«Greziar mitologia»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-gutxi gora behera +gutxi gorabehera))
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
{{HezkuntzaPrograma|Kultura klasikoa}}
[[Fitxategi:Aphrodite Pan and Eros.jpg|thumb|250px|[[Afrodita]], [[Pan (mitologia)|Pan]] eta [[Eros]].<br />[[Haitzurdin]]ezko artelan greziarra ([[K. a. II. mendea]])]]
'''Greziar mitologia''' [[Antzinako Grezia]]rren [[jainko]] eta [[heroi]]ei buruzko eta munduaren sorrera azaltzeko istorio multzoa da, narrazio ugaritan sakabanatuta.
 
Greziar mitologiak jainko, jainkosa, heroi eta beste izaki mitologiko batzuen bizitza eta abenturak kontatzen ditu. Hastapenean ahozko-olerki tradizioan zegoen barreiatuta, baina geroago [[literatura]]n gorde ziren. Ezagututako literatura-iturririk zaharrena [[Homero]]ren ''[[Iliada]]'' eta ''[[Odisea]]'' olerki epikoak dira, zeinek [[Troiako gerra|Troiako Gerraren]] inguruko istorioak kontatzen dituzten. [[Hesiodo]] ia [[Homero|Homeroren]]ren garaikidearen ''[[Teogonia]]'' eta ''[[Lanak eta egunak]]'' idazkietan munduaren sorrera, jainkoen agintarien jarraipena, giza-aroen hurrenkera, gizakien atsekabeen sorrera edo erlijio-ohituren sorrera kontatzen dira. [[Mito]]ak ere beste poema epikoetan ere gorde dira, baita [[K. a. V. mendea|K. a. V. mendeko]] tragedietan, [[Garai helenistikoa|Aro HelenistikoHelenistikoaren]]aren idazkietan edo [[Antzinako Erroma|erromatar]] garaiko idazleen izkribuetan ([[Plutarko]] eta [[Pausanias]]enetan esaterako) ere.
 
Graziar mitologiak eragin handia utzi du [[Mendebaldeko zibilizazioa]]ren [[kultura]]n, [[arte]]an eta literaturan. Mendebaldeko ondarea izanda, garai guztietako artistak horretaz baliatu dira inspirazio berria bilatzeko eta, oinarritzat jota, artelan berriak sortzeko.
* [[Afrodita]]: Maitasunaren eta edertasunaren jainkosa.
* [[Apolo]]: Musika eta poesiaren jainkoa.
* [[Ares]]: Gudaren jainkoa. [[Fitxategi:Diane de Versailles Leochares.jpg|200px|righteskuinera|thumb|[[Artemisa]] jainkosa]][[Artemisa]]: Ehiza eta basatien jainkosa.
* [[Atena]]: Jakinduriaren jainkosa.
* [[Demeter]]: Nekazaritzaren jainkosa.
Greziar poema epiko gehienak galduta daude. Hala ere, Homeroren bi obra luze kontserbatzen dira.
 
[[Iliada]]: [[Antzinako Grezia|greziar]] [[Epika|epopeia]] da, K. a. IX. mende inguruan idatzia. Betidanik [[Homero|Homerok]]k idatzia dela uste izan bada ere, teoria asko dira ''Iliada''-ren egileari buruz.
 
[[Odisea]]: [[Antzinako Grezia|greziar]] [[Epika|epopeia]] da, k.a. VIII-IX. mendeen inguruan idatzi zena, garai arkaikoan. Betidanik [[Homero|Homerok]]k idatzitakotzat hartu izan da.
* '''Poesia lirikoa'''
 
'''Antzerkia'''
 
[[Atenas|Atenasen]]en aurkitu ziren antzerkiaren lehen urratsak. [[Dioniso]] jainkoaren omenez egiten ziren jaiekin lotuta dago eta [[Dionisiar|Dionisiarrak]]rak izena hartzen zuten. Urteko data jakinetan egiten ziren antzerki jarduerak: Lenea-etan (urtarrilaren amaieran Atenasen egiten ziren txapelketa dramatikoak), Landatar Dionisia-etan (abenduaren amaieran Atenasetik kanpo egiten ziren txapelketa tragiko eta komikoak) eta Dionisia handietan (Atenasen martxoaren amaieran egiten ziren txapelketa ikusgarrienak). Genero nagusiak hurrengoak dira:
* '''   Tragedia:''' V. mendean ditiranboetatik sortu zen genero literarioa da. Hasiera batean haien '''helburua''' ikusleei lekzio moral bat ematea zen, jainkoak errespetatzea eta giza mentalitatean pentsaraztea. Baina antzerkia genero bezala hartu zenetik inguru erlijiosoko gaiak alde batera utzi ziren eta helburu literarioa garatzen da, hau da, jendea entretenitzea, espresioa sortzea, zerbait gogoangarri adieraztea, egunerokoa alde batera utzita.
Errepresentazio '''gai''' nagusiak: politika, mitoak, irtenbide gabeko gatazkak, heroien abenturak, arazo sozialak eta fenomeno naturaletakoak izango dira. '''Pertsonaien''' emozioak, estutasunak, kezkak eta pasioak agertzen dira, batzuetan gizakien portaera azaltzeko erreferentziazko pertsonaiak sortuz.Tragedia greziar guztiak, bat izan ezik, greziar mitologiari ere egiten diote erreferentzia.
* '''   Komedia:''' Gobernuaren babesean antzeztutako obrak ziren. Hala ere, tragedien ondoren etorritako generoa da, K.a. 486 urtean konkretuki lehenengo antzezpenak egin ziren Dionisia handietan.
 
* '''   [[Pantomima]]:''' Generoaren jatorria [[Antzinako Grezia|Antzinako Grezian]]n eta [[Antzinako Erroma|Erroman]] dago, non antzerki-genero '''herrikoia''' izan zen. Oro har komikoa eta [[Komedia|komediazkoakomedia]]zkoa, [[Musika|musikazmusika]]z lagunduta, [[mimo]] moduan jokatzen duten antzezleek egiten dutena.
 
* '''Opera:''' Antzinako Grezian bazegoen abesturik eta musikaz lagundurik egiten zen drama greziarra, eta aro modernoan antzeko beste adierazpide batzuk sortu dira, esaterako musikala.
== Arkitektura ==
* [[Atena Nikeren tenplua]]: tenpluaren barruan [[Atena]] jainkosaren irudia dago eta Atenaseko Akropolian kokatuta dago (k.a. 421 urtean eraikitzen hasi zen).
* [[Zeusen tenplua (Atenas)|Zeusen tenplua]]: [[Zeus]] jainkoari eskeini zion tenplua. Atenaseko [[Akropoli|Akropolian]]an kokatutako tenplua.
* [[Partenoia|Partenoia:]] Atena jainkosari eskainitako tenplua da, Atenaseko Akropolian kokatuta (k.a. 433. urtean bukatu zen).
* [[Artemisaren tenplua]]: [[Artemisa|Artemisari]]ri eskeinitako tenplu hau k.a VIII. mendean eraiki zen baina k.a 356. urtean suntsitu zen sute baten ondorioz. [[Efeso]] hirian kokatuta zegoen, gaur egungo Turkian.
* [[:en:Sounion#Temple_of_Poseidon|Poseidonen tenplua]]: K.a 440. urtean eraiki zen Atenaseko Sounion lurmuturrean.
* [[Delfosko orakulua|Delfosko Orakulua]]: barruti sakratua da eta bere barnean Apolo jainkoari eskainitako tenplua aurkitu daiteke. Delfoseko antzinako hirian kokatuta dago (k.a IV. mendean eraiki zen).