«Sahats»: berrikuspenen arteko aldeak

204 bytes removed ,  Duela 1 urte
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
 
=== '''Morfologia orokorra''' ===
Sahatsak zuhaitz edo zuhaixkak dira, adar nahiko malguak dituztenak. Begi [[Inerbantea|inerbanteakinerbantea]]k, [[ezkata]] bakar batekin daude babestuak.
 
Hostoak, orokorrean erorkorrak direnak, [[peziolo]] labur eta tentea izan ohi dute, [[estipula]] (hostoen pezioloen oinean hazten diren luzakinetako bakoitza) garatu edo bi [[Glandula|glanduletara]] murriztuta daudelarik. Forma anitzekoak izan daitezke: borobilak, eliptikak, obalatuak… ertz horzduna edo zerradunak.
 
=== '''Morfologia ugalketari dagokionez''' ===
Sahatsak espezie [[Dioiko|dioikoakdioiko]]ak dira, oso gutxitan lore bisexualak edo bi motatako loredunak diren [[Infloreszentzia|infloreszentziakinfloreszentzia]]k aurkezten dituzte.
 
Infloreszentzia izeneko lore unisexualez osatutako lore-elkarte zintzilikariak osatzen dituzte, hau da, loreak [[Gerba|gerbetan]] antolatzen dira. Hostoen aldi berean, bitartean edo ondoren ager daitezke.
Loreeri dagokionez, unisexualak dira. Arrak [[nektario]] batekin biluztuak eta orokorrean 2 [[Estamine|estaminduna]], [[filamentu]] luzedun eta [[antera]] hori- gorridunak. Lore emeak [[pistilo]] [[sesil]] edo [[pedizelatua]] dute. Loreek [[braktea]] izeneko hosto eraldatua izango dute, eta loraketa hostoketaren aurretik, ondoren edo bitartean gerta daiteke, gehienbat urtarrila-maiatza bitartean.
 
Fruitua 2 eta 4 mm bitarteko kapsula da, barnean ile luzez osatutako “mototsak” diren hazi txikiak dituena. Motots hauen funtzioa dispertsioan laguntzean datza. Fruituan dagoen [[obozelula]] kopurua aldakorra da espeziearen eta urteko baldintza klimatikoen ondorioz. Kapsulen irekiera, loratzearen 2 hilabete geroago ematen da, martxoa eta ekaina bitartean gutxi gora behera. Sexualki garatzeaz gain, zenbait espeziek [[Fragmentazio|fragmentaziozfragmentazio]]z ugal daitezke ([[Ugalketa asexual|asexualki]]).
 
== Habitat<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Salix|hizkuntza=es|url=https://www.asturnatura.com/genero/salix.html|aldizkaria=Naturaleza y turismo|sartze-data=2019-03-15}}</ref> ==
Genero honetako landareak ingurune epel eta hezeetan hazten dira. Orokorrean ibai eta aintziren inguruan aurkitu ditzakegu, hau da, hezetasun handiko eremuetan. Substratuari dagokionez [[Kareharri|kareharrizkokareharri]]zko edo [[Dolomita|dolomitazkodolomita]]zko lurrak faboratzen dituzte.
 
Espeziearen arabera argitasunaren beharra oso aldakorra da, badira batzuk argitasun gutxirekin hazteko gai direnak (''[[Zume zuri|Salix alba]]'')'','' beste batzuk argitasun askoren beharra dute hazteko (''[[Zume gorri|Salix purpurea]]''). Nitrogenodun konposatuekiko ere sentikorragoak diren espezieak daude; badira ingurune nitrogenatuak faboragarritzat dituzten espezieak eta badira ingurune horiek saihesten dituztenak.
 
== Ekologia ==
[[Lepidoptera]] espezie batzuek ''Salix'' generoko landareak erabiltzen dute elikagai gisa, esaterako, ''[[Nymphalis antiopa]]'' espezieak. Gainera ''[[Formica]]'', “hormigas de la madera”, [[Aphidoidea]] superfamiliako intsektuak bizi diren ''Salix'' zuhaitzetan elkar-bizitzen dute, hauek [[Jariatze|jariatzenjariatze]]n duten ezti-ihintzaz elikatzeko. Horrez gain [[Sahats|sahatsetansahats]]etan hazten diren ''[[Malepsora]]'' generoko onddoek sortutako oxidoek zuhaitzeko hostoak hondatzen dituzte eta [[orbain]] laranjak agertzen dira.
 
Antzinean ''Salix'' espezie batzuk landatu ziren Australian, gehienbat ur korronteek sortutako higadura kontrolatu eta murrizteko asmoarekin. Egun, ordea, [[Sastraka|sastrakatzatsastraka]]tzat jotzen da eta hego Australian asko sakabanatu dira. Bertako aginpideak zuhaitz hauek kendu eta zuhaitz natiboak landatzen ari dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=W. L.|abizena=Lange|izenburua=Decentralization and Albury-Wodonga|orrialdeak=50|data=1975|url=http://dx.doi.org/10.2307/20634814|aldizkaria=The Australian Quarterly|alea=4|zenbakia=47|issn=0005-0091|doi=10.2307/20634814|sartze-data=2019-03-15}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kurt W.|abizena=Cremer|izenburua=Introduced willows can become invasive pests in Australia|orrialdeak=17–24|data=2003-12|url=http://dx.doi.org/10.1080/14888386.2003.9712705|aldizkaria=Biodiversity|alea=4|zenbakia=4|issn=1488-8386|doi=10.1080/14888386.2003.9712705|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
2006an egindako ikerketa batzuek adierazten dute Salix generoko landareak landaretza gabeko lurraldeetan hazi eta haien [[Txoko ekologiko|nitxo ekologikoa]] osatzen dute. Zuhaitz hauek ur guneetan hazten direnez, kalkulatu da batez beste sahatz bakoitzak 500 ml/urteko ura kontsumitzen direla. Ondorioz sahatz-azalera handiko guneek beste espezie batzuen deshidratazioa eragin dezakete.<ref>{{Erreferentzia|izena=Tanya|abizena=Doody|izenburua=Quantifying water savings from willow removal in Australian streams|orrialdeak=926–935|abizena2=Benyon|izena2=Richard|data=2011-03|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jenvman.2010.10.061|aldizkaria=Journal of Environmental Management|alea=3|zenbakia=92|issn=0301-4797|doi=10.1016/j.jenvman.2010.10.061|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
== Erabilera<ref name=":0" /> ==
Aintzinatik zuhaitz honen azala oso preziatua izan da [[sendagai]] gisa. Ameriketetan, [[Indigena|indigenek]], eta [[Egipto|egiptonegipto]]n besteak beste azal honen propietate [[analgesiko]], [[Antiinflamatorio ez esteroideo|antiinflamatorio]] eta [[Antierreumatiko|antierreumatikoezantierreumatiko]]ez. [[Salicina|Salicinak]]k propietate hauek ematen dizkio eta [[Sedante|sedanteetansedante]]etan, [[Edabe|toniko]] eta [[Antirreumatikoetan|antierreumatikoetan]] erabiltzen ziren besteak beste.
 
Propietate sendagarriez gain, genero honetako espezieak askotan [[apaingarri]] gisa erabili dira.
 
== Kultura ==
Sahatsa [[Sukkot]] judu-festarekin erlazionatuta dagoen espeziea da: sahats adarrak [[Sinagoga|sinagogetan]] erabiltzen dira [[Hoshana Rabbah|Hoshana Rabbahn]]n, hau da, Sukkotaren zazpiharren egunean.
 
Bestalde, Txinan, [[Qingming]] festan, herritarrek sahats adarrak jartzen dituzte atean espiritu txarrak uxatzen dituztelakoan. “[[Taoismo]] zorginek” sahatsezko piezak egiten dituzte espiritu hauekin komunikatzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Doolittle,|abizena=Justus.|izenburua=Social life of the Chinese : daily life in China|argitaletxea=Kegan Paul|data=2002|url=https://www.worldcat.org/oclc/48362771|isbn=0710307535|pmc=48362771|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix alba''''' ===
Sahats zuria edo zume zuria (''[[Zume zuri|Salix alba]]''), Europa eta Asiako mendebalde eta erdialdean aurkitzen da<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Meikle, R.|abizena=D.|izenburua=Willows and poplars of Great Britain and Ireland|argitaletxea=Botanical Society of the British Isles|data=(1987 printing)|url=https://www.worldcat.org/oclc/12494242|isbn=0901158070|pmc=12494242|sartze-data=2019-03-15}}</ref><ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Rushforth,|abizena=Keith.|izenburua=Collins wildlife trust guide trees : a photographic guide to the trees of Britain and Europe|argitaletxea=HarperCollins|data=1999|url=https://www.worldcat.org/oclc/41338335|isbn=0002200139|pmc=41338335|sartze-data=2019-03-15}}</ref>. Bere izena, hostoak azpialdean duten kolore zuritik datorkio. 10-30m-ko altuera izan dezake, enborra 1m diametrokoa eta koroa luzea eta irregularra. Azala, gris-marroia da, longitudinalki zartatua alde zaharrenetan eta gris- berdexka ale gazteenetan. Hostoek, 5-10cm-ko luzeera eta 0.5-1.5cm-ko zabalera dute, eta beste sahats-etakoak baino zurbilagoak dira, dituen ile zuri eta finak direla eta. Loreak, udaberri hasieran agertzen dira eta [[Polinizazio|polinizazioapolinizazio]]a [[Intsektu|intsektuenintsektu]]en bidez ematen da.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Mitchell, Alan|abizena=F.|izenburua=A field guide to the trees of Britain and northern Europe|argitaletxea=Collins|data=1974|url=https://www.worldcat.org/oclc/1080206|isbn=0002120356|pmc=1080206|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix atrocinerea''''' ===
 
=== '''''Salix caprea''''' ===
Ahuntz sahatsa (''[[Ahuntz-sahats|Salix caprea]]''), Europa eta Asia erdialde eta mendebaldean aurki daiteke. 6-12m-ko altuera izan dezake, kasu batzuetan 20m-tara ere iritsi izan da. Bere izena, ''[[Hieronymus Bock]]'' botanikoak egindako herbario batean du jatorria, zeinetan zuhaitz honen ilustrazioan, ahuntz bat agertzen den zuhaitza jaten. Azala leuna da eta kolore arre-gorrixka du. Adar gazteak, ilaundunak izaten dira, eta gero ilea galtzen dute. Hostoek, 5-10cm-ko luzeera eta 3-6cm-ko zabalera dute, [[Peziolo|pezioloapeziolo]]a 0.5 cm-koa da, hostoaren nerbioa nabarmena eta hostoaren goialdea kolore berdekoa eta azpialdea gris ilupa. Loraldia, urtarrila eta maiatza artean ematen da.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Bean, W. J. (William Jackson),|abizena=1863-1947.|izenburua=Trees and shrubs hardy in the British Isles|argitaletxea=J. Murray|data=1970-<80>|url=https://www.worldcat.org/oclc/103403|edizioa=8th ed., fully rev.|isbn=0719517907|pmc=103403|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix eleagnos'' subsp''. angustifolia''''' ===
Zume hostoestua (''[[Zume hostoestu|Salix eleagnos]]''), Europako erdialde eta hegoaldean, Asia hego-mendebaldean eta Afrikako iparraldean auki daiteke. Oso ugariak iberiar penintsulan, eta oso urriak Portugalen. 6-12m-ko altuera izan dezake, [[Enbor (argipena)|enborra]] zartatua, kolore arre-beltzekoa eta koroa oso adarkatua. Adar zaharrenak ilegabeak dira, kolore arre-gorrikoak eta adar gazteenak, ilaundunak. Hostoek, 2-10cm-ko luzeera eta 1-2cm-ko zabalera dute, linealak eta zimurtsuak. 16-20 nerbio pare dituzte, eta [[Peziolo|pezioloapeziolo]]a 0.5cm-takoa -iletsua eta [[estipula]] gabea edo glandularra-. Loreak, otsaila eta apirila bitartean ateratzen dira.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Vidaller Tricas, Rafael,|abizena=1963-|izenburua=Los árboles del Alto Aragón|argitaletxea=Instituto de Estudios Altoaragoneses|data=1987|url=https://www.worldcat.org/oclc/434892304|isbn=8439888775|pmc=434892304|sartze-data=2019-03-15}}</ref>
 
=== '''''Salix fragilis''''' ===
 
=== '''''Salix purpurea'' subsp''. lambertiana''''' ===
Zume gorria (''[[Zume gorri|Salix purpurea]]''), Europa eta Asia mendebaldean aurki daiteke. 6m-ko altuera izan dezakeen zuhaixka bat da, adar gazte ilaundun eta adar zahar ilegabeak ditu. Gris distiratsuk dira, eta batzuetan zurixkak ([[Berniz|bernizatutaberniz]]atuta daudela ematen du), horixkak, gaztaina-gorri edo beltz moduan ikusi daitezke. Hostoek, 5-7cm-ko luzera eta 1-1.5cm-ko zabalera dute. Hostoaren periferiaren heren bat (punta aldekoa) koskaduna eta beste bi herenak leunak eta 8-12 nerbio pare ditu. Gehienetan ilegabeak dira, baina hostoaren azpialdea ilaunduna izan daiteke. [[Peziolo|Pezioloa]]a 0.5cm-koa eta ilegabea da eta ez dira [[Estipula|estipularikestipula]]rik agertzen. Loreak, urtarrila eta martxoa bitartean agertzen dira.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />
 
== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda|30em}}
 
== Ikus, gainera ==
* [[Sahats-ur]]a
{{commonskat}}
{{wikispecies|Salix}}