«Gipuzkoa»: berrikuspenen arteko aldeak

21 bytes added ,  Duela 1 urte
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (→‎Historia: ref behar)
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
'''[[Urumea]]''' ibaiak [[Leitza]]n du iturburua 710 m-ko garaieran eta 53 km luze da. [[Hernani]]n [[Añarbeko urtegia|Añarbe]] ibaiaren urak jaso eta [[Donostia]]n itsasoratzen da, [[Urgull]] eta [[Ulia]] mendien artean, [[Gros]] auzoko hondar eremuak sortuz ([[Zurriola]]).
 
[[Fitxategi:Tolosa Oria 2009-09-09.JPG|thumb|leftezkerrera|250px|[[Oria]], Tolosa zeharkatzean]]
'''[[Oria]]''' ibaia da Gipuzkoako luzeena (80 km baititu), bai eta Gipuzkoan [[arro hidrologiko]] handiena duen ibaia ere. [[Lizarrate]]tik hurbil du iturburua, [[Aizkorriko mendilerroa|Aizkorri mendilerroan]], [[itsas maila]]tik 660 metro gorago. Hainbat ibaiadar ditu: [[Leitzaran]], [[Berastegi ibaia|Berastegi]], [[Amezketa ibaia|Amezketa]], [[Araxes]], [[Amundarain]], [[Agauntza]] eta [[Urtsuaran ibaia|Urtsuaran]]. [[Orio]]n itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: [[Zegama]], [[Segura]], [[Olaberria]], [[Beasain]], [[Ordizia]], [[Legorreta]], [[Alegia]], [[Tolosa]], [[Villabona-Amasa|Billabona]], [[Andoain]], [[Lasarte-Oria]] eta [[Usurbil]].
 
Erromatar inperioaren gainbeheraren ondorengo mendeetako berri gutxi da. Gehienbat, Gipuzkoak [[bisigodo]], [[frankoak|franko]] eta beste zenbait herriren joan-etorri eta erasoak jasan behar izan zituela.
 
Gipuzkoa izena lehenengoz 1014. urteko dokumentu [[Nafarroako Erresuma|nafar]] batean ageri da, non [[Donostiako historia|DonostiaDonostiaren]]ren aldeko lur batzuen donazioa aipatzen den. Bada fidagarritasun handiagoa duen 1025. urteko beste dokumentu bat ere. Beraz, oro har, esan liteke gaur egun lurralde honek daraman izena bigarren milurtekoaren hasierarekin batera zabaldu eta erabiltzen hasi zela.
* 1200ean [[Gaztelako Erresuma|Gaztelako]] [[Alfontso VIII.a Gaztelakoa|Alfontso VIII.a]] erregeak Gipuzkoa konkistatu zuen, lurraldea Nafarroa izatetik Gaztela izatera igaroz. Edonola ere, Alfonso VIII.ak [[foru]]ak bermatu zituen.<ref>Idoia Arrieta Elizalde: [http://paperekoa.berria.info/iritzia/2011-04-08/004/001/lege_info.htm «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista»], BERRIA, 2011-04-08.</ref>
* 1548an [[Oñatiko Unibertsitatea]] fundatu zuten, [[Euskal Herria|Euskal Herriko]] zaharrena dena.
* 1721eko [[abuztuaren 25]]ean Gipuzkoak [[Gaztela]]rekin bat egin zuen.^{{erref behar}}
* 1844an [[Tolosa]] bilakatu zen probintziako hiriburu eta hamar urtez titulu horri eutsi zion.
* 1854an [[Donostia]]k Tolosa ordezkatu zuen probintziaburu moduan, eta gaur arte hala da.
* 1936ko [[abuztuaren 11]]n [[Tolosa]], [[irailaren 5]]ean [[Irun]] eta [[irailaren 13]]an [[Donostia]] bereganatu zituzten [[Francisco Franco|Francoren]] soldaduek [[Espainiako Gerra Zibila|Espainiako Gerra Zibilean]].
* 1937ko [[apirilaren 24]]an kolpista faxistek [[Intxorta]]ko ([[Elgeta]]) gotorlekua harrapatu zuten, [[gudari]]ek bertan 7 hilabetez eutsi ondoren.
 
== Ekonomia ==
{{sakontzeko|Gipuzkoako ekonomia}}
Gipuzkoako ekonomian [[bigarren sektore]]ak du garrantzirik handiena nahiz eta, [[hirugarren sektore]]an, turismoak gero eta indar handiagoa duen. [[Lehen sektore]]ak ere badu indarra, batez ere, barnealdeko eskualdeetan; nahiz eta eskualde horietan ere haren pisua [[Barne produktu gordin|BPGean]] ez den %3,5 baino handiagoa.
=== Eskualdeak eta udalerriak ===
{{sakontzeko|Gipuzkoako eskualdeen zerrenda|Gipuzkoako udalerrien zerrenda}}
[[Fitxategi:Gipuzkoa.png|500px|righteskuinera]]
Gipuzkoako lurralde historikoa 10 eskualdek eta 89 udalerrik osatzen dute. Biztanleriari dagokienez, [[Donostia]] handiena da eta [[Baliarrain]], berriz, txikiena.
 
Hauek dira herrialdeko eskualdeak eta haien udalerri nagusiak:
# [[Bidaso Beherea|Bidasoaldea]] ([[Irun]]).
# [[Debabarrena]] ([[Eibar]]).
# [[Debagoiena]] ([[Arrasate]]).
# [[Donostialdea]] ([[Donostia]]).
# [[Goierri]] ([[Beasain]]).
# [[Oiartzualdea]] ([[Errenteria]]).
# [[Tolosaldea]] ([[Tolosa]]).
# [[Urola Erdia]] ([[Azpeitia]]).
# [[Urola Garaia]] ([[Zumarraga]]).
# [[Urola Kosta]] ([[Zarautz]]).
 
=== Barruti judizialak ===
{{zerrenda|Gipuzkoako barruti judizialen zerrenda}}
[[Fitxategi:Gipuzkoako auzitegi barrutiak.png|200px|border|righteskuinera]]
 
Gipuzkoa judizialki 6 barruti judizialetan banatzen da. Barrutiko buruan kokatzen dira barrutiko epaitegi guztiak. Gipuzkoako Probintzia Auzitegia [[Donostia]]n dago; [[Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusia]] aldiz, [[Bilbo]]n. Hauek dira barruti judizialak:
 
=== Hauteskunde barrutiak ===
[[Fitxategi:Circunscripciones Gipuzkoa.svg|righteskuinera|border|200px]]
Espainiako Gobernuko eta Eusko Legebiltzarretako hauteskundeetan, Gipuzkoa hauteskunde barruti bakar gisa aurkezten da. [[Gipuzkoako Batzar Nagusiak|Foru hauteskundeetan]] aldiz, gipuzkoarrek 4 hauteskunde barrutitan bozkatzen dute udalerriaren arabera:
* Donostialdea: [[Donostia]], [[Hernani]], [[Lasarte-Oria]], [[Usurbil]], [[Urnieta]]
== Politika ==
=== 2015eko foru hauteskundeak ===
[[Fitxategi:Donostia Plaza de Guipúzcoa.JPG|righteskuinera|thumb|220px|[[Gipuzkoako Foru Aldundia]]ren egoitza]]
 
{| align=left cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=50%
 
== Kultura ==
[[Fitxategi:Gipuzkoako euskalkiak.png|thumb|300px|righteskuinera|XX. mendean Gipuzkoan mintzatzen ziren hiru [[euskalki]]ak, udalerrika:<br />{{legend|#0283aa|[[Bizkaiera|Mendebaldeko euskara edo bizkaieraz]] mintzo diren udalerriak.}}{{legend|#dc221f|[[Gipuzkera|Erdialdeko euskara edo gipuzkera]] egiten duten udalerriak.}}{{legend|#8357E8|[[Nafarrera]]z mintzo ziren udalerriak (gaur egun, gipuzkera da nagusi horietan ere).}}]]
=== Euskara ===
Gipuzkoan mintzatzen den [[euskara]] bi euskalkitan sailkatzen da: [[gipuzkera]] (nagusia) eta [[bizkaiera]] (mendebaldean). Gaur egun, euskara hizkuntza ofiziala da gaztelaniarekin batera. Gipuzkoako mendebalean bizkaiera da nagusi ([[Debagoiena]] eta [[Debabarrena]], Deban, Mendaron eta Mutrikun izan ezik).
Koldo Zuazoren azken sailkapenaren arabera (1998), herrialdeko eremu handienean nagusiki mintzatzen den euskalkia [[gipuzkera|erdialdekoa euskara edo gipuzkera]] izenekoa da.
 
Gipuzkoako gipuzkerak hiru aldaera nagusi ditu:
* [[Beterriko gipuzkera|Beterriko hizkera]] (Gipuzkoako erdi eta ipar-ekialdean, [[Tolosaldea|Tolosaldeko]] [[Ikaztegieta]] udalerritik [[Irun]]eraino).
* [[Goierriko gipuzkera|Goierriko hizkera]] (Gipuzkoako hego-ekialdean, nagusiki [[Goierri]] eskualdean, [[Legazpi]]tik hasi eta [[Legorreta]]raino).
* [[Urolaldeko gipuzkera|Urolaldeko hizkera]] (Gipuzkoako ipar-mendebaldean, [[Zarautz|Zarauztik]] [[Mutriku]]raino, eta [[Urretxu]] / [[Zumarraga]]tik, [[Urola]] ibaiaren bideari jarraituz, kostalderaino).
 
 
== Garraioa ==
[[Fitxategi:San Sebastian Estación del Norte.jpg|righteskuinera|thumb|200px|Aldirietako tren bat [[Iparraldeko geltokia (Donostia)|Donostiako geltokian]] sartzen.]]
[[Fitxategi:Pasaia-Spain-Christoph-Abele-2004.jpg|righteskuinera|thumb|200px|[[Pasaiako portua]]]]
[[Fitxategi:1106-Gipuzkoako bidegorri sarea 2016an.svg|thumb|200px|Gipuzkoako [[bidegorri]]en sarea.]]
;Autoz