«Subdukzio»: berrikuspenen arteko aldeak

116 bytes removed ,  Duela 2 urte
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
[[Fitxategi:Zona de subduccion lmb.png|thumb|Subdukzio eremua]]
[[Plaken tektonika]]ren teoriaren arabera<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Plate tectonics - The Encyclopedia of Earth|hizkuntza=en|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Plate_tectonics|aldizkaria=editors.eol.org|sartze-data=2018-11-29}}</ref>, plaken '''subdukzioa''' hondoratze prozesu bat da. Hondoratze prozesu honetan, plaka litosferiko baten eremu ozeanikoa beste plaka baten ertzaren azpian hondoratzen da, [[muga konbergente]] batean. Hala ere, muga konbergente guztiak ez dira subdukzio eremuak: plaken arteko dentsitatea oso antzekoa bada, subdukzioa beharrean, [[Obdukzio|obdukzioaobdukzio]]a ematen da. Subdukzioa subdukzio eremu zabaletan gertatzen da eta egun, gehienak ozeano Barean daude,[[Ozeano Bareko Suzko Eraztuna|"Ozeano Bareko Suzko Eraztuna]]"<ref>{{Cite web|url=http://boletinsgm.igeolcu.unam.mx/bsgm/vols/epoca04/6802/(3)Martinez.pdf|izenburua=|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> deritzon eremuan. Dena den, mediterranear itsasoan, Antilletan, Hegoaldeko Antilletan eta Indonesiako kosta indikoan ere aurkitzen dira.
 
Subdukzioak magnitude handiko lurrikara ugari eragiten ditu, zeinak Benioff edo [[Benioff-Wadati eremua]]<nowiki/>n sortzen diren. Beste eraginetako bat lurrazaleko mantuaren zati baten fusio partziala da; horren ondorioz, magma sortzen da eta honek gora egin ahala, sumendiak sortzen dira<ref>{{Cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/632130/volcano/24476/Volcanoes-related-to-plate-boundaries#toc253606|izenburua=|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref>.
Flotatzeko ahalmena, plaken dentsitatearen araberakoa dena, indar grabitatorioaren noranzkoaren aurkakoa da. Horrenbestez, indar grabitatorioa handitu ahala, flotatzeko ahalmena txikiagoa izango da.
 
Orokorrean, konposizio kimikoa dela eta, [[Lurrazallurrazal ozeaniko|lurrazal ozeanikoa]]a kontinentala baino dentsoagoa da. Lurrazal ozeanikoa arroka mafiko eta ultramafikoz eratua dago, hala nola, gabroz, dunitaz eta basaltoz (burdina, magnesio, kromo eta beste elementu pisutsuetan aberatsak direnak); hortaz, [[Lurrazallurrazal kontinental|lurrazal kontinentala]]a<nowiki/>rekin konparatuta, askoz pisutsuagoa da ozeanikoa. Lurrazal kontinentala bitarteko arrokez eta arroka azidoez eratua dago, adibidez, andesitaz, granitoz eta erriolitaz (sodio, potasio eta aluminioan aberatsak direnak).
<br />
 
'''1-Angelu altuak:'''
 
Angelu mota hauek, 90 gradu izatera iritsi daitezke eta lurrazaleko baldintza oso espezifikoengatik sortzen dira. Angelu mota honen adibiderik ezagunena, [[Pazifikoko plaka|Pazifikoko]] eta [[Filipinetako plaka|Filipinaseko plakek]] talka egitean sortutako subdukzioa da. Subdukzio honen behe abiadura, abiadura horizontala baino handiagoa da eta honek [[Pazifikoko plaka|Pazifikoko plakak]]k atzera egitea eragiten du, [[Ozeano dortsal|dortsal ozeanikoak]] eragiten duen bultzadaren kontrako noranzkora. Honen ondorioz, arku-arroa sortzen da. Limite aktiboko angelu altuko eremu honek, subdukzio eremuak forma ganbila hartzea eragiten du.
 
'''2-Angelu baxuak:'''
 
Mota honetako angeluak, azpian geratuko den plakaren [[Erliebe (geografia)|erliebearen]] ondorioz sortzen dira. Adibidez, [[Nazcako plaka|Nazkako]] eta [[Hego Amerikako plaka|Hego Amerikako plaken]] artean, subdukzio angelu hau sortzen da. Aspaldiko [[Puntupuntu bero|puntu beroek]]ek (gaur egun inaktiboak) Nazkako plakan sortu dituzten kresta ozeanikoek, subdukzioaren angelua txikitzea eragiten dute. Angelu mota honek [[arku magmatikoaren]] lodiera sortzen du, Ande zentraletan gertatzen den bezala eta [[Altiplanoa|altiplanoakaltiplanoa]]k sortzera iristen da (Ad. altiplano andinoa).
 
 
Esan beharra dago, subdukzio baten angelua, zuzenki erlazionatua dagoela lurrikarekin eta mendien altuerarekin. Chileko subdukzio eremuak adibidez, lehen esan bezala 30 graduko angelua du eta honen ondorioz magnitude handiko lurrikarak sortzen dira, angeluaren ondorioz, subdukzioa lurrazaletik oso gertu dagoelako eta tamaina erdi-altuko mendikateak sortzen dira. [[Himalaia|Himalaian]]n berriz, subdukzio angelua ia 90 gradukoa da eta honen ondorioz, magnitude handiko lurrikarak sakonera handian gertatzen dira eta gutxi dira lurrazalean sortzen direnak. Gainera, subdukzio mota hauetan mendikate altuak sortzen dira eta horregatik, Himalaian daude gaur egungo mendirik altuenak (Ad. Everest).
 
<br />
 
=== Sismikotasuna eta bolkanismoa ===
Plaken arteko mugimenduek sortzen duten [[Marruskadura indar|marruskaduraren]] ondorioz, [[energia potentzial]] elastikoa pilatu egiten da eta ezin denean energia gehiago pilatu, energia askatu egiten da plano batek banatzen dituen bi blokeen arteko mugimendu erlatibo bezala ([[faila]]). Mugimendu konbergenteak, aktibitate sismiko handieneko guneak dira. [[Japonia|Japon]], [[Txile|Chile]] eta [[Haiti]] oso kaltetuak izan dira subdukzioak eragiten duten sismikotasunaren ondorioz. Subdukzio eremuetan dauden [[Sumendi|sumendiaksumendi]]ak, oso sumendi handiak eta altuak dira, eta sumendiak itxura hau dute igotzen den magmaren konposizioarengatik, izan ere, biolentzia handiarekin erupzionatzen baitute (labaren biskositatearen ondorioz). Munduko mapa batean ezaugarri honetako sumendiak kolokatzean argi ikusi daiteke mendikateekiko paralelo daudela eta honen ondorioz definitu dezakegu subdukzio eremu bat bolkanismoaren ondorioz. Bolkanismo mota honen kondizioak eta ezaugarriak oso desberdinak dira beste edozein sumendiekiko (laba fluidoagoak, konposizio basikoa,etab. Ad. Hawaii).
 
=== Orogenia ===
Gailentzen den kontinentearen eta material ozeanikoen arteko talkak eragin gabe ere eragin dezake orogenia subdukzioak. Plaka kontinente baten azpiko angelu baxu batean subduzitzen denean, plakak nahikoa trakzio izan dezake plaka kontinentalaren behealdean gaineko plakan fenomeno desberdinak eragiteko.
 
<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Orogenia|hizkuntza=eu|data=2018-07-07|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Orogenia&oldid=6374204|sartze-data=2018-12-02|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}</ref>Orogeniaren adibideak, tradizionalki ezagutzen direnak, [[Fanerozoiko|Fanerozoikoan]]an sortuak dira: orogenia kaledoniarra, orogenia herziniarra eta orogenia alpetarra. Azkeneko hau duela 62 milioi urte inguru hasi zen, eta oraindik ez da gelditu. Orogenia honen ondorioz, mendikate ugari sortu ziren: [[mendikate Betikoak]], [[Kantauriar mendikatea]], [[Pirinioak]], [[Alpeak]], [[Apeninoak]]...<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Orogenia Alpina|hizkuntza=es|data=2018-10-21|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Orogenia_Alpina&oldid=111439180|sartze-data=2018-12-02|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>
<br />
== Erreferentziak ==