«Nafarroa Garaia»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
[[Alfredo Floristan]]i jarraikiz, Nafarroa Garaia hiru zatitan banandu izan da, [[erliebe]]a eta [[klima]] kontuan hartuta: Mendialdea (iparraldean), Erdialdea (erdian), eta Erribera (hegoaldean).
 
Azken urteotan [[Nafarroako Gobernua|Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak]] beste era batean sailkatu ditu eskualdeak, Nafarroa 2000 proiektuan. Hala ere, ez dago soberan arautua (izenak ez daude finkaturik, esaterako), eta ez du eragozten Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuko departamentuek beren kasa bestelako sailkapenak egitea. Dena dela, maiz erabiltzen da nafar administrazioan eta kanpokoan ere. Banaketa horretan, Nafarroa Garaiak 7 eremu, 18 azpieremu eta 68 eskualde dauzka. Hona hemen eremuak (letra lodiz) eta azpieremuak (letra arruntez):
 
Hona hemen eremuak (letra lodiz) eta azpieremuak (letra arruntez):
* '''Ipar-ekialdea:''' [[Bortziriak]], [[Baztan]], [[Malerreka]], [[Ultzamaldea]], [[Sakana]] eta [[Leitzaldea]].
 
* '''Pirinioa:''' [[Auñamendi]], [[Erronkari]]-[[Zaraitzu]], [[Agoitzaldea]] eta [[Irunberrialdea]].
* '''Ipar-ekialdea:''': [[Bortziriak]], [[Baztan]], [[Malerreka]], [[Ultzamaldea]], [[Sakana]] eta [[Leitzaldea]].;
* '''Iruñealdea:''' [[Iruñerria]] eta [[Izarbeibar]]ra.
* '''Lizarrerria:Pirinioa''': [[EkialdekoAuñamendi]], Lizarrerria[[Erronkari]]-[[Zaraitzu]], [[Agoitzaldea]] eta [[VianaldeaIrunberrialdea]].;
* '''Ekialdeko Erdialdea:Iruñealdea''': [[TafallaldeaIruñerria]] eta [[Zangozerria|ZangozaldeaIzarbeibar]].ra;
* '''Erribera Garaia:Lizarrerria''': [[ErriberaEkialdeko GaraiaLizarrerria]] eta [[Arga-Aragoiko ErriberaVianaldea]].;
*'''Ekialdeko Erdialdea''': [[Tafallaldea]] eta [[Zangozerria|Zangozaldea]];
* '''[[Tuteraldea]].'''
*'''Erribera Garaia''': [[Erribera Garaia]] eta [[Arga-Aragoiko Erribera]];
* '''[[Tuteraldea]].'''.
 
=== Udalerriak ===
[[Nafarroako Gobernua|Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua]] da [[botere betearazle]] nagusia duen organoa, eta [[Nafarroako Parlamentua|Nafarroako Legebiltzarrak]] du [[botere legegile]]a.
 
Autonomia eratu ondoren, [[Gabriel Urralburu]] buru zuen [[Nafarroako Alderdi Sozialista|PSNk]] gobernatu zuen Nafarroa Garaia; batzuetan, [[Unión del Pueblo Navarro|UPNren]] laguntzarekin. Hala ere, Nafarroa Garaian [[Unión del Pueblo Navarro|UPN]] eta AP (oraingo [[PP]]) batutakoan, lehendabiziko indar politikoa bilakatu ziren, eta [[Juan Cruz Alli]] Nafarroako Foru Erkidegoko gobernuburu bilakatu zen ([[1991]]). Nolanahi ere, Juan Cruz Alli bere alderdi politikotik aldenduz joan zen, batik bat [[Alfredo Jaime]], garaiko [[Iruñea|Iruñeko]] alkate alderdikidearekin izandako ika-mikengatik. Azkenean UPN utzi eta [[Nafarroako Demokraten Elkargunea|CDN]] osatu zuen. UPN erdibituta, [[Nafarroako parlamentarien zerrenda 1995-1999ko legegintzaldian|1995eko hauteskundeek]] aldaketa politikoa ekarri zuten, eta PSN, CDN gehi [[Eusko Alkartasuna|EA]] alderdiek [[Javier Otano]] presidente zuten gobernua eratu zuten, [[Nafarroako Ezker Batua|IUN-NEBaren]] aldizko babesarekin. Gobernu horrek, ordea, ez zuen luze iraun, [[1996]]an desegin baitzen ''[[Otano Auzia]]'' zela eta. Izan ere, Javier Otano presidenteari [[Suitza]]n diru-kontu sekretuak izatea leporatu baitzioten. Javier Otanok dimisioa eman eta politika utzi zuen. PSN ohiz kanpoko biltzarrak kudeatzen zuen, zeinek UPNri aldizko laguntzak eskaini zizkion gobernua osa zezan. [[Miguel Sanz]]ek 1996tik aurrera izan du boterea Nafarroa Garaian.
 
Alabaina, [[2007]]ko hauteskundeetan, gobernu alternatiboa antolatzeko gehiengoa atera zen. PSN, [[Nafarroa Bai|Na-Bai]] eta IUN-NEBen arteko negoziazioak hasi ziren. Posible zen udaletan, haietako boto gehien lortu zuenak alkatetza eskuratu zuen. Honela, PSNko hautagaiak [[Erriberri]]n edo [[Burlata]]n alkate bihurtu ziren, eta Na-Baikoak [[Zizur Nagusia]]n, [[Barañain]]en edo [[Atarrabia]]n besteak beste. Nolanahi ere, Nafarroa Garaiko udal garrantzitsuenean, [[Iruñea]]nIruñean hain zuzen ere, akordioa ez zen hitzartu, PSNk [[Eusko Abertzale Ekintza|EAE-ANVrekin]] bat egitea nahi ez zuelako, eta [[Uxue Barkos]]ek ezin zion [[Yolanda Barcina]]ri alkatetza kendu.
 
[[Fitxategi:Nafarroako eguna Baigorri 2007.jpg|ezkerrera|thumb|250px|[[2007]]ko Nafarroaren Eguna [[Baigorri]]n]]
{{Sakontzeko|Euskararen Foru Legea|Nafarrera|Ekialdeko nafarrera}}
 
BiHerrialdean nagusiki bi hizkuntza erabiltzen dira: [[gaztelania]] eta [[euskara]]. Gaur egun, erdi eta iparraldeko eskualdeetan bakarrik da koofiziala euskara, Hizkuntza-eremuen Legearen arabera «eremu euskalduna» eta «eremu mistoa» deiturikoetan. «Eremu ez-euskaldun»ean, batere ofizialtasunik ez du hizkuntzak.
 
[[Euskalki]]ei dagokienez, Nafarroa Garaiak lau aldaera ditu: [[nafarrera]], [[nafar-lapurtera]], [[ekialdeko nafar euskalkia|ekialdeko nafarrera]] eta (berrikitan baina gero eta indar handiagoz) [[gipuzkera]].
{{Sakontzeko|Nafarroako idazleak}}
 
Lurraldeak izen handiko [[euskara]]zkoeuskarazko idazleak eman ditu, klasikoen artean [[Axular]], [[Arturo Kanpion]], [[Pablo Fermin Irigarai]] ''Larreko'' eta [[Alexander Tapia Perurena]] nabarmentzen direla. Garaikideak ditugu, besteak beste, [[Jon Alonso]], [[Aingeru Epaltza]], [[Eduardo Gil Bera]], [[Jose Angel Irigarai]], [[Patziku Perurena]], [[Alberto Ladrón|Alberto Ladron Arana]], [[Inma Errea]], [[Josetxo Azkona]], [[Angel Erro|Anjel Erro]], [[Hedoi Etxarte]] eta [[Jokin Muñoz]].
 
Halaber, erdarazko idazle aipagarriak dira [[Yehuda Halevi]] eta [[Abraham Ben Meir Ibn Ezra]] ([[hebreera]]z) eta [[Antonio de Eslava]] eta [[Francisco Navarro Villoslada]] ([[gaztelania]]zgaztelaniaz).
 
=== Musika ===
{{Sakontzeko|Nafarroa Garaiko euskarazko irratiak}}
 
[[Euskalerria irratia]]k Nafarroako Foru Erkidego osorako eta [[euskara]]zeuskaraz emititzen du. Kate txikienen artean [[Eguzki Irratia]] dugu.
 
[[Egunkari]] nagusiak «[[Diario de Navarra|''Diario de Navarra'']]» eta «[[Diario de Noticias|''Diario de Noticias'']]» probintzian.
 
[[Aldizkari]]en artean «''[[Nabarra]]''» [[Euskal Herria|Euskal Herri]] osorako argitaratzen zen, baina itxi egin zuten 2011n, arazo ekonomikoak medio<ref>http://www.argia.com/albistea/nabarra-aldizkariak-argitaratzeari-utzi-dio-arazo-ekonomikoak-direla-eta 'Nabarra' aldizkariak argitaratzeari utzi dio arazo ekonomikoak direla eta</ref>. Tokian tokikoen artean, [[Bortziriak|Bortziriko]] ''«[[Ttipi-Ttapa]]''» dugu adibide.
 
== Zerbitzuak ==
=== Osasuna ===
* [[Nafarroako Ospitalea]], [[Virgen del Camino Ospitalea]] eta [[Nafarroako Unibertsitatea Klinika|Nafarroako Klinika Unibertsitarioa]] ([[Iruñea]]).
* [[García Orcoyen Ospitalea|Garcia Orcoyen Ospitalea]] ([[Lizarra]]).
* [[Reina Sofia Ospitalea]] ([[Tutera]]).
== Nafar ospetsuak ==
{{sakontzeko|Nafarroa Garaiko demografia}}
* [[Eneko Aritza]] ([[770]] inguru - [[852]] inguru), [[Iruñeko Erresuma]]ko lehenbiziko erregea.
* [[Pedro Urtsua]] ([[1520]] inguru - [[1561]]), konkistatzailea eta esploratzailea.
* [[Frantzisko Xabierkoa]] ([[1506]]-[[1552]]), jesuita eta santua.
* [[Frantzisko Xabier Mina]] ([[1789]]-[[1817]]), gerrillari eta militarra.
* [[Hilarion Eslaba]] (''1807''-1807–[[1898]]), musikagilea.
* [[Julian Gaiarre|Julian Gayarre]] ([[1844]]-[[1890]]), tenorea.
* [[Pablo Sarasate]] ([[1844]]-[[1908]]) [[biolin]] jole eta musikagilea.
* [[Arturo Kanpion]] ([[1854]]-[[1937]]), idazlea.
* [[Francisco Javier Saenz de Oiza]] ([[1918]] - [[2000]]) arkitektoa.
* [[Jose Maria Jimeno Jurio]] ([[1927]] - [[2002]]) historialaria eta etnografoa.
* [[Jose Maria Satrustegi]] ([[1930]]-[[2003]]), idazlea eta [[euskaltzaindia|euskaltzaina]].
* [[Miguel de la Quadra-Salcedo]] ([[1932]]), kirolaria, kazetaria eta esploratzailea.
* [[Rafael Moneo]] ([[1937]] - ) [[tutera]]r arkitektoa.
* [[Carlos Garaikoetxea Urriza|Carlos Garaikoetxea]] ([[1938]]-), politikaria, [[Euskal Autonomia Erkidegoa|Euskal Autonomia Erkidegoko]] [[lehendakari]] izana ([[1980]]-[[1985]]).
* [[Miguel Indurain]] ([[1964]]-), txirrindularia, arlo horretan inoizko garaipenik handienak lortu dituen [[euskal Herria|euskal herritarra]].
* [[Iñaki Otxoa de Olza]] ([[1967]]-[[2008]]), [[mendizaletasun|mendizalea]] eta alpinista.
 
[[Fitxategi:NafarForuak.JPG|thumb|150px|Iruñeko [[Sarasate pasealekua|Sarasate pasealekuko]] Foruen Estatua.]]
412

edits