«Sahats»: berrikuspenen arteko aldeak

122 bytes added ,  Duela 1 urte
ez dago edizio laburpenik
|}}
 
'''Sahatsak''' edo '''zumeak''' ''Salix'' generoko eta [[Salicaceae]] familiako zuhaitzak dira. ''Salix'' 450 espeziez osatutako generoa da. [[Espezie]] hauek Ipar hemisferioan kokatzen dira, klima hotz eta epeletan. Horrez gain, ''Salix'' izen generikoa, zeltikozko "sal" (hurbil) eta "lis" (ura) hitzetatik omen dator, gune hezeetan hazteko joera baitu. ''Salix'' generoak sahats edo zume izen arrunta hartzen du.
 
== Taxonomia ==
Generoa [[Lineo|Carolus Linnaeus]] zientzialari, naturalista, botaniko eta zoologo suediarrak deskribatu zuen eta ''[[Species Plantarum]]-''en argitaratua izan zen.
 
Ikuspuntu taxonomikotik zailtasunak aurkezten dituen generoa da, izan ere, espezieen arteko desberdintasunak ezartzea nahiko zaila da. Zailtasun hauek espezieek morfologikoki dituzten bariazioenaldakortasunen ondorio dira batez ere.
 
== Deskribapena ==
 
=== '''Morfologia orokorrabegetatiboa''' ===
Sahatsak zuhaitz edo zuhaixkak dira, adar nahiko malguak dituztenak. Begi [[inerbantea]]k, [[ezkata]] bakar batekin daude babestuak.
 
Hostoak, orokorrean erorkorrak direnak, [[peziolo]] labur eta tentea izan ohi dute, [[estipula]] (hostoen pezioloen oinean hazten diren luzakinetako bakoitza) garatu edo bi guruinetara murriztuta daudelarik. Forma anitzekoak izan daitezke: borobilak, eliptikak,eliptikoak obalatuak…zein obalatuak, hosto-ertz horzdunahorzdun edo zerradunak.
 
=== '''MorfologiaUgal ugalketari dagokionezmorfologia''' ===
Sahatsak espezie [[dioiko]]ak dira, oso gutxitan lore bisexualak edo bi motatako loredunak diren [[infloreszentzia]]k aurkezten dituzte.
 
Infloreszentzia izeneko loreLore unisexualez osatutako lore-elkarte zintzilikariak osatzen dituzte, hau da, loreak [[Gerba|gerbetan]] antolatzen dira. Hostoen aldi berean, bitartean edo ondoren ager daitezke.
 
LoreeriLoreei dagokionezdagokienez, unisexualak dira. Arrak [[nektario]] batekinbat biluztuakdute eta biluziak ([[perianto]]<nowiki/>rik gabekoak) dira orokorrean 2 [[Estamine|estaminduna]]<nowiki/>k (gutxi batzuetan 3koak), [[filamentu]]harizpi luzedun eta [[antera]] hori- gorridunak. Lore emeakemeek [[pistilo]] [[sesil]] edo [[pedizelatua]] dute. Loreek [[braktea]] izeneko hosto eraldatua izango dute, eta loraketa hostoketaren aurretik, ondoren edo bitartean gerta daiteke, gehienbat urtarrila-maiatza bitartean.
 
Fruitua 2 eta 4 mm bitarteko kapsula da, barnean ile luzez osatutako “mototsak” diren hazi txikiak dituena. Motots hauen funtzioa dispertsioan laguntzean datza (anemokoria). Fruituan dagoen [[obozelula]] -kopurua aldakorra da espeziearen eta urteko baldintza klimatikoen ondorioz. Kapsulen irekiera, loratzearen 2 hilabete geroago ematen da, martxoa eta ekaina bitartean gutxi gora beheragorabehera. Sexualki garatzeaz gain, zenbait espeziek [[fragmentazio]]z ugal daitezke ([[Ugalketa asexual|asexualki]]).
 
== HabitatHabitata<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Salix|hizkuntza=es|url=https://www.asturnatura.com/genero/salix.html|aldizkaria=Naturaleza y turismo|sartze-data=2019-03-15}}</ref> ==
Genero honetako landareak ingurune epel eta hezeetan hazten dira. Orokorrean ibai eta aintziren inguruan aurkitu ditzakegu, hau da, hezetasun handiko eremuetan. Substratuari dagokionez [[kareharri]]zko edo [[dolomita]]zko lurrak faboratzen dituzte.
 
Espeziearen arabera argitasunaren beharra oso aldakorra da, badira batzuk argitasun gutxirekin hazteko gai direnak (''[[Zume zuri|Salix alba]]'')'','' beste batzuk argitasun askoren beharra dute hazteko (''[[Zume gorri|Salix purpurea]]''). Nitrogenodun konposatuekiko ere sentikorragoak diren espezieak daude; badira ingurune nitrogenatuak faboragarritzat dituzten espezieak eta badira ingurune horiek saihesten dituztenak.
 
pH-ari dagokionez, denak ingurune basikoak faboratzennahiago dituzte: 5,5 eta 8 bitarteko inguruneak. Izan ere, ingurune [[Metal alkalino|alkalinoen]] [[bioindikatzaile]] gisa erabili daitezke.
 
== Ekologia ==
[[Lepidoptera]] espezie batzuek ''Salix'' generoko landareak erabiltzen dutedituzte elikagai gisa, esaterako, ''[[Nymphalis antiopa]]'' espezieak. Gainera ''[[Formica]]'', “hormigas de la madera”, [[Aphidoidea]] superfamiliako intsektuak bizi diren ''Salix'' zuhaitzetan elkar-bizitzen dute, hauek [[jariatze]]n duten ezti-ihintzaz elikatzeko. Horrez gain [[sahats]]etan hazten diren ''[[Malepsora]]'' generoko onddoek sortutako oxidoek zuhaitzeko hostoak hondatzen dituzte eta [[orbain]] laranjak agertzen dira.
 
Antzinean ''Salix'' espezie batzuk landatu ziren Australian, gehienbat ur -korronteek sortutako higadura kontrolatu eta murrizteko asmoarekin. Egun, ordea, [[sastraka]]tzat jotzen da eta hegoHego Australian asko sakabanatu dira. Bertako aginpideak zuhaitz hauek kendu eta zuhaitz natiboak landatzen ari dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=W. L.|abizena=Lange|izenburua=Decentralization and Albury-Wodonga|orrialdeak=50|data=1975|url=http://dx.doi.org/10.2307/20634814|aldizkaria=The Australian Quarterly|alea=4|zenbakia=47|issn=0005-0091|doi=10.2307/20634814|sartze-data=2019-03-15}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kurt W.|abizena=Cremer|izenburua=Introduced willows can become invasive pests in Australia|orrialdeak=17–24|data=2003-12|url=http://dx.doi.org/10.1080/14888386.2003.9712705|aldizkaria=Biodiversity|alea=4|zenbakia=4|issn=1488-8386|doi=10.1080/14888386.2003.9712705|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
2006an egindako ikerketa batzuek adierazten dute Salix generoko landareak landaretza gabeko lurraldeetan hazi eta haien [[Txoko ekologiko|nitxo ekologikoa]] osatzen dute. Zuhaitz hauek ur guneetan hazten direnez, kalkulatu da batez beste sahatz bakoitzak 500 ml/urteko ura kontsumitzen direla. Ondorioz sahatz-azalera handiko guneek beste espezie batzuen deshidratazioa eragin dezakete.<ref>{{Erreferentzia|izena=Tanya|abizena=Doody|izenburua=Quantifying water savings from willow removal in Australian streams|orrialdeak=926–935|abizena2=Benyon|izena2=Richard|data=2011-03|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jenvman.2010.10.061|aldizkaria=Journal of Environmental Management|alea=3|zenbakia=92|issn=0301-4797|doi=10.1016/j.jenvman.2010.10.061|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
== Euskal Herriko banaketa ==
 
=== '''''Salix alba''''' '''L.'''===
Sahats zuria edo zume zuria (''[[Zume zuri|Salix alba]]''), Europa eta Asiako mendebalde eta erdialdean aurkitzen da<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Meikle, R.|abizena=D.|izenburua=Willows and poplars of Great Britain and Ireland|argitaletxea=Botanical Society of the British Isles|data=(1987 printing)|url=https://www.worldcat.org/oclc/12494242|isbn=0901158070|pmc=12494242|sartze-data=2019-03-15}}</ref><ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Rushforth,|abizena=Keith.|izenburua=Collins wildlife trust guide trees : a photographic guide to the trees of Britain and Europe|argitaletxea=HarperCollins|data=1999|url=https://www.worldcat.org/oclc/41338335|isbn=0002200139|pmc=41338335|sartze-data=2019-03-15}}</ref>. Bere izena, hostoak azpialdean duten kolore zuritik datorkio. 10-30m-ko altuera izan dezake, enborra 1m diametrokoa eta koroa luzea eta irregularra. Azala, gris-marroia da, longitudinalki zartatua alde zaharrenetan eta gris- berdexka ale gazteenetan. Hostoek, 5-10cm-ko luzeera eta 0.5-1.5cm-ko zabalera dute, eta beste sahats-etakoak baino zurbilagoak dira, dituen ile zuri eta finak direla eta. Loreak, udaberri hasieran agertzen dira eta [[polinizazio]]a [[intsektu]]en bidez ematen da.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Mitchell, Alan|abizena=F.|izenburua=A field guide to the trees of Britain and northern Europe|argitaletxea=Collins|data=1974|url=https://www.worldcat.org/oclc/1080206|isbn=0002120356|pmc=1080206|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix atrocinerea''''' '''Brot.''' ===
Sahats iluna (''[[Sahats ilun|Salix atrocinerea]]''), Europako alde atlantiarrean agertzen da batez ere, eta Afrika iparraldean ere aurki daiteke. 9-12m-ko altuera izan dezake, azala arre iluna du, enborrean koska longitudinalak ditu -azalaren erortzearen ondorio- eta koroa ez da oso dentsoa. Adar gazteenak iletsuak dira eta urte bat baino gehiago dituzten adarrak ilegabeak dira. Hostoak hortz lodi eta markatuez hornituak egon daitezke, zimurtsuak dira eta nerbio oso nabarmenduak dituzte. Hasieran iletsuak dira, baina garapen prozesuan zehar ileak galtzen dituzte -nerbioetan ile gorrixka batzuk geratzen dira- goialdean kolore berde-iluna eta behean kolore gris-zuria erakutsiz. Loraldia, urtarrila eta martxo artean ematen da.<ref name=":0" />
 
=== '''''Salix caprea''''' '''L.'''===
Ahuntz sahatsa (''[[Ahuntz-sahats|Salix caprea]]''), Europa eta Asia erdialde eta mendebaldean aurki daiteke. 6-12m-ko altuera izan dezake, kasu batzuetan 20m-tara ere iritsi izan da. Bere izena, ''[[Hieronymus Bock]]'' botanikoak egindako herbario batean du jatorria, zeinetan zuhaitz honen ilustrazioan, ahuntz bat agertzen den zuhaitza jaten. Azala leuna da eta kolore arre-gorrixka du. Adar gazteak, ilaundunak izaten dira, eta gero ilea galtzen dute. Hostoek, 5-10cm-ko luzeera eta 3-6cm-ko zabalera dute, [[peziolo]]a 0.5 cm-koa da, hostoaren nerbioa nabarmena eta hostoaren goialdea kolore berdekoa eta azpialdea gris ilupa. Loraldia, urtarrila eta maiatza artean ematen da.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Bean, W. J. (William Jackson),|abizena=1863-1947.|izenburua=Trees and shrubs hardy in the British Isles|argitaletxea=J. Murray|data=1970-<80>|url=https://www.worldcat.org/oclc/103403|edizioa=8th ed., fully rev.|isbn=0719517907|pmc=103403|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix eleagnos'' Scop. subsp''. angustifolia'' (Cariot) Rech''' ===
Zume hostoestua (''[[Zume hostoestu|Salix eleagnos]]''), Europako erdialde eta hegoaldean, Asia hego-mendebaldean eta Afrikako iparraldean auki daiteke. Oso ugariak iberiar penintsulan, eta oso urriak Portugalen. 6-12m-ko altuera izan dezake, [[Enbor (argipena)|enborra]] zartatua, kolore arre-beltzekoa eta koroa oso adarkatua. Adar zaharrenak ilegabeak dira, kolore arre-gorrikoak eta adar gazteenak, ilaundunak. Hostoek, 2-10cm-ko luzeera eta 1-2cm-ko zabalera dute, linealak eta zimurtsuak. 16-20 nerbio pare dituzte, eta [[peziolo]]a 0.5cm-takoa -iletsua eta [[estipula]] gabea edo glandularra-. Loreak, otsaila eta apirila bitartean ateratzen dira.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Vidaller Tricas, Rafael,|abizena=1963-|izenburua=Los árboles del Alto Aragón|argitaletxea=Instituto de Estudios Altoaragoneses|data=1987|url=https://www.worldcat.org/oclc/434892304|isbn=8439888775|pmc=434892304|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix fragilis''''' '''L.'''===
Zume hauskorra (''[[Zume hauskor|Salix fragilis]]''), Europa eta Asia mendebaldean aurki daiteke. 10-20m-ko zuhaitz ertaina da (29m-tara ere heldu izan dira). Enborra 1m-ko diametroa baino handiagoa izan daiteke eta enbor bat baino gehiago izan ditzake. Koroa zabala, konikoa, irregularra eta batzuetan okertua. Azala, gris-marroi kolorekoa da eta ale zaharretan zartatua egoten da. Hostoak, berde distiratsuak dira, ertz zerratuak eta 9-15cm-ko luzera eta 1.5-3cm-ko zabalera dute. Udaberri hasieran hostoak iletsuak izaten dira, eta gero ileak galtzen dituzte.
 
Loreak, udaberri hasieran agertzen dira. Europa eta Asiako zuhaitza denez, beste herrialde batzuetan, inbaditzaile izaera bereganatu du. Zelanda berrian, adibidez, bere salmenta edo distribuzioa debekatuta dago, eta zuhaitz arrak bakarrik mantentzen dituzte, hauek kontrolpean izanda.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
 
=== '''''Salix purpurea'' L. subsp''. lambertiana'' (Sm) Koch''' ===
Zume gorria (''[[Zume gorri|Salix purpurea]]''), Europa eta Asia mendebaldean aurki daiteke. 6m-ko altuera izan dezakeen zuhaixka bat da, adar gazte ilaundun eta adar zahar ilegabeak ditu. Gris distiratsuk dira, eta batzuetan zurixkak ([[berniz]]atuta daudela ematen du), horixkak, gaztaina-gorri edo beltz moduan ikusi daitezke. Hostoek, 5-7cm-ko luzera eta 1-1.5cm-ko zabalera dute. Hostoaren periferiaren heren bat (punta aldekoa) koskaduna eta beste bi herenak leunak eta 8-12 nerbio pare ditu. Gehienetan ilegabeak dira, baina hostoaren azpialdea ilaunduna izan daiteke. [[Peziolo]]a 0.5cm-koa eta ilegabea da eta ez dira [[estipula]]rik agertzen. Loreak, urtarrila eta martxoa bitartean agertzen dira.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />