin. Guztia esanda, Sommeko gudua amaitzean 8 kilometro soilik aurreratu ziren eta uztailean ezarritako objektiboak ez ziren bete. Britainiarrek 420.000 hildako eta zauritu jaso zituen eta frantziarrek 200.000. Esaten da alemaniarrek 465.000 zauritu eta hildako jaso zituzten baina ezin da jakin.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Watson, Alexander, 1979-|izenburua=Enduring the Great War : combat, morale and collapse in the German and British armies, 1914-1918|url=https://www.worldcat.org/oclc/870273122|isbn=9781139870634|pmc=870273122|sartze-data=2019-08-23}}</ref>
 
Sommeko guduaren azken zatian [[Tanke|Tankea]] agertu zen lehen aldiz.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Miles, Wilfrid, 1885-1962.|izenburua=Military operations, France and Belgium, 1916|argitaletxea=Imperial War Museum|data=1992, ©1938|url=https://www.worldcat.org/oclc/221842631|isbn=0901627763|pmc=221842631|sartze-data=2019-08-23}}</ref> Aliatuek eraso bat prestatu zuten non 13 britainiar eta 4 frantziar armada-gorputza erasoa garaipen txikia lortu zuen; tankea ez zuen behar zituen objektiboak lortu lehenak izan zirelako eta mekanikoki gerrarako prest ez zeudelako oraindik.
 
=== Hindenburg Lerroa ===
<blockquote>''Artikulu nagusia: [[Hindenburg lerroa|Hindenburg Lerroa]]''</blockquote>1916ko abuztuan alemaniar agintzaritza aldatu zen; Erich von Falkenhaynek boterea utzi eta gero [[Paul von Hindenburg]] eta [[Erich Ludendorff|Erich Ludendorffek]] boterea hartu zuten frontean. Agintari berriek Verdungo eta Sommeko guduak Alemaniak aurrerapenak egiteko abilidadea galtzea eragin zutela jakin errekonozitu zuten eta horregatik defentsan oinarritutako estrategiak eta taktikak erabili zituzten, beste fronte batzuetan erasoak egiten zituzten bitartean. <ref>{{Erreferentzia|abizena=Herwig, Holger H.|izenburua=The First World War : Germany and Austria-Hungary, 1914-1918|argitaletxea=Arnold|data=1997|url=https://www.worldcat.org/oclc/34996156|isbn=0340677538|pmc=34996156|sartze-data=2019-08-23}}</ref>
[[Fitxategi:Hindenburg Line Map SGW Vol VIII.jpeg|thumb|Hindenburg lerroaren garaiko mapa]]
Sommeko gudua gertatzen ari zen bitartean Noyon Irtenunearen atzean gotorleku-sistema bat eraiki zuten, "Hindenburg Lerroa" izena zuena. Gotorleku hauen funtzionamendua [[Eingreif Dibisio|Eingreif Dibisioetan]] oinarrituta zeuden.<ref name=":7">{{Erreferentzia|abizena=Wynne, G. C. (Graeme Chamley), 1889-|izenburua=If Germany attacks : the battle in depth in the West|argitaletxea=Greenwood Press|data=1976|url=https://www.worldcat.org/oclc/2387700|isbn=0837150299|pmc=2387700|sartze-data=2019-08-23}}</ref> Hindenburg Lerroaren eraikieraren arrazoi nagusia frontea txikitzea izan zen; 10 dibisio aske uztea lortu zuten atzeratzean. Gotorleku sistema honek Arrasetik iparrean St. Quentinera hegoan zihoan eta 50km txikitu zuen frontea.<ref name=":7" /> 1916ko azaroan britainiar hegazkinlariek gotorlekuen existentziari buruz ikasi zuten lehen aldiz, airetik eraikitze prozesua ikusiz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Strategy and intelligence : British policy during the First World War|argitaletxea=Hambledon Press|data=1996|url=https://www.worldcat.org/oclc/741691775|isbn=9780826430465|pmc=741691775|sartze-data=2019-08-23}}</ref>
<br />
 
== Erreferentziak ==
240

edits