«Frisiera»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Euskaltzaindiaren webguneko esteka berriak)
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
'''Frisiera'''<ref>{{Web erref|izenburua=38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak|url=https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0038.pdf|argitaletxea=[[Euskaltzaindia]]|sartze-data=2013-6-22}}</ref> ({{lang|fy|Frysk}}) [[Herbehereak|Herbehereetan]], [[Alemania]]n eta, neurri txikiagoan, [[Danimarka]]n mintzatzen den hizkuntza bat da. [[Ingeles]]aren eta [[eskoziera]]ren hizkuntza gertukoena da. Gaur egun ez du etorkizuna bermaturik, geroz eta hiztun gutxiago baitu.
 
Saxoiak eta angloak egungo frisieraren antzeko hizkuntza batean mintzatzen ziren [[Britainia Handia|Britainia Handira]] emigratu aurretik. [[Alfabeto]] errunikoan eginiko epigrafia gutxi batzuk baino ez dira gelditu, gur garaiko lehenengo mendeetan datatuak. [[XV. mendea|XV. mendera]] arte, frisiera administrazioan eta kontu ofizialetan erabili zen hizkuntza bizi-bizia izan zen.Hainbat dokumentu gordetzen dira [[XIII. mendea|XIII.]] eta [[XVI. mendea|XVI. mendeetatik]], haietako batzuk lege izaera dutenak, baina baita idatzi [[literatura|literarioak]] ere: frisierazko saga eta elezaharrak, adibidez. Garai horretatik aurrera, [[nederlandera]] eta [[aleman]]a frisiera ordezkatzen joango dira.
 
Frisieraz hitz egiten dugunean, hiru aldaerez ari gara, urruntasun geografikoa dela-eta beren artean ulergaitzak diren hiru aldaera baititu: ekialdeko frisiera, mendebaldeko frisiera eta iparraldeko frisiera. [[Erdi Aroa]]n hizkuntza bakarra osatzen zuten, ''Frisiera zaharra'' deitzen dena ([[VIII. mendea|VIII.]] eta [[XVI. mendea|XVI. mende]] artekoa), baina gaur egun, esan bezala, hiruen arteko desberdintasunak oso handiak dira.
[[Fitxategi:Frisians.png|300px|thumb|leftezkerrera|Frisiar herriaren hedapen historikoa (grisez), eta egun frisieraz mintzatzen diren lurraldeak (marrez).]]
== Ekialdeko frisiera ==
{{sakontzeko|Ekialdeko frisiera}}
== Iparraldeko frisiera ==
{{Sakontzeko|Iparraldeko frisiera}}
[[Iparraldeko frisiera]] (''frasch'' deitua) [[Alemania]]ko iparraldean eta [[Danimarka]]ko mugan mintzatzen da: [[Schleswig-Holstein]] estatuko Eider eta Wiedau ibaien arteko lurraldean eta Sylt (''Söl'', frisieraz), Föhr (''Feer''), Amrum (''Omram'') eta Hooge eta Heligoland (''Deät Lun'') uharteetan. Iparraldeko frisiera 10.000 bat lagunek hitz egiten dute (denak elebidunak). 60.000 bat lagunek jotzen dute bere burua iparraldeko frisiartzat .
 
== Ikus, gainera ==