Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
Zenbait urtetan [[Europa]]<nowiki/>n zehar hiri ezberdinetara bidaiatzen egon zen, baina zalantzarik gabe, [[Paris]]<nowiki/>eko estantzia izan zen Leibniz gehien markatu zuena. Izan ere, bertan, [[Baruch Spinoza|Spinoza]]<nowiki/>ren jarraitzaileekin harremana egin zuen, eta [[René Descartes|Descartes]], [[Roberval]] eta [[Blaise Pascal|Pascal]]<nowiki/>en eskuizkribuak ezagutu zituen. Horrez gain, [[Christiaan Huygens|Huygensen]] adiskidea egin zen, ordura arte Leibnizek hain gutxi esploratutako matematiken munduan murgiltzen lagundu ziona. Zientzialari eta matematikari ugarirekin gutun bidezko harremana egiten hasi zen: [[Mariotte]], [[Malebranche Prestet]] eta [[Tschirnhaus]], esaterako. 1667. urtean, [[Kalkulu infinitesimal|kalkulu infinitesimala]] aurkitu zuen, ziurrenik, Pascalen zikloidearen inguruko tratatuan oinarrituta. Ingalaterran [[Isaac Newton|Newton]] bisitatu zuen eta berak ere kalkulu infinitesimala deskubritu zuen arren, gerora jakin da bide ezberdinetatik heldu zirela ondorio berdinera. Hau guztia gutxi balitz, [[Diferentzien kalkulua|diferentzien kalkulua]] edota bere [[Koadratura aritmetikoa|koadratura aritmetikoa]] deskubritu zituen, bai eta [[Pariseko Zientzien Akademia]]<nowiki/>n aurkeztua izan zen [[Aritmetika makina|aritmetika makina]] eraiki ere. Makina hau gaur egungo ordenagailuen aurrekarietako bat da.
 
1676. urtean, Alemaniara itzuli zenean, [[Hannover]] eta [[Brunswick]]<nowiki/>eko Etxeetako liburuzain eta historialari izendatua izan zen. Esan beharra dago, urte hau mugarria izan zela bere bizitzan, formazio fasetik sistematizazio eta ideien garapenerako trantsizioa izan baitzen. Urte horretatik aurrera, bere bizitza aurkikuntza eta proiektu zientifiko ugariz inguratua egon zen, gaztetako ikasketa eta bidaietan barneratutako jakintza guztiari esker. Bertan, denbora gehiena pasatu zuen jarduera filosofiko zientifiko, erlijioso eta politikoetan bere burua prestatzen. Bestalde, 1684. urterako, [[Ezagutza, egia taeta ideien inguruko gogoeta|E''zagutza, egia taeta ideien inguruko gogoeta'']] izeneko obra amaitu zuenean bere sistema filosofikoa ia erabat osatua zegoen. 1700an, [[Berlingo Zientzien Akademia]] sortu zuen eta bertako lehendakari izendatua izan zen.
 
 
1676. urtean, Alemaniara itzuli zenean, [[Hannover]] eta [[Brunswick]]<nowiki/>eko Etxeetako liburuzain eta historialari izendatua izan zen. Esan beharra dago, urte hau mugarria izan zela bere bizitzan, formazio fasetik sistematizazio eta ideien garapenerako trantsizioa izan baitzen. Urte horretatik aurrera, bere bizitza aurkikuntza eta proiektu zientifiko ugariz inguratua egon zen, gaztetako ikasketa eta bidaietan barneratutako jakintza guztiari esker. Bertan, denbora gehiena pasatu zuen jarduera filosofiko zientifiko, erlijioso eta politikoetan bere burua prestatzen. Bestalde, 1684. urterako, [[Ezagutza, egia ta ideien inguruko gogoeta|E''zagutza, egia ta ideien inguruko gogoeta'']] izeneko obra amaitu zuenean bere sistema filosofikoa ia erabat osatua zegoen. 1700an, [[Berlingo Zientzien Akademia]] sortu zuen eta bertako lehendakari izendatua izan zen.
 
Hurrengo urteetan, 1700 eta 1705 urte artean, bidai ugari egin izanak ez zion idaztea galarazi, guztiz kontrakoa baizik. Fisikan [[Energiaren kontserbazio-legea|energiaren kontserbazio-legea]] ezarri zuen; matematiketan, kalkulua deskubritu zuen; psikologian inkonstzientearen[[inkonstzientea]]<nowiki/>ren aitzindarietakoa izan zen; [[Logika modernoa|logika modernoarenmodernoa]]<nowiki/>ren oinarriak finkatu zituen. Era berean, [[geologia]], [[astronomia]], [[historia]], judisprudentzia[[jurisprudentzia]], [[teologia]] eta filosofian[[filosofia]]<nowiki/>n ekarpen paregabeak egin zituen. Garai honetan ere, bere obra filosofiko handienetakoa idatzi zuen: ''[[Giza adimenari buruzko Entsegu berriak]].''
 
Bere bizitzaren azken urteetan, 1710an ''[[Teodizea]]'' izeneko obra handia argitaratu zuen bere kabuz, berak argitara eman duen bakarra. Horrez gain, lau urte beranduago, bi testu handi egin zituen: ''[[Monadologia]]'' eta ''[[Natura eta Graziaren Printzipioak]].'' Bere lan akademikoez aparte, zabalpen urria izan zutenak, Leibnizek garaiko aldizkari zientifikoetan baino ez zituen publikatu bere artikuluak, asko ezizen batekin gainera. ''Teodizea'' izan zen, baina, inprimatzera bidali zuen liburu bakarra. Azkenik, 70 urterekin zendu zen 1716. urtean, oharkabean igaro zelarik bere heriotza. Berak sortutako Berlingo Akademiak ere ez zuen bere pertsona ohoratu; bakarrik Frantziako Akademiak egin zion pentsalari handi honi omenaldia.
 
== Obrak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Manzano, Jorge|argitaletxea=Oxford University Press|data=2011-10-31|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00116022|sartze-data=2019-03-11|encyclopedia=Benezit Dictionary of Artists}}</ref>==
Hiru hizkuntzatan idatzi zuen Leibnizek: latinez, frantsesez eta alemanieraz. Bere bizitzan zehar, esku-orri ugari argitaratu zituen, gehienetan anonimoak. Hauen artean ''[[De jure suprematum]]'' izenekoa aurki dezakegu. Gutun askotan ere, ageri dira bere pentsamenduaren nozio anitz. 1895. urtean amaitu zen bere eskuizkribu eta gutunen jasoketa, 15.000 gutun eta 40.000 items-ekin osatutakoa. Hala ere, 1685 osteko eskutitzen zati handi batek argitaratu gabe jarraitzen du, autorearen beraren antolamendu arazoak direla medio. Bestalde, liburu filosofikoei dagokienean, hauek azpimarra ditzakegu:
 
* ''Arte konbinatorioari buruzko disertazioa, 1666.''
 
== Zientzia<ref>{{Erreferentzia|izena=Basart Muñoz, Josep|abizena=M.|izenburua=Conocimiento y método en Descartes, Pascal y Leibniz.|argitaletxea=Red Ciencia Ergo Sum|data=2006|url=http://worldcat.org/oclc/950757375|pmc=950757375|sartze-data=2019-03-11}}</ref>==
Leibnizen jardun zientifikoa oso intentsoa eta anitza izan zen, bera bizi zen artean emaitza garrantzitsuak eman zituelarik, baina batez ere pentsamendu zientifikoari aztertzeko bide berriak ireki zizkiolarik, asko egun jorratuak izaten jarraitzen dutenak. Antzinakoen zientzia eta matematika berreskuratzeko borondatea ageri da beregan, betiere zientzia eta matematika modernoaren emaitzen bidez, kritikaren galbahetik igaroz. Esate baterako substantziasustantzia eta fenomeno bakoitzaren helburuaren azterketa berreskuratzen du. Hori izango litzateke filosofiaren jardun-eremua Jainkoaren obraren zentzua azaleratzea. Honela, zientzia eta filosofia ez dira kontrajartzen, mundua eta gure izatea bera hobeto ulertzeko bidean bat egiten duten ikuspuntuen artean elkar osatu baizik. Horrez gain, azpimarratzekoa da benetako ezagutza metafisikoetara heltzeko, logika eta fisikatik abiatzela zela bere asmoa; eta horrela, bere sistema zientifikoaren oinarria logika dela ikus daiteke.
 
Leibnizek gehiago edo gutxiago hauetan jardun zuen: [[Logika formala|logika formala]], [[aritmetika]], [[geometria]], [[Probabilitateen kalkulua|probabilitateen kalkulua]], lehen kalkulu-makinetariko baten sorreran… Matematikari dagokionean, [[Kalkulu diferentzial|kalkulu diferentziala]] eta [[Integralaren sinbolo|integrala]] garatu zituen, Newtonekiko era paraleloan. Egun indarrean jarraitzen duten sinbolo eta adierazpenetako asko proposatu zituen: x, dx, a~ eta [[A bildu|@]], edota proportzioen irudikapena a:b=c:d forman.
 
Autodidakta zen, baina C. Huygensek ongi orientatua -Descartes eta Pascalen irakurketa gomendatu zion-, eta matematikaren ikasketan hasi zen triangelu harmonikoak triangelu aritmetikoarekiko zituen ezaugarrien eta serie infinitoen analisiaren bitartez. Bigarren honetan oso trebea izatera heldu zen.
 
== Filosofia<ref>{{Erreferentzia|izena=Echeverría, Javier,|abizena=1948-|izenburua=Leibniz Javier Echeverría.|argitaletxea=Barcanova|data=1981|url=https://www.worldcat.org/oclc/431779468|isbn=8485923235|pmc=431779468|sartze-data=2019-03-11}}</ref>==
 
==== Banakoaren izate modu anitzez ====
[[Banakoa]] Leibnizen filosofiaren oinarritzat hartuta, bere pentsamenduaren ertz asko agerian geratzen dira. Lehenik eta behin, gizaki bizidun orok [[Forma substantziala|forma substantziala]] daukala baieztatu zuen. Izaki idealak, aldiz, zenbakiak, figura geometrikoak, eta oro har, gizakiaren sorkuntza gehienak, substantziarik gabekoak dira. substantziadun bakarra, berauen sorkaria da. Izan ere, Leibnizek [[Banaezintasun espaziala|banaezintasun espaziala]] eta [[Betikotasun|betierekotasuna]] esleitu zion substantzia bakoitzari, aipatutako izaki idealetan aurkitu ez zituen ezaugarriak. Banakoa da substantzia duena, Leibnizen aburuz, banaezina baita. <<Ni>> bakoitza banakoa den heinean, << ni>> bakoitzean substantzia bat aurkitu du. Are gehiago, banako substantzia zenbaezinak topatu ditu. Azpimarratu beharrekoa da substantzia izatea ez dagokiola soilik gizabanakoari, bai animaliak, bai landareak ere substantzialak direla argudiatu zuela. Bere hitzetan: forma substantzialak dira, monadak.
 
Hari horretatik tiraka, gorputza ezin dugu substantziarekin nahastu, ez eta materiari dagokiona ere. Puntu honetan, atomista klasiko eta modernoengandik urrundu zen: atomoak materialak baino formal gisa defendatu baitzituen filosofo alemaniarrak. Materia, infinituki banatu baitaiteke, eta gainera, ez dago inolako parterik nahikoa txikia denik forma substantziala duten gorputzak ez izateko. Gauzak horrela, gure ikusmen gaitasun mugatua dela eta, funtsezkoa zaigu zientzia eta teknikaren ahalmenaz baliatzea. Aipatzekoa da, materiaren zatiketa gaitasun infinitoaren baieztapena, oso eragindua dagoela autorearen garai historikoarekin: izan ere, urte horietan hasi ziren mikroskopio bidezko esperimentuak. Bestalde, honek esan nahi duena da, forma substantzialak ez daudela berauen formagatik determinatuta; ez behintzat substantzia gisa.
 
==== Banakoengandik Jainkoarengana ====
[[Bereizezinen printzipioariprintzipioa]]<nowiki/>ri jarraiki, banakoen munduan, ez dago berdinak diren bi <<ni>>, [[Mundu ideal|mundu idealeanideal]]<nowiki/>ean gerta litekeen bezala, substantziaksustantziak elkarren artean desberdindu ahal izateko, bakoitzaren ezaugarri eta bereizgarriei (denbora eta espazioan ematen direnak) erreparatu beharrean gaude. Monaden/substantzien arteko bereizketa espazio-tenporalak bere baliokide logikoa dauka banako bakoitzari dagokion kontzeptuan. Kontzeptu horri dagozkion notek balio dute kontzeptu hori partekatzen duten beste substantziak desberdintzeko. Esaterako, emakume hitza dagokien andreak bereiz daitezke bakoitzaren nozioa osatzen duten notei esker.
 
Horrez gain, substantzien jarraitatutasun tenporala a ''posteriori'' ezagutzen badugu ere, (nik badakit Madril eta Bilboren arteko bidaian ni izaten jarraitzen dudala), egon behar da hori sustengatzen duen ''a priorizko'' arrazoia. Bestela esanda, ez da nahikoa nire barne-kontzientziak baieztatzea ni izaten jarraitzen dudala. Egon behar da hori justifikatzen den arrazoiren bat, banako baten substantzia, bere bizitzan zeharreko gertakari guztia izendatzen dituena, bere substantzialtasunaren esentzia da. Enpirikoki frogagarria den arren, arrazionalki justifikatzeko modua dago. Bigarren bideari ekitean, monada/substantzia agertzen da banakoaren egoera guztien loturaren fundamentu modura. Hau logikoki honela ebatz daiteke: subjektuak predikatua barnebiltzen duela; hau da, nire nozio/subjektuaren gordetako barne-lege antzeko batzuk izan dira nik egindako bidaia horiek guztiak. <<Ni>>a da nire nozioaren egoera ezberdinen arteko lotura bermatzen duena.