«Subdukzio»: berrikuspenen arteko aldeak

7.598 bytes removed ,  Duela 2 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
[[Fitxategi:Zona de subduccion lmb.png|thumb|Subdukzio eremua]]
Bi [[Plaken tektonika|plaka tektoniko]]<nowiki/>k (konbergenteak) elkarren aurka mugitzen direnean, eta horietako bat, dentsitaterik gehien duena, bestearen azpian sartzean gertatzen den prozesua.
[[Plaken tektonika]]ren teoriaren arabera<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Plate tectonics - The Encyclopedia of Earth|hizkuntza=en|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Plate_tectonics|aldizkaria=editors.eol.org|sartze-data=2018-11-29}}</ref>, plaken '''subdukzioa''' hondoratze prozesu bat da. Hondoratze prozesu honetan, plaka litosferiko baten eremu ozeanikoa beste plaka baten ertzaren azpian hondoratzen da, [[muga konbergente]] batean. Hala ere, muga konbergente guztiak ez dira subdukzio eremuak: plaken arteko dentsitatea oso antzekoa bada, subdukzioa beharrean, [[obdukzio]]a ematen da. Subdukzioa subdukzio eremu zabaletan gertatzen da eta egun, gehienak ozeano Barean daude,[[Ozeano Bareko Suzko Eraztuna|"Ozeano Bareko Suzko Eraztuna]]"<ref>{{Cite web|url=http://boletinsgm.igeolcu.unam.mx/bsgm/vols/epoca04/6802/(3)Martinez.pdf|izenburua=|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> deritzon eremuan. Dena den, mediterranear itsasoan, Antilletan, Hegoaldeko Antilletan eta Indonesiako kosta indikoan ere aurkitzen dira.
 
Subdukzio-eremuak plaken arteko muga arruntak dira eta egun, gehienak ozeano Barean daude, [[Ozeano Bareko Suzko Eraztuna]] deritzon eremuan. Dena den, Antilletan, Hegoaldeko Antilletan eta Indonesiako ozeano Indikoarekin duen kostaldean ere aurkitzen dira.
Subdukzioak magnitude handiko lurrikara ugari eragiten ditu, zeinak Benioff edo [[Benioff-Wadati eremua]]<nowiki/>n sortzen diren. Beste eraginetako bat lurrazaleko mantuaren zati baten fusio partziala da; horren ondorioz, magma sortzen da eta honek gora egin ahala, sumendiak sortzen dira<ref>{{Cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/632130/volcano/24476/Volcanoes-related-to-plate-boundaries#toc253606|izenburua=|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref>.
 
Subdukzio prozesuek magnitude handiko lurrikara ugari eragiten dituzte, zeinak Benioff edo Benioff-Wadati deritzon eremuan sortzen diren. Subdukzio-eremuetako plaka zamalkatzailearen mantuan fusio partzialaren prozesuak gertatzen dira; horren ondorioz, garatutako magmek gora egiten dutenean arku magmatikoa osatzen duten bolkanak sortzen dira.
Subdukzio angelua Benioff eremuak lurrazalarekin osatzen duen angelua da, eta aldakorra da. Adibidez, Marianar uharteetan 90º ingurukoa da eta Perun 10ºkoa.<ref>{{Erreferentzia|izena=Kearey,|abizena=P.|izenburua=Global tectonics.|argitaletxea=Wiley-Blackwell|data=2009|url=https://www.worldcat.org/oclc/132681514|edizioa=3rd ed.|isbn=9781405107778|pmc=132681514|sartze-data=2018-11-29}}</ref> Lurreko lurrazal ozeaniko zaharrena Marianetako itsas hobian subduzitzeko bidean dena da, [[ofiolita]]<nowiki/>k kontuan hartu gabe.
 
Subdukzio-angelua, Benioff eremuak lurrazalarekin osatzen duen angelua da, eta oso aldakorra izan daiteke. Adibidez, Marianas uharteetan 90º ingurukoa da eta Perukoa 10ºkoa soilik.
<nowiki/><br />
== Subdukzioa eragiten duten indarrak ==
Subdukzioaren dinamika aztertzerakoan, zenbait faktore hartu behar dira kontuan.
 
=== Bultzada indarrak ===
Indar hau da nagusiki subdukzioa eragiten duena; [[Ozeano dortsal|dortsal ozeaniko]]<nowiki/>en muga konstruktiboen ondorioz gertatzen da. Dortsaletako arroka gazteen bultzadak sortutako indarraren ondorioz, arroka zaharrenak (dortsaletik urrunen daudenak) lurrazal kontinentalarekin talka egitera daramatza. Modu horretan, plaka kontinentalak indar bat sortzen du, plaka ozeanikoaren aurkakoa dena.
 
=== Indar grabitatorioak ===
Subdukzioa gertatzen den momentuan indar grabitatorioetako diferentziak dira faktore nagusietako bat, eta hori plaken pisua bera da.
 
Flotatzeko ahalmena, plaken dentsitatearen araberakoa dena, indar grabitatorioaren noranzkoaren aurkakoa da. Horrenbestez, indar grabitatorioa handitu ahala, flotatzeko ahalmena txikiagoa izango da.
 
Orokorrean, konposizio kimikoa dela eta, [[lurrazal ozeaniko]]a kontinentala baino dentsoagoa da. Lurrazal ozeanikoa arroka mafiko eta ultramafikoz eratua dago, hala nola, gabroz, dunitaz eta basaltoz (burdina, magnesio, kromo eta beste elementu pisutsuetan aberatsak direnak); hortaz, [[lurrazal kontinental]]a<nowiki/>rekin konparatuta, askoz pisutsuagoa da ozeanikoa. Lurrazal kontinentala bitarteko arrokez eta arroka azidoez eratua dago, adibidez, andesitaz, granitoz eta erriolitaz (sodio, potasio eta aluminioan aberatsak direnak).
<br />
 
== Subdukzio motak ==
 
Lehen esan bezala subdukzioSubdukzio eremuetan bi plakek elkar jotzen dute, eta; haietako bat tolestu eta bestearen azpian sartzen da subdukzio bat sortuz, eta mantuan hondoratzen da azpiko plakahondoratuz.  Segun eta ze plakek egiten duten talka, hiru subdukzio mota bereizten dira:
[[Fitxategi:Oceanic-oceanic convergence Fig21oceanocean.gif|thumb|203x203px|Plaka ozeaniko-Plaka ozeaniko]]
 
 
<br />
'''Subdukzio azpiozeanikoa:'''
'''Plaka ozeaniko-Plaka ozeaniko:'''
[[Fitxategi:Oceanic-continental convergence Fig21oceancont.gif|thumb|Plaka ozeaniko-Plaka kontinental|205x205px]]
Bi plaka ozeanikok elkarren kontra egiten dutenean, bata bestearen azpitik sartuz. Bertan gertatzen diren prozesu magmatikoen eraginez bolkanez jositako eta arku geometria duten uharte–arkuak garatzen dira.
Bi [[Plaka ozeanikoa|plaka ozeanikok]] talka egiten dutenean, magmak sortzen dira. Magma horiek hondoratzen ez den plakan sortutako arrakaletatik gora egitean, sumendiak era ditzakete. Sumendi horiek itsas mailatik gora igotzen badira, sumendi-uhartez osatutako arku bat eratzen dute.
 
'''Subdukzio azpikontinentala:'''
 
Litosfera ozeanikoak,  plaka kontinentala baino dentsitate handiagoa duenez, bere azpitik barneratzen da mantuan. Kasu honetan subdukzio-eremuak kontinentearen kostaldeko geometria izaten du.
 
== Subdukzio eremuetako morfologia ==
'''Plaka ozeaniko-Plaka kontinental:'''
Mantuan barneratzen den plakatik plaka zamalkatzailerantz ondorengo eremuak definitzen dira subduzkio-eremuetan:
<br />
[[Fitxategi:Fig2342234.jpg|thumb|297x297px|Subdukzio eremuetako morfologia]]
-'''Kanpo sabeldura:''' Hondoratzen den litosfera ozeanikoa okertzen hasi aurretik garatutako topografiaren konkordura txikia.
 
Plaka ozeanikoa, [[plaka kontinentala]] baino trinkoagoa eta meheagoa denez, plaka kontinentalaren azpian hondoratzen da. Hondoratze hontan, lurrazal sedimentarioaren tolesdura bat sortzen da eta horrela mendiak sortzen dira.
 
'''-Fosa:''' Plaken arteko muga konbergentea eratzen duen haran topografiko sakona da. Tipikoki, 10-13 km-ko sakonera izaten du.
 
'''-Akrezio-prisma''': Fosara iristen diren sedimentuekin bi plaken arteko mugan garatutako egitura, arroka sedimentarioek oso deformatuta ageri dira.
'''Plaka kontinental-Plaka kontinental:'''
 
'''-Arku bolkanikoa:''' Gainetik kokatutako plaka tektonikoan eratutako mendikatea.  Arroka igneoak, bolkaniko zein plutonikoak oso ugariak dira.
Kasu honetan bi plakak trinkoak direnez, plaka bat ez da mantura hondoratzen eta bi plakak talka egiten dute. Talka honen ondorioz, mendikateak sortzen dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Plaken tektonika|hizkuntza=en|url=https://www.slideshare.net/iribar/plaken-tektonika-27181272|aldizkaria=www.slideshare.net|sartze-data=2018-12-02}}</ref>
[[Fitxategi:Continental-continental convergence Fig21contcont.gif|thumb|207x207px|Plaka kontinental-Plaka kontinental]]
 
'''- Arku ostea:''' [[Arku bolkaniko]]<nowiki/>aren atzean geratzen den eskualdea definitzeko erabilitako terminoa.
<br />
 
== Subdukzio-angeluaAdibideak ==
Subdukzio baten angelua, lurrazalaren ezaugarrien araberakoa da. Esan genezake, subdukzio baten angelu normala 30 gradutakoa dela (Chileko subdukzioaren antzera) eta angelu hau aldatzen denean, bi angelu mota bereizten direla:
 
Gaur egun hainbat lekutan aurkitu daitezke subdukzio-eremuak:
'''1-Angelu altuak:'''
 
# [[Ozeano Bareko Suzko Eraztuna|Ozeano Bareko Suzko Eranztun]]<nowiki/>ean.
Angelu mota hauek, 90 gradu izatera iritsi daitezke eta lurrazaleko baldintza oso espezifikoengatik sortzen dira. Angelu mota honen adibiderik ezagunena, [[Pazifikoko plaka|Pazifikoko]] eta [[Filipinetako plaka|Filipinaseko plakek]] talka egitean sortutako subdukzioa da. Subdukzio honen behe abiadura, abiadura horizontala baino handiagoa da eta honek [[Pazifikoko plaka]]k atzera egitea eragiten du, [[Ozeano dortsal|dortsal ozeanikoak]] eragiten duen bultzadaren kontrako noranzkora. Honen ondorioz, arku-arroa sortzen da. Limite aktiboko angelu altuko eremu honek, subdukzio eremuak forma ganbila hartzea eragiten du.
# Mediterranear itsasoan.
# Antilletan.
# Indonesiako ozeano Indikoaren kostaldean.
 
<br />
'''2-Angelu baxuak:'''
 
== Erreferentziak ==
Mota honetako angeluak, azpian geratuko den plakaren [[Erliebe (geografia)|erliebearen]] ondorioz sortzen dira. Adibidez, [[Nazcako plaka|Nazkako]] eta [[Hego Amerikako plaka|Hego Amerikako plaken]] artean, subdukzio angelu hau sortzen da. Aspaldiko [[puntu bero]]ek (gaur egun inaktiboak) Nazkako plakan sortu dituzten kresta ozeanikoek, subdukzioaren angelua txikitzea eragiten dute. Angelu mota honek [[arku magmatikoaren]] lodiera sortzen du, Ande zentraletan gertatzen den bezala eta [[altiplanoa]]k sortzera iristen da (Ad. altiplano andinoa).
Apraiz, A. (2005):Plaka tektonika: Lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria. UEU, 329-353.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Apraiz Atutxa, Arturo.|izenburua=Plaka-tektonika : lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria|argitaletxea=Udako Euskal Unibertsitatea|data=2005|url=http://worldcat.org/oclc/863174813|isbn=8484380750|pmc=863174813|sartze-data=2019-05-02}}</ref>
 
== Bibliografia ==
https://en.wikipedia.org/wiki/Subduction
 
https://es.wikipedia.org/wiki/Subducci%C3%B3n
Esan beharra dago, subdukzio baten angelua, zuzenki erlazionatua dagoela lurrikarekin eta mendien altuerarekin. Chileko subdukzio eremuak adibidez, lehen esan bezala 30 graduko angelua du eta honen ondorioz magnitude handiko lurrikarak sortzen dira, angeluaren ondorioz, subdukzioa lurrazaletik oso gertu dagoelako eta tamaina erdi-altuko mendikateak sortzen dira. [[Himalaia]]n berriz, subdukzio angelua ia 90 gradukoa da eta honen ondorioz, magnitude handiko lurrikarak sakonera handian gertatzen dira eta gutxi dira lurrazalean sortzen direnak. Gainera, subdukzio mota hauetan mendikate altuak sortzen dira eta horregatik, Himalaian daude gaur egungo mendirik altuenak (Ad. Everest).
 
https://www.geovirtual2.cl/geologiageneral/ggcap07a.htm
<br />
 
== Efektuak ==
[[Fitxategi:Nasa anden.jpg|thumb|Andeak|286x286px]]
Litosfera ozeanikotik [[astenosfera]]<nowiki/>ra dagoen subdukzio-angelua plaken dentsitatearen araberakoa da. Ozeano Bareko zati batzuetan, litosfera zaharra da, 160 milioi urte baino gehiago baititu eta, orokorrean, mantura 90º inguruko angeluaz hondoratzen da. Bestalde, litosfera ozeaniko gaztea bero dago eta flotatu egiten du; horrenbestez, angelu txikiaz subduzitzeko joera du.
 
Angelu baxuen ondorioz, hondoratzen den plakaren eta gainezartzen den plakaren arteko interakzioa handiagoa da. Horregatik, inguru hauetan, lurrikarak eremu txikiago batean ematen dira, hau da, lurrikara handiak sarritan gertatzen dira. Kasu honen adibide dira [[Andeak]].<ref>{{Erreferentzia|izena=Tarbuck, Edward|abizena=J.|izenburua=Ciencias de la tierra una introducción a la geología física|argitaletxea=Pearson Educación|data=2005|url=https://www.worldcat.org/oclc/63530910|edizioa=8a ed|isbn=8420544000|pmc=63530910|sartze-data=2018-11-29}}</ref><br />
 
=== Sismikotasuna eta bolkanismoa ===
Plaken arteko mugimenduek sortzen duten [[Marruskadura indar|marruskaduraren]] ondorioz, [[energia potentzial]] elastikoa pilatu egiten da eta ezin denean energia gehiago pilatu, energia askatu egiten da plano batek banatzen dituen bi blokeen arteko mugimendu erlatibo bezala ([[faila]]). Mugimendu konbergenteak, aktibitate sismiko handieneko guneak dira. [[Japonia|Japon]], [[Txile|Chile]] eta [[Haiti]] oso kaltetuak izan dira subdukzioak eragiten duten sismikotasunaren ondorioz. Subdukzio eremuetan dauden [[sumendi]]ak, oso sumendi handiak eta altuak dira, eta sumendiak itxura hau dute igotzen den magmaren konposizioarengatik, izan ere, biolentzia handiarekin erupzionatzen baitute (labaren biskositatearen ondorioz). Munduko mapa batean ezaugarri honetako sumendiak kolokatzean argi ikusi daiteke mendikateekiko paralelo daudela eta honen ondorioz definitu dezakegu subdukzio eremu bat bolkanismoaren ondorioz. Bolkanismo mota honen kondizioak eta ezaugarriak oso desberdinak dira beste edozein sumendiekiko (laba fluidoagoak, konposizio basikoa,etab. Ad. Hawaii).
 
=== Orogenia ===
 
Subdukzio plakek orogenia eragin dezakete irla ozeanikoak, meseta ozeanikoak eta sedimentuak muga konbergenteetara eramanez. Askotan, materiala ez da subduzitzen plakaren gainerako zatiarekin, kasu horietan, kontinente aldera handiagotzen da eraketa exotikoak sortuz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Encyclopedia of environmental change|url=https://www.worldcat.org/oclc/874029767|isbn=9781446264881|pmc=874029767|sartze-data=2018-11-29}}</ref>
[[Fitxategi:Alpenrelief 01.jpg|thumb|201x201px|Alpeak]]
Gailentzen den kontinentearen eta material ozeanikoen arteko talkak eragin gabe ere eragin dezake orogenia subdukzioak. Plaka kontinente baten azpiko angelu baxu batean subduzitzen denean, plakak nahikoa trakzio izan dezake plaka kontinentalaren behealdean gaineko plakan fenomeno desberdinak eragiteko.
 
<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Orogenia|hizkuntza=eu|data=2018-07-07|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Orogenia&oldid=6374204|sartze-data=2018-12-02|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}</ref>Orogeniaren adibideak, tradizionalki ezagutzen direnak, [[Fanerozoiko]]an sortuak dira: orogenia kaledoniarra, orogenia herziniarra eta orogenia alpetarra. Azkeneko hau duela 62 milioi urte inguru hasi zen, eta oraindik ez da gelditu. Orogenia honen ondorioz, mendikate ugari sortu ziren: [[mendikate Betikoak]], [[Kantauriar mendikatea]], [[Pirinioak]], [[Alpeak]], [[Apeninoak]]...<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Orogenia Alpina|hizkuntza=es|data=2018-10-21|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Orogenia_Alpina&oldid=111439180|sartze-data=2018-12-02|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>
<br />
== Erreferentziak ==
<references />
 
[[Kategoria:Plaken tektonika]]
10

edits