«Durangoko bonbardaketa»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
| galera2 =Ez
}}
'''Durangoko bonbardaketa''' nagusia [[1937]]ko [[martxoaren 31]]n burutu zuten [[Italia]]ko ''[[Aviazione Legionaria]]''ko hegazkinek. Martxoaren 31 eta [[apirilaren 4]]an arteko bonbardaketetan, erregistratutako datuek diotenez, bonbardaketak 336 hildako eragin zituen [[Durango]]n. Guztira, hegazkinek 281 bonba baino gehiago jaurti zituzten, hau da, guztiradenera 14.840 kilo inguru lehergailutanlehergailuetan.<ref name="Correo2012">{{Erreferentzia|url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20120401/sociedad/nunca-hablo-bombardeo-20120401.html|egunkaria=[[El Correo]]| data= 2012-04-01|izena=Marta|abizena=Aranbarri| izenburua= Nunca más se habló del bombardeo}}</ref> Durangok ez zuen aireko erasoen kontrako inolako babesik.<ref name="eitb"/>
 
== Durango 1936an ==
 
Garai hartan, Durango [[Bizkaia|Bizkaiko]] hiri garrantzitsuenetako bat zen: 8.797 biztanle zituen erroldatuta zeuzkan. Gerra hasi zenean, Durangoko Udalaren alkatea [[karlismo|karlista]] zen, [[Adolfo Uribasterra]]. [[Comunión Tradicionalista|Tradizionalistek]] zortzi zinegotzi zeukatenzeuzkaten udaletxean,; [[Euzko Alderdi Jeltzalea|Alderdi Jeltzaleak]], hiru; eta [[Fronte Popularra (Espainia)|Fronte Popularrak]], bi.<ref name="Irazabal">{{Erreferentzia|url=http://books.google.es/books/about/Durango.html?id=wtj8HAAACAAJ&redir_esc=y|izena1=Jon|abizena1=Irazabal Agirre|izenburua= 1937 martxoak 31 Durango |egile1-lotura= Jon Irazabal |argitaletxea= Gerediaga Elkartea|urtea= 2001 |lekua= Abadiño| isbn= 2910007990854}}</ref>
 
== Aireko erasoak 1936ko gerran ==
[[espainiako Gerra Zibila|1936ko gerran]] hegazkin eraso gogorra jasan zuen lehenengo hiria [[Otxandio]] (Bizkaia) izan zen. [[Uztailaren 22]]an, goizean, herriko jaietan, 57 pertsona geratu ziren Andikonako plazan hilda. Populazio zibilaren aurkako hegazkin-erasoak beste lekutanleku batzuetan ere egin ziren: [[Irun]], [[Donostia]]... baina gogorrenak Durango eta [[Gernika-Lumo|Gernikakoak]] izan ziren.
== 1936ko irailaren 25eko bonbardaketa ==
[[1936]]ko [[irailaren 25]]ean [[Gasteiz]]tik heldutako hegazkinek hainbat bonba jaurti zituzten Durangon 11:00k aldera. Bonba horietakoHaietako bat [[Ezkurdi pilotalekua|Ezkurdi pilotalekura]] jausi eta bertan ziren [[Gipuzkoa]] aldeko iheslarien artean 12 hildako eta zauritu asko eragin zituen. Iheslari eta milizianoek mendekua hartu zuten: herriko kartzelara joan, presoak atera eta Santi Kurutzeko kanposantuan tiroka hil zituzten. Guztira 22 preso hil zituzten, gehienak [[uztailaren 18]]an altxatzeko prest zeuden [[errekete]]ak gehienak.<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.deia.com/2011/03/27/politica/euskadi/fuimos-tan-ninos-de-la-guerra-o-mas-que-los-que-exiliaron-a-otros-paises-|data=2011-03-27|egunkaria=[[Deia]]|izena=Iban|abizena=Gorriti|izenburua= Fuimos tan niños de la guerra, o más, que los que exiliaron a otros países}}</ref>
 
== 1937ko martxoaren 31ko bonbardaketak ==
[[Fitxategi:Placa bombardeo Durango.JPG|ezkerrera|300px|thumb|]]
1937ko martxoaren 31n, goizeko 07:00etan, [[Soria]]tik ([[Espainia]]) bonbardaketa astuneko 24. taldeko 213 eta 214. eskuadrilako [[Savoia S-81]] bederatzi hegazkin aireratu ziren. 08:00etan [[Logroño]]tik (Espainia) [[Fiat Cr-32]] hamazortzi ehiza-hegazkin abiatu eta [[Errioxako Autonomia Erkidegoa|Errioxa]] gainean elkartu ziren Soriatik irtendakoekin. Handik formazioan joan ziren [[Idiazabal]]eraino. Idiazabal gainean bira eman eta eskuadrila bakoitzak bere helbururantz hartu zuen: 213. eskuadrilako bost hegazkin, Victtorio Cannaviello buru zutela, [[Elorrio]]rantz joan ziren, eta 214. eskuadrilako beste lau, Gildo Simini buru zutela, Durangorantz.<ref name="Irazabal"/>
Elorriora 50 kiloko 88 bonba utzibota zituzten jausten. Durangora 214. eskuadrila sortaldetik sartaldera sartu zen goizeko 08:30 aldera, Kurutziagatik aurrera hiriaren diagonalik luzeena egin eta, bonbardaketako lau hegazkin haiek 50 kiloko 80 inguru bonba bota zituzten.
Santa Anako kanpaiek alarma deika jo zuten.<ref name="Correo2012"/> Jendea ez zen larregi larritu, aurreko egunetan hegazkinek errenditu ezik Bizkaia osoa suntsituko zutela mehatxuzko orriak besterik botatzen ez zutelako. Gero Santa Anako kanpaiak etenik gabe jotzen hasi ziren eta batzuk gordelekuetara sartu ziren, babes handirik ematen ez bazuten ere. Sirena entzun zenerako, 13 hegazkin ikusi ziren sortaldetik [[Abadiño]] gaineko zerutik zetozela, lau hegazkin astun bonbardaketakoak eta bederatzi arin ehizakoak.
Bonbak Jesuiten San Jose elizaren gainera ere jausi ziren<ref>{{Erreferentzia|url=http://elpais.com/diario/2007/03/26/paisvasco/1174938002_850215.html|data=2007-03-26|egunkaria=[[El País]]| izenburua= Memoria del 'otro' bombardeo|izena=Juan A.| abizena= Hernández}}</ref>: lau horma eta aldare nagusia besterik ez zen geratu. Meza zen; Rafael Villalabeitia abadea, ostien kopa eskuan, komunioa ematen ari omen zen meza-mutila alboan zuela, eta [[Kirikiño Batailoi]]ko [[gudari]] bat ari zen memento hartan jauna hartzen. Elizaren babespean zeudela sinistuta zeuden: elizaren sabaia, arkuak, habeak, koroa, organoa, koloretako beirateak... dena gainera etorri eta gero, hondakinen azpitik 50 bat atera zituzten hilda, emakumeak asko, baina gudariak ere bai, bertan meza entzuten zeuden 18 gudari hil zirelako.
Andra Maria elizan ere meza zen.<ref name="Berria2012">{{Erreferentzia|url=http://paperekoa.berria.info/harian/2012-04-01/012/001/Durango_1937.htm|egunkaria=[[Berria]]|data=2012-04-01| izenburua= Hiru minutu; 75 urteko samina| izena= Jon |abizena= Olano}}</ref> Carlos Morilla abade asturiarra ari zen meza ematen, eta bertan hilkohil zen. Sagaratzearen mementoaunea zen, kaliza gora zuela erori zen sabaia koroarekin eta horma batzuekin batera abadearen eta jendearen gainera.
Andra Mariako arkupean merkatua zen, eta haren gainera ere jausi ziren bonbak.
Santa Susana komentuan 11 moja agustindar hil ziren, eta haientzat lanean zebilen neska bat ere bai, mojak bertako txabola barruan babestu eta lehergailuetako batek haraxe jojota. zuelarikKomentuaren alboko etxeak ere erdi hondaturik geratu ziren, teilatu hondatu eta horma kaltetuekin.
Hegazkinek Durango gainetik hegaldi bakarra eginik pasatu ziren, 1.500 metroko altueratik bonbak jaurtiz. Bonbaketari italiarrek bonbardaketaren mementoabonbardaketa fotografiatu egin zuten, gainera, argazki panoramiko eta planimetrikozplanimetrikoez. Argazki horietako bat ezagutzen da, hiria leherketa-onddoz josirik ikusten dena. Bonbardaketa amaiturik, ehiza-hegazkinak 400 bat metrora jaitsi eta jendea metrailatzen hasi ziren.<ref name="Irazabal" />
Komentuaren alboko etxeak ere erdi hondaturik geratu ziren, teilatu hondatu eta horma kaltetuekin.
11:00etan berriro agertu ziren hegazkinak DurangoraDurangon. OraingoanHor, gainean ibili eta hiriari begiratu besterik ez zioten egin, aurrekoan egindako hondamendia ikustatzeko bakarrik beharbada.
Hegazkinek Durango gainetik hegaldi bakarra eginik pasatu ziren, 1.500 metroko altueratik bonbak jaurtiz. Bonbaketari italiarrek bonbardaketaren mementoa fotografiatu egin zuten, gainera, argazki panoramiko eta planimetrikoz. Argazki horietako bat ezagutzen da, hiria leherketa-onddoz josirik ikusten dena.
Arratsaldean, 17:45 aldera, Soriatik heldutako zortzi hegazkin astunek bonbardatu zutenhirixka berriro Durangobonbardatu zuten, beste hiru hegazkinek Elorrio erasotzen zuten artean.
Bonbardaketa amaiturik ehiza-hegazkinak 400 bat metrora jaitsi eta jendea metrailatzen hasi ziren.<ref name="Irazabal"/>
11:00etan berriro agertu ziren hegazkinak Durangora. Oraingoan, gainean ibili eta hiriari begiratu besterik ez zioten egin, aurrekoan egindako hondamendia ikustatzeko bakarrik beharbada.
Arratsaldean, 17:45 aldera, Soriatik heldutako zortzi hegazkin astunek bonbardatu zuten berriro Durango, beste hiru hegazkinek Elorrio erasotzen zuten artean.
 
Arratsaldeko bonbardaketa honetanhorretan kanposantura daraman zeharkalea bonbardatu zuten batez ere. Jendea hiltzeko leku aproposa suertatu zen, jende ugari zebilelako kanposantu eta ospitale artean goizeko bonbardaketaren ostean.<ref name="Irazabal" />
Savoia S-81 hegazkinen bonbardaketa izan zen: 50 kiloko 36 lehergailu bota zituzten eta 100 kiloko 22. Hegazkin astunetatik hiruk tren geltokia izan zuten helburu: 100 kiloko 13 lehergailu, 50 kiloko 20 eta 15 kiloko su-eragile 56 bota zituzten hara. [[Eusko Trenbideak]] enpresaren tailerrak eta hainbat bagoi suak hartuta geratu ziren.
Bonbak geltokian, Batzokia eta Ezkurdi aldean, Berrioren oinetako fabrikan, Merkatu plazan eta Andra Maria elizaren inguruan jaurti zituzten. Ospitalea ere bonbapean gelditu zen, [[Gurutze Gorria]]ren sinboloa errespetatu gabe. Hildako gutxi eragin zituen, jadanik jende gutxi geratzen zelako Durangon.
 
Aurreko bonbardaketaren albisteak frogatzeko etorritako lekuko ingelesak izan zituen bonbardaketa honek.horrek: besteak beste, [[Hewet Johnson]], [[Canterbury]]ko dean edo burua; [[John MacMurray]], [[Londres]]ko unibertsitateko filosofia irakaslea, [[Monica Whateley]], ''[[London County Council]]''ekoa; [[Margaret Beer]], idazlea eta beste. Bonbak botatzen eta ehiza-hegazkinak ihesean eta gordeleku bila zebilen jendea metrailatzera jaisten zirela ikusi zuten. CanterburykoHewet deanarenJohnsonen lekukotasuna garrantzitsua izan zen nazioartean zibilizazioaren aldeko gurutzada katolikoaren argudio frankista desmuntatzeko.<ref name="Irazabal"/>
 
19:00etan beste bonbardaketa bat helduiristi zen Andra Maria eta Santa Ana artera. [[Lehergai]]lu su-eragileak ere izan omen ziren, eta suak hartu zituen Artekale, Goienkale eta Kalebarriko etxeak hartu zituen.
== 1937ko apirilaren 4ko bonbardaketa ==
 
1937ko [[apirilaren 4]]ean beste bonbardaketa bat izan zen., Durangobaina hirixka ia hutsik zegoen ordurako. Durangoren kontrako bonbardaketakbonbardaketek apirilaren 26ra arte mantenduiraun zirenzuten. [[Apirilaren 26]]an ''Aviazione Legionaria''k hasieran eta [[Kondor Legioa]]k ondoren Gernika bonbardatu zuen.
 
== Durango eta Gernika ==
{{Sakontzeko|Gernikako bonbardaketa}}
Durangon bonbaketari astunek 1.500 metroko altueratik jaurti zituzten bonbak. Gernikan 3.600 metrotik, ez hiri batak ez besteak hegazkinen aurkako defentsarik ez zuten arren. Durangon baino askoz bonba su-eragile gehiago erabili ziren Gernikan. 50.000 kilo bonba jaurti omen zituzten 43 hegazkinetatik, eta hondamendia handiagoa izan zen Gernikakoa, 600 inguru hildako, hiriko etxeen % 70 zeharo suntsiturik, eta beste %20 kalteturik.
 
== Planifikazioa ==
Durangoko bonbardaketa Bizkaiaren kontrako erasoaldiaren planifikazioaren barruan egindako erasoa izan zen<ref name="eitb">{{Erreferentzia|url=http://www.eitb.com/eu/albisteak/osoa/860601/durangoko-bonbardaketa-75-urte--hegazkin-faxisten-airebonbardaketa/|egilea=[[Euskal Irrati Telebista|EiTB]]|izenburua= Durangok duela 75 urteko bonbardaketako biktimak omendu ditu| data= 2012-03-31}}</ref> ''EjercitoEjército del Norte'' delakoarenizenekoaren komandante [[Emilio Mola]] jeneralak erasoaldirako planak zehazten hasi zenerako zeregin behinena eman zion aireko erasoei.<ref name="Correo2012"/> Mola jeneralakMolak herritarrei propaganda orriak airetik bota zizkien errendizioa eskatzen, bestela, Bizkaia birrinduko zuela agindu zuen, "horretarako bitarteko nahikoak zituela".
 
BizkiarenBizkaiaren kontrako erasoaldiaren planifikazioan Emilio Mola, ''Brigadas de Navarra''ren komandante [[Juan Vigon]] eta [[Espainiako Aireko Armada|Aireko Armada frankistaren]] buru [[Alfredo Kindelan|Alfredo Kidelan]]<nowiki/>ekin batera, alemanek ere parte hartze zuzena izan zuten. [[Wolfram von Richthofen]]ek eta ''[[Kondor Legioa|Kondor Legio]]'' zelakoarenaren logistika zerbitzuek egin zuten aire erasoen planifikazio teknikoa. Han zenziren [[Hugo Sperrle]] ere, Kondor Legioko komandantea. Bai, eta Velani aireko jeneral italiarra ere, armada italiarra berrantolatzen zen artean Gasteizera etorrijoan zena.
Erasoaldia eta bonbardaketak agintari espainolek proposatu zituzten, alemanek zehaztu zuten planifikazio teknikoa eta Wolfram von Richthofenen hitzez, Kondor Legioarekiko “subordinazio lagunkoian” ari zen ''[[Aviazione Legionaria]]'' italiarrak egin zuen bonbardaketa, Soriako eta Logroñoko aerodromoetatik abiaturiko hegazkinez.
 
Operazioarako agindua “U. Marelli” izenez sinatu zen. Marelli hauhori ''Aviazione Legionaria''ko Ferdinando Raffaelli koronela zen, 21. bonbardaketa-eskuadrako komandantea. 24. eskuadrako burua Iginio Mencarelli zen. Eskuadrila haiekhaien izena ''Pipistrelli'' zen ("[[saguzarSaguzar]]ra<nowiki/>rak", zutenitalieraz): izenkiroptero etahorren sinbolotzat,sinboloa ''Pipistrelli'' deitzen zirenzuten eta hegazkinen buztanean, saguzar zuriz pintatua zeramaten zirkulu beltzaren barruan.
Materiala ere elkarlanekoa zen. Durangon bota zituzten 100 kiloko bonbak italiarrak ziren eta 50 kilokoak, alemanak.
 
Bizkaiaren aurkako erasoaldian, [[Manuel Aznar]] kazetari frankistaren arabera, 50.000 soldadu eta 500 edo 700 hegazkinek hartu zuten parte.
 
[[Espainiako Gerra Zibila]] eta Durangoko bonbardaketa ulertzeko, Emilio Mola eta enparauakabar nondik zetozen jakin behar da. [[Maroko]] aldean [[Abd el Krim|Abd el-Krim]] eta bere arrifarren aurka Armada espainolak erabilitako metodoak espainolen arteko borrokara ekarri besterik ez zuen egin.
 
Izua zabaltzea zen Emilio Molaren helburua gerra hasieratik. Hitzez hitz esan zien, [[Nafarroa]]ko alkateei 1936ko uztailaren 19an zera esan zien: {{esaera2|Hay que sembrar el terror. Hay de dejar sensación de dominio eliminando sin escrúpulos ni vacilación a los que no piensen como nosotros.}}
 
== Bertsioak eta isiltasuna ==
 
[[Eusko Jaurlaritza|Euskadiko Gobernuak]] bonbardaketaren berri eman zuen munduan zehar. EmandakoHaren bertsioa nahiko egiatia zela egiaztatu da denborarekinurteak pasatu ahala, puntu batean izan ezik,: Durangoko bonbaketariak ez zirela alemanak, baizik eta italiarrak baizik.
 
Frankisten aldetik, [[Gonzalo Queipo de Llano]] jeneralak, Radio Sevillatik, horrela azaldu zuen Durangon gertatutakoa<ref name="Irazabal"/>: {{Esaera2|Nuestros aviones bombardearon objetivos militarenmilitares en Durango, y más tarde los comunistas y socialistansocialistas encerraron a los curas y monjas en las iglesias, asesinandolosasesinándolos a balazos sin piedad y quemando despuesdespués las iglesias.}}
 
[[Jon Irazabal]] Gerediaga elkarteko kide eta historialariahistorialariak Durangokoazaldu bonbardaketaren inguruko ikerketakzuenez, berriz, helburua Durangoko hiritarrakbonbardaketaren zirelahelburua azaldudurangotarrak zuenziren.<ref>{{erreferentzia|url=http://www.eitb.eus/eu/irratia/euskadi-irratia/programak/mezularia/osoa/4739686/jon-irazabal-historalaria-durangoko-bonbardaketaz/|egilea=EiTB|izenburua=Durango bonbardatu zuten 45 pilotu eta militarren izenak ditugu|data= 2017/03/30}}</ref>
 
[[Apirilaren 8]]an, [[George L.Steer]] egon zen Durangon eta lehenengo ''[[Times]]'' egunkarian eta gero ''[[The Three of Gernika]]'' liburuan honela idatzi zuen:
Bando nazionalaren bozeramaile eta historiagileen joera nagusia gertaerak minimizatzea izan zen. Manuel Aznar, Juan Vigon, Jesus Salas Larrazabal eta halakoentzat Durangon ez zen ia ezer gertatu.<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.deia.com/2012/04/01/politica/euskadi/bombas-por-palabras| egunkaria =[[Deia]]| izena=Iban|abizena=Gorriti|data=2012-04-01| izenburua= Bombas por palabras}}</ref> Ezer egin bazuten, gune militarren kontrako erasoa izan zen, eta gainerako guztia propaganda gorria litzateke. [[Ricardo de la Cierva]]k, esate baterako, 1970. urtean esan zuen Gernikan 12 pertsona baizik ez zirela hil.
 
[[Nurenbergeko epaiketak|Nurenbergeko epaiketa]] orduko<nowiki/>n, 1934az geroztik Alemaniako Aireko Indarraren ministro izandako [[Hermann Göring]]<nowiki/>i Gernikakoa bezalako bonbardaketak zergatik egin ziren galdeturik, hiri bonbardaketa haiek ''[[Luftwaffe]]''rentzat probaleku modukoak izan zirela erantzun zuen. Eta froga ariketa haien biktimak aipatu zitzaizkionean, honela erantzun omen zuen:
{{esaera2|Tamalgarria da, baina ezin genuen besterik egin. Sasoi hartan ez genuen halako esperimentuak egiteko beste lekurik.}}
 
Espainian ez da inongo epaiketarik ez ikerketa ofizialik egin gertakari hauekhoriek argitu, zehaztu edota beren lekuan jartzeko.<ref name="Berria2012"/>
 
== Erreferentziak ==
2.591

edits