Ireki menu nagusia

Aldaketak

119 bytes added ,  Duela 11 urte
ez dago edizio laburpenik
{{wikitu}}
 
{{Politika aurkibidea}}
 
'''Kolonialismoa''' lurralde edo [[nazio]] baten menperaketa [[politika|politiko]] eta [[ekonomia|ekonomikoa]] atzerriko gobernu batengatik zilegitzen duen doktrinari deritzo. Antzinaroan zehar [[kultura]] askok kolonialismoa garatu zuten, baina honek izaera ezberdina zuen. Kolonialismoa [[XVI. mendea]]n agertu zen Inperio [[Espainia]]r eta [[Portugal|Portugesaren]] zabalkuntzarekin. Hortik aurrera, kolonizatzaileek konkistatutako lurrak ustiatzen eta merkatuak kontrolatzen zituzten [[metropoli]]ara lehengai eta aberastasunak eramateko asmotan. Gehienetan kolonizaturiko erakunde politikoak deuseztatzen ziren eta zuzenean metropoliko gobernuagatik kontrolatutako gobernuak ezartzen ziren. Hainbatean egitura sozial eta kulturalak ere inposatzen zaizkie kolonizatuei. Oro har, herrialde boteretsu batek ahul baten gainean ezartzen duen sistema politiko, ekonomiko eta kulturala.
 
Kolonialismoa kolonizatzaileen morala eta balorea kolonizatuenak baino handiagoak ziren sinesmen etnozentristan oinarritzen zen. Uste horiek arrazakeriarekin eta [[XVIII. mendea|XVIII.]] eta [[XIX. mende]]etan Mendebaldean zabaldutako teoria sasi zientifikoekin lotu dituzte. Honela, [[Europa]]n aurreko [[protodarwinismodarwinismo sozial]] batera iritsi zen, zeinek gizon zuria ez-europarren nagusi "naturala" zela zioen.
 
[[XV. mendearenmendea]]ren hondarraz gero, [[Esplorazioen Aroa|aurkikuntza geografikoekin]] batera munduko mapa zabaldu egin zen. Ordudanik, europarrak beste kontinenteez interesa¬tzeninteresatzen hasi ziren, lurralde birjinak eta aberastasun eze¬zagunakezezagunak baitzituzten hauek. Lau mende iraun zuen kolonizazioaren hasiera izan zen eta ia mundu osoa Europaren mendean jarri zuena.
 
Lurralde berrietako baliabide naturalak ustiatzea (kafea[[kafe]]a, kakaoa[[kakao]]a, azukrea[[azukre]]a, kotoia[[kotoi]]a, meatzeak, etab.), na¬zionazio kolonizatzaileen lehia espantsionista eta Kon¬trarreformak[[Kontrarreforma]]k bideratu zuen izpiritu misiolaria erabakigarriak izan ziren kolonizatze-prozesuan. Gerora, batez ere industrializazioaren[[industrializazioa]]ren garaian hasita, koloni¬etakokolonietako lehengaien beharra izan zen nagusi. Nazio kolonizatzaile aitzindarien artean [[Espainia]] (Er¬tamerika[[Ertamerika]] eta [[Hegoamerika]]), [[Portugal]] ([[Brasil]]), Bri¬tainia[[Britainia Handia]] eta [[Frantzia]] ([[Iparramerika]]) nabarmen¬tzennabarmentzen dira. Ameriketako koloniek askatasuna lortu zutenean, beste kontinente guztiak helburu komer¬tzialkomertzial eta politikoekin esploratu zituzten, [[Asia]] eta Afri¬ka[[Afrika]] batez ere.
XV. mendearen hondarraz gero, aurkikuntza geografikoekin batera munduko mapa zabaldu egin zen. Ordudanik, europarrak beste kontinenteez interesa¬tzen hasi ziren, lurralde birjinak eta aberastasun eze¬zagunak baitzituzten hauek. Lau mende iraun zuen kolonizazioaren hasiera izan zen eta ia mundu osoa Europaren mendean jarri zuena.
Lurralde berrietako baliabide naturalak ustiatzea (kafea, kakaoa, azukrea, kotoia, meatzeak, etab.), na¬zio kolonizatzaileen lehia espantsionista eta Kon¬trarreformak bideratu zuen izpiritu misiolaria erabakigarriak izan ziren kolonizatze-prozesuan. Gerora, batez ere industrializazioaren garaian hasita, koloni¬etako lehengaien beharra izan zen nagusi. Nazio kolonizatzaile aitzindarien artean Espainia (Er¬tamerika eta Hegoamerika), Portugal (Brasil), Bri¬tainia Handia eta Frantzia (Iparramerika) nabarmen¬tzen dira. Ameriketako koloniek askatasuna lortu zutenean, beste kontinente guztiak helburu komer¬tzial eta politikoekin esploratu zituzten, Asia eta Afri¬ka batez ere.
 
Espainiak eta Portugalek XV. eta XVI. mendeetan ekin zioten kolonizazioari hurrenez hurren. Denbo¬rarekinarekin, Portugalen botere-eremua Brasildik [[India]], Indonesiako[[Indonesia]]ko Espezieen irlak eta Asiako kostaldee¬tarainokostaldeetaraino hedatu zen. Espainiar konkistatzaileek Ame¬rikakoAmerikako oso lurralde zabalak okupatu zituzten, bide batez beren hizkuntza eta kultura txertatuz.
 
[[XVII. mendeanmendea]]n Herbeherek[[Herbehereak|Herbehereek]] bota egin zituzten portugesak Indonesiatik. Frantses eta ingelesek, elkarrekiko lehian, Iparramerikan eta Indian kokatu zi¬tuztenzituzten beren jabegoak. Lehia askoren ondoren, po¬tentziapotentzia kolonial handiena izatera iritsi zen Britainia Handia [[XVIII. mendeanmendea]]n eta, itsasoko nagusitasunarekin, bere inperio koloniala kontinente guztietara he¬datuhedatu zuen. [[Amerikako Estatu BatuenBatu]]en independentziaz gero, britainiarren indar koloniala gainbehera hasi zen eta, poliki-poliki, lehenago britainiar koloniak izan eta gaur herrialde autonomo eta independenteak di¬renekdirenek [[Commonwealth]] elkartea sortu zuten.
 
Frantsesek Asiaren Hego-ekialdera eta Afrikaren Ipar eta Mendebaldera jo zuten; hau izan zen Europako potentzia handiek beraien artean banatu zuten azken kontinentea. 1.[[Lehen Mundu-Gerraren Gerra]]ren aurreko hamarkadetan, [[Alemania]] ere saiatu zen Afrikako lurralde eta aberastasunak ustiatzen. Errusiak[[Errusia]]k ere hartu zuen parte kolonizazioan eta ekialdera zabaldu zuen bere inperioa, [[Uralak|Uraletatik]] [[Ozeano BarerainoBare]]raino.
 
== Ikus, gainera ==
3.753

edits