«Michel de Montaigne»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Pare bat konponketa, argazki baten oin informazioan gehienbat
t (Bere lanak gehitu ditut)
t (Pare bat konponketa, argazki baten oin informazioan gehienbat)
== Bizitza ==
[[Fitxategi:St Michel de Montaigne Château01.jpg|thumb|''Château de Montaigne'', Montaigneren familiaren propietate izandako lursail batean eraikiriko gaztelua. Bere familiaren jatorrizko bizilekua jada ez da existitzen, nahiz eta Montaignek idazteko eta liburutegi modura erabiltzen zuen dorrea zutik jarraitzen duen.]]
Montaigne Frantziako [[Akitania]] eskualdean jario zen [[1533]].urtean, bere familiarena zenizandako [[Montaigneko gaztelua|Montaigneko Gazteluan]]; hain zuzen ere, mendixka baten tontorrean, ''montaigne'' batean, eraikitako ''chateau'' bat zen gaztelua, [[Dordoina (ibaia)|Dordoina ibaiaren]] ertzean zegoena, [[Bordele]]tik berrogeita hamar bat kilometrora, egun [[Saint-Michel-de-Montaigne]] izenpean ezagutzen den hirian. Familia aberatsekoa zen; bere birraitona, Ramon Felipe Eyquem, sardinzarren salerosketaz dirutza bat irabazi zuen eta 1477. urtean lursaila erosi zuen, Montaigneko Jaun bilakatuz. Bere aita, Pierre Eyquem, Montaigneko Jauna, [[Frantziar Eliza Katolikoa|Soldadu Katoliko]] frantsesa izan zen Italian eta baita Burdeoseko alkate.<ref name=":0">{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua="Montaigne, Michel, Seigneur" . Collier's New Encyclopedia|urtea=1921|abizena=Reynolds|izena=Francis J.|orrialdeak=|orrialdea=|argitaletxea=P.F. Collier & Son Company.|ISBN=}}</ref>
[[Fitxategi:ArmoiriesMichelDeMontaigne.svg|thumb|Michel Eyquem-en armarria, Montaigneko Jauna.]]
Guienan “Eyquem” [[Patronimiko|patronimikoa]] zeramaten familia asko egon ziren arren, uste da bere aitaren familiak [[marrano]] ([[Iberiar penintsula|Iberiar penintsulan]] Katolizismora bihurturiko Juduei emandako izena) jatorria izan zezakeela pentsatzen da,<ref>{{Cite book|hizkuntza=fr|izenburua=L’Histoire Juive de Montaigne|urtea=2001|abizena=Jama|izena=Sophie|orrialdeak=|orrialdea=76|argitaletxea=Flammarion|ISBN=}}</ref> halaber, bere ama, Antonieta Lopez de Villanueva, Protestantismora bihurtu zen.<ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua=Civilization|urtea=1969|abizena=Clark|izena=Kenneth|orrialdeak=|orrialdea=161.|argitaletxea=Harper & Row|ISBN=|aipua=His mother was a Jewish Protestant, his father a Catholic who achieved wide culture as well as a con-siderable fortune}}</ref> Bere amaldeko aitona, Pedro Lopez,<ref>{{Cite book|hizkuntza=|izenburua=Zeitschrift für Französische Sprache und Literatur|urtea=1942|abizena=Winkler|izena=Emil|orrialdeak=|orrialdea=|argitaletxea=|ISBN=}}</ref> [[Zaragoza|Zaragozakoa]], katolizismora bihurturiko marrano familia batekoa zen.<ref>{{Cite book|hizkuntza=|izenburua=Encyclopaedia Judaica|urtea=2008|abizena=Goitein|izena=Denise R.|orrialdeak=|orrialdea=|argitaletxea=The Gale Group|ISBN=}}</ref><ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua="Introduction: Montaigne's Life and Times" Apology for Raymond Sebond|urtea=2003|abizena=Ariew|izena=Roger|orrialdeak=|orrialdea=iv|argitaletxea=Hackett|ISBN=|aipua=Michel de Montaigne was born in 1533 at the chateau de Montagine (about 30 miles east of Bordeaux), the son of Pierre Eyquem, Seigneur de Montaigne, and Antoinette de Louppes (or Lopez), who came from a wealthy (originally Iberian) Jewish family}}</ref><ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua=The Complete Essays of Montaigne|urtea=1989|abizena=de Montaigne|izena=Michel|orrialdeak=|orrialdea=vii ff|argitaletxea=Stanford University Press|ISBN=0-8047-0486-4|Itzultzailea=Donald M.}}</ref><ref>{{Cite book|hizkuntza=|izenburua=The History of Scepticism: From Savonarola to Bayle|urtea=2003|abizena=Popkin|izena=Richard H.|orrialdeak=|orrialdea=|argitaletxea=|ISBN=9780195107678.}}</ref> Bere amaldeko amona, Honorette Dupuy, [[Gaskoinia|Gaskoiniako]], Frantziako, familia katolikokoa zen.<ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua=Inquisition: The Reign of Fear|urtea=2009|abizena=Green|izena=Toby|orrialdeak=|orrialdea=|argitaletxea=|ISBN=9781429938532.}}</ref>
Bere aitaren eskaeraren eskutik, Montaignek [[Raymond Sebond|Raymond Sebonden]] bakarrizketa katalanaren lehen itzulpenean lan egiten hasi zen, ''[[Theologia naturalis]]'', bere aitaren heriotzaren hurrengo urtera (1568) argitaratuko zuelarik (1595ean, Index Librorum Prohibitorum-aren barnean argitaratuko zelarik, Biblia errebelaturiko egiaren jatorri bakarra ez dela esateagatik). Honen ondoren, familiaren ondareak jarauntsi zituen, Montaigneko Gaztelura mugitu zelarik 1570. urtean, Montaigneko Jaun bilakatuz. Horrez gain, bere lagun zen Boétie-ren obra editatu zuen hau hil zenean.
 
1571. urtean, bizitza publikoa alde batera utzi eta Gazteluko Dorrera, bere Dordoinako “gotorlekura”,  arazo sozial eta familiar orotatik baztertu zelarik. Bere liburutegian giltzapeturik, 1.500 obra inguru zituen horretan, bere ''Essais'' (“Entseiuak”) idazten hasi zen, 1580. urtean lehenengoz argitaratuak. 38 urte bete zituen egunean, bere burua hamar urteko borondatezko itxialdi batera mugatu zuen, eta honakoa idatzi zuen bere lan kamarako apalategietan:<blockquote>"Kristoren 1571. urtean, hogeita hemezortzi urterekin, otsailaren azken egunean, bere urtebetetzean, Michael de Montaigne, gorteko zerbitzaritza eta enplegu publikoez gogaiturik, nahiz eta oraindik oso egon, birjin ikasien bularretara erretiratu zen, non, lasaitasunez eta askatasunez, bizitzeko geratzen zaion denbora pasatuko duen, honen erdia joan baita jada. Patuak baimentzen badu, bizitegi hau beteko du, behinolako erretiro gozo hau beteko du; eta bere askatasun, lasaitasun eta aisia horren truke eskaini ditu."<ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua="Montaigne and His Readers" in Denis Hollier (ed.) A New History of French Literature|urtea=1995|abizena=Regosin|izena=Richard L.|orrialdeak=|orrialdea=248–52, p. 249. The Latin original runs: 'An. Christi 1571 aet. 38, pridie cal. mart., die suo natali, Mich. Montanus, servitii aulici et munerum publicorum jamdudum pertaesus, dum se integer in doctarum virginum recessit sinus, ubi quietus et omnium securus (quan)tillum in tandem superabit decursi multa jam plus parte spatii: si modo fata sinunt exigat istas sedes et dulces latebras, avitasque, libertati suae, tranquillitatique, et otio consecravit.' as cited in Helmut Pfeiffer, 'Das Ich als Haushalt:Montaignes ökonomische Politik’, in Rudolf Behrens, Roland Galle (eds.) Historische Anthropologie und Literatur:Romanistische Beträge zu einem neuen Paradigma der Literaturwissenschaft, Königshausen und Neumann, Würzburg, 1995 pp. 69–90 p. 75|argitaletxea=Harvard University Press|ISBN=}}</ref></blockquote>1578an, Montaigne, zeinaren osasuna beti izan zen ona, giltzurrun-kalkulu mingarriak sufritzen hasi zituen, bere aitaren familiatik heredaturiko gaixotasun bat. Mina eduki arren, medikuak eta drogak baztertu zituen.<ref name=":0" />1580-1581 bitartean, Montaigne Frantzia, Alemania, Austria, Suitza eta Italiara bidaiatu zuen, sendagai baten bila hein handi batean, Bagni di Lucca-n etxekotuz, ur bedeinkatua edaten zuelarik bertan. Loretoren Etxe Saindura egin zuen erromesaldia, bere burua, emaztea eta alaba Ama Birjinaren aurrean belaunikaturik agertzen ziren zilarrezko erliebe bat utzi zuelarik bertan.<ref>{{Cite book|hizkuntza=en|izenburua=The Evolution of the Grand Tour: Anglo-Italian Cultural Relations since the Renaissance|urtea=2000|abizena=Chaney|izena=Edward|orrialdeak=|orrialdea=89|argitaletxea=|ISBN=}}</ref>[[Fitxategi:St Michel de Montaigne Tour03.jpg|thumb|220px|<small>''[[Saint-Michel-Montaigneko Dorrea|Tour de- Montaigne|Montaigneko]]'' (Montaigneko dorrea), XVI. mendetik aldaketa gehiegirik izan ez gazteluadituena. Gehiena [[1885]]ean erre bazen ere, idazlearen liburutegia zegoen dorrea [[XVI. mende]]an bezala dago.</small>]]
[[Fitxategi:Michel de Montaigne Italienreise.png|thumb|1580-1581 bitartean Montaignek egindako Italiako bidaia]]
Bidaia hura, alde batetik, bere herrimina sendatzeko bidea aurkitu nahian egin zuen; bidaia teologikoa ere bazen, baina areago zen politikoa, frantses erregearen enbaxadore pribatu moduan joan baitzen idazlea. Hala, harremanak izan zituen [[Katalina Medici]]rekin, [[Henrike III.a Frantziakoa]]rekin eta, batez ere, [[Henrike III.a Nafarroakoa]]rekin, hau da, frantses erregetzako lehen [[Borboi leinua|Borboiarekin]] (Henrike IV.a). Hori zela eta, desiratzen ez zituen erantzukizunak hartu behar izan zituen, besteren artean Bordeleko alkatetza, eta bere garaiko goi mailako politikagintzan parte hartu behar izan zuen bizitzako azken hogei urteetan, hain zuzen ere, literaturak lanik handiena, bakardadea eta bakea eskatzen zizkionean. [[1592]]. urtean hil zen, berrogeita hemeretzi urte zituela, Montaigneko gazteluko bere logelan meza entzuten ari zela.
 
Bere helburua da gizabanakoa deskribatzea eta batik bat bere burua deskribatzea, horrela izanik, zailtasunak aurkituko ditu bere burua eta nia bereizterakoan. Bere galdera oinarrizkoena honakoa izango delarik: ''Que sais-je?'', “Nik zer dakit?” Edo “Zer dakit bada nik!” modura itzuli izan dena. Biolentzia kondenatzen du, katoliko eta protestanteen artean batik bat. Fanatismoaren aurrean eszeptizismoa defendatuko duelarik. Pesimismoa lantzen duen idazlea da, bere ''[[Raymond Sebond-en apologia]]'' esntseiu luzean, bigarren liburuko hamabigarren kapituluan, arrazoimenarekiko mesfidantza beharra aldarrikatzen du, ez baitugu beste edozein animaliak baino honekiko kontrol handiagorik.
 
 
 
Honela hasten da bere liburua:<blockquote>“C’est ici un livre de bonne foi, lecteur. Il t’avertit dès l’entrée que je ne m’y suis proposé aucune fin, que domestique et privée. Je n`y ai eu nulle considération de ton service, ni de ma gloire. Mes forces ne sont pas capables d’un tel dessein. (…) Si c’eût été pour la faveur du monde: je me fusse mieux paré et me présenterais en une marche étudiée. Je veux qu’on m’y voie en ma façon simple, naturelle et ordinaire, sans contention et artifice: car c’est moi que je peins.”<ref>{{Cite book|hizkuntza=es|izenburua=Ensayos, Edición bilingüe|urtea=2014|abizena=Montaigne|izena=Michel de|orrialdeak=|orrialdea=42|argitaletxea=Galaxia Gutemberg|ISBN=|hizkuntza2=fr}}</ref>