«Parisko Notre-Dame katedrala»: berrikuspenen arteko aldeak

Zuzenketa batzuk.
(Zuzenketa batzuk.)
{{eraikin infotaula automatikoa|lekua = Paris}}
'''Parisko ''Notre-Dame'' Katedrala''' ({{lang-fr|Notre-Dame de Paris}}, "Parisko Gure Andrea" edo "Andra Maria"), askotan '''Notre-Dame''' gisa ezaguna, [[Paris]]ko [[Parisko 4. barrutia|4. barrutian]] dagoen [[katedral]]a da. [[Frantzia]]ko [[arkitektura gotikoa]]ren adibide finenetako bat dela esan ohi da. [[Ojiba-ganga]]ren eta [[arku arbotante]]en erabilerak, [[arrosa leiho]] erraldoi eta koloretsuak eta bere [[eskultura|eskulturen]] izaera naturalistak aurreko [[arkitektura erromaniko]]tik bereizten dudute<ref>{{Erreferentzia|abizena=Ducher, Robert.|izenburua=Caractéristique des styles|argitaletxea=Flammarion|data=1988|url=https://www.worldcat.org/oclc/299840308|edizioa=Ed. revue et corr|isbn=2080115391|pmc=299840308|sartze-data=2019-04-15}}</ref>. [[Maria]]ri eskainia, [[Jesus Nazaretekoa|Jesusen]] amari, [[Paris]]ko [[Île de la Cité]] uhartetxoan dago, [[Sena]] ibaiaren urek inguratzen dutena.
 
[[1163]]an eraikitzen hasi eta [[1260]]ean amaitu zen, nahiz eta hurrengo mendeetan aldaketa ugari izan zituen. [[1790eko hamarkada]]n, [[Frantziako iraultza]]n, elizak desakralizazioa jasan zuen, eta iruditeriiruditeria erlijioso ugari suntsitu zen. [[1831]]ean [[Victor Hugo]]ren ''[[Notre-Dame de Paris]]'' eleberria argitaratu zenean, eraikinaren inguruko interesa piztu zen. [[EugéneEugène Viollet-le-Duc]]<nowiki/>ek bergaitzebirgaitze proiektu handi bat abiatu zuen 1845ean, hogeita bost urtez iraun zuena. [[1963]]an katedralaren fatxada nagusia garbitu zuten, bereharen jatorrizko kolorea itzuliz. 1991 eta 2000 urteetan ere berriro garbitu zuten<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Notre Dame Cathedral History|hizkuntza=en-US|url=https://notredamecathedralparis.com/history/|aldizkaria=NOTRE DAME CATHEDRAL PARIS|sartze-data=2019-04-15}}</ref>.
 
[[Parisko Artxidiozesi]]aren katedrala izanik, Notre-Damen dago [[Parisko artzapezpiku]]aren katedra ([[Michel Aupetit]]). Urtero 12 milioi bisitari ditu, Parisko monumentu bisitatuenetako bat<ref>{{Erreferentzia|izenburua=10 amazing Paris facts. Paris facts for kids. Fun facts.|hizkuntza=en|data=2019-01-21|url=https://www.parisdigest.com/paris/paris-facts.htm|aldizkaria=Paris Digest|sartze-data=2019-04-15}}</ref>. 2019ko apirilaren 15ean [[Parisko Notre-Dame katedralaren sutea|sute larri bat izan zuen.]]<ref>{{Erreferentzia|abizena=Berria.eus|izenburua=Parisko Notre Dame katedralaren teilatua kiskali du sute batek|hizkuntza=|url=https://www.berria.eus/albisteak/165258/parisko-notre-dame-katedralaren-teilatua-kiskali-du-sute-batek.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2019-04-15}}</ref>
=== Eraikuntza prozesua eta ondorengo erreformak ===
[[Fitxategi:Notre-Dame-Paris_3.jpg|eskuinera|thumb|Ikuspegia hego-ekialdetik]]
Katedrala dagoen tokiak, jada kalitate urriko lurrazpi bat zuen, eta mila pertsona luzatu behar izan zituzten lurrean lurra lautzeko, eraikina eraikitzen hasi aurretik, jada gurtza erlijiosoari dagokionez historia sendoa zuena. Lehenik, zeltakzeltek ospatu zituzten hemen euren zeremoniak. Ondoren, erromatarrek bertan eraiki zuten Jupiter jainkoari eskainitako [[tenplu]] bat. Hemen egon zen, baita ere, Parisko lehen eliza kristaua, [[Saint Etienne Basilika]], [[Txildeberto I.a]] errege frankoak proiektatua [[528]]an. Eliza honen ordez, [[1163]] arte mantenduko den eliza erromaniko bat eraiki zen,. urteUrte horretan, katedral honen eraikuntza bultzatzenbultzatu delarikzen.
 
==== Lehen periodoaaldia: 1163-1250 ====
Jadanik [[1160]]an dageoeneko, eta ParisenParisek izandako igoera zentralizatzailearen ondorioz, [[Maurice de Sully]] [[apezpiku|gotzainak]], dio garai horretako eliza, San Estebanena, baloreez berriendela duinabalio ezberrien dela dioparekoa, eta botatzea agintzen du. Hasierako gotikoa, ordura arte ezinezkoak ziren formak ahalbidetzen dituen bere berrikuntza teknikoekin, hiritar domeinuan ospe kontzeptu berri baten eskariarentzako erantzuna da. [[Luis VII.a Frantziakoa]]ren erregealdian, eta errege honen babespean, egitasmo hau, ekonomikoki babesten dute euren botere berriaren ikurraren sorreran interesa duten klase sozial guztiek ekonomikoki babesten dute. Honela, eta egitasmoaren handitasuna kontutankontuan hartuz, egitarauak azkar jarraitu zuen, baliabide ekonomikoekonomikorik ezagatikezaren gerta zitezkeenondoriozko eteterik gabe (garai horretan, eraikin handietan oso ohikoa zena). Eraikuntza [[1163]]an hasten da, [[Saint-Denisko basilika|Saint-Denisko abadiaren]] trazu bideratzaile batzuk islatuz, oraindik, lehen harria jarri zuenaren nortasunari buruzko zalantzak mantentzen zirelarik, Maurice de Sully gotzaina edo [[Alexandro III.a]] aita santua izan ote zen. Prozesuan zehar (eraikuntzak, aldaketak kontutankontuan hartuta, [[XIV. mendea]]ren erdialdea arte iraun zuen), zenbait arkitektok parte hartu zuten egitasmo honetan, eta faktore honek,horrek esplikatzen idtu eraikinean ikus daitezkeen estilo -ezberdintasunak azaltzen dituelarik.
 
[[Fitxategi:DSC00733 Notre Dame Paris from east.jpg|thumb|ezkerrera|250px]]
 
[[1182]]an, koroak, jada ematen zituen zerbitzu erlijiosoak, eta, mende arteko trantsizioan, nabea jada amaitua dago. [[XIII. mendea]]ren hasieran abiatzen dira mendebaldeko [[fatxada]]ren lanak, bereharen bi [[dorre]]ekin,. lanLan hauek,horiek mende bereko erdialdera arte hedatzenluzatuko direlarikdira.
 
==== 1250 - XIV. mendea ====
 
==== XIX. mendeko berrikuntza ====
1789k1789an [[Frantziako Iraultza]] ekarrigertatu zuenzen, eta arrazoiarenarrazoimenaren gurtza. Iraultzaileek txikizioak eraginegin zituzten katedralean, eta haren kontserbazioa asko hondatu zen. Notre-Dame fisikoki zein gogoz biziberritzeko mugimendua [[Victor Hugo]]<nowiki/>k hasi zuen 1831tik aurrera, eraikina balioetsiz, iragana ez ahazteko premia nabarmenduz eta nazioaren ondaretzat joazjoz. Are, eleberri bat ere idatzi zuen bertan kokatua, ''[[Notre-Dame de Paris|Parisko Andre Maria]]'' ([[1831]]), zeinean kontatzen baita Quasimodo kanpai jole konkordun eta begibakarraren eta Esmeralda ijitoaren arteko harremana XV. mendeko Parisen kontatzen duena. Horrek iruditeria kolektiboa elikatu zuen, eta erlijioaz aparteko dimentsio bat eman zion eraikinari.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Berria.eus|izenburua=Quasimodo eta Strygeren etxea|hizkuntza=|url=https://www.berria.eus/paperekoa/2004/003/001/2019-04-17/quasimodo-eta-strygeren-etxea.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2019-04-18}}</ref>
 
Katedrala, [[Eugène Viollet-le-Duc]]ek eta [[Jean-Baptiste-Antoine Lassus]]ek zaharberritu zuten [[1846]]an, baina Lassus hil egin zen eta Eugène geratu zen agintari bakar bezala. Egin zituen aldaketetako batzuk, honako hauek dira: [[pilotaleku|frontoiak]] leihoetan sartzea, hegoaldeko [[arrosa leiho]]a berak asmatua da<nowiki/>a, [[ostiko arku]]etako harriaharri, harri berriagatikberri[[ostiko arku|rekin]]<nowiki/>n[[ostiko arku|ordezten]] aldatzen du, barne kapera eta aldare guztiak berreraikitzen ditu;[[ostiko fatxadanarku|,]] estatua berriak jartzen ditu fatxadan, Erregeen Galerian, eta, estatuetan buru batzuk falta direnez, gertuko katedraletatik kopiatzen ditu (EugeneEugèneren beraren erretratuak diren batzuk ere badaude). Guzti honetaz gain, katedralaren isolamendu bat pentsatu zuen inguruko eraikin guztiak suntsituz.
 
==== XIX. mendeko berrikuntzaren ostean ====
 
== Katedralaren funtzioak ==
Katedrala, distira gotikoaren ideiari estuki lotua sortzen da, erantzun bezala garaiko gizarteak nahi eta behar zuen ikuspegi berri bati erantzun bezala, katedrala, hartzen zuena kontaktu eta igoera izpiritualekoespiritualeko eraikin bezala hartzen zuen ikuspegiagisa. Arkitektura gotikoa, [[XI. mendea]]ren hasieran, tresna boteretsua da hiri bizitza oso azkar eraldatzen ari dela ikusten duen gizarte baten barnean tresna boteretsu bat da. Hiria, arlo politiko eta ekonomikoan (gorantza doazen merkataritza harremanen isla) berebiziko garrantziaz birsortzen da, bere aldetik, burgesia aberatsak eta klero hiritarraren eraginak ere gorantza egiten dutelarikduen une batean. Honen emaitza da, hirietatik kanpo, landatar elkarte monarkikoetan, eraikuntza erlijiosoen beharrak, hiritar oparotasunaren ikur berria den [[katedral|katedralarekin]]agatik ordezkatzea daordeztea. Eta, [[Frantzia]]ren barnean, gorantza doan duintasun berri baten bilaketari emandako erantzun bezala, Parisko ''Notre Dame'' Katedrala sortzen da.
 
Katedralak, [[XVII. mendea]]ren amaieran, [[Luis XIV.a Frantziakoa]]ren erregealdian, katedralak aldaketa nabarmenak jasan zituen, nagusiki ekialdeko zatian, nonbatez ere, tumulu eta [[beirate]]ak, aldatzearren garaiko estilo artistikoa zen [[barrokoa]]ren gustukoago elementuengatikziren aldatzekoelementuekin. Honela, [[1630]] eta [[1707]] bitartean, [[Paris]]ko [[urregintza|urregin]] gremioak, [[Laurent de La Hyre]] eta [[Sébastien Bourdon]] bezalako artistei, urtean margolan bana enkargatu zieten. Tamaina handiko 77 margolan bildu ziren, ondoren sakabanatuak izan zirenak. Berrikiago, lan horietako hamabi inguru tenplura itzuli ziren.
 
[[1793]]an, [[Frantziako Iraultza|Frantziar Iraultzan]], eta arrazoiaren gurtzapean, katedraleko elementu gehiago suntsituak izan ziren, eta bere altxorretako asko, lapurtuak, katedrala, azkenik, jaki biltegi bihurtu zelarik.
813

edits