«Biosfera»: berrikuspenen arteko aldeak

7 bytes removed ,  Duela 2 urte
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
[[Fitxategi:Seawifs global biosphere.jpg|350px|righteskuinera|thumb|[[Ur]]a eta [[fotosintesi]]a biosferaren oinarrizko mekanismoak dira. Irudi honek lurrazaleko berdeguneak eta itsasoetako [[plankton]] kontzentrazio handiak adierazten du (Advanced Very High Resolution Radiometer instrument).]]
 
 
[[Fitxategi:Seawifs global biosphere.jpg|350px|right|thumb|[[Ur]]a eta [[fotosintesi]]a biosferaren oinarrizko mekanismoak dira. Irudi honek lurrazaleko berdeguneak eta itsasoetako [[plankton]] kontzentrazio handiak adierazten du (Advanced Very High Resolution Radiometer instrument).]]
'''Biosfera,''' [[ekologia]]n, Lurreko izaki bizidun guztiak osatzen duen [[sistema]] da, inguratzen duen medio fisikoa barne. Horrez gain biosfera batzuetan ere erabiltzen da bizitza garatzen den lekua adierazteko, [[litosfera]]ren, [[hidrosfera]]ren eta [[Lurraren atmosfera|atmosferaren]] multzoa baita.
 
== Historia ==
 
Termino hau [[Eduard Suess]] geologoak sortu zuen 1875ean, baina biosfera kontzeptu ekologiko gisa 1920ko hamarkadan definitu zuen Vladimir I. Vernadski-k, eta 1935ean Arthur Tansley-k ekosistemaren terminoa garatu zuen. Biosfera garrantzi handiko kontzeptua da [[astronomia]], [[geologia]], [[geokimika]], [[klimatologia]], paleogeografia, biogeografia, [[eboluzio|eboluzioa]]a eta, oro har, Lurreko bizitzari buruz diharduten zientzia guztietan. Ekosistema guztiak barneratzen ditu, handiak nahiz txikiak.
 
 
 
=== Ozeanoak ===
[[Fitxategi:Océanos.png|leftezkerrera|thumb|230px|Munduko [[ozeano]]ak]]
 
[[Ozeano]]etan [[bizi]]tza azaleko geruzan kontzentratzen da, [[zona fotiko]]an, argia sartzen da eta. [[Kate trofiko]]a hemen hasten da fotosintetizatzaileekin, gehien bat zianobakterioak eta [[protisto|protistak]] direnak, normalean planktonikoak eta zelulabakarrak. Bizitzaren garapenerako faktore mugatzaileak hemen ezinbesteko mantenugai batzuk dira, burdina kasu. Elementu kimiko horiek urriak dira eta [[produktibitate]] maximoak kontinente ondoko itsaso hotzetan eta eskualde tropikal batzuetan aurkitzen ditugu, zeinetatik korronteak [[janari|elikagaiak]] itsas hondotik azaleratzen dituen. Toki horietatik kanpo, latitude beroetako eskualde pelagikoak ([[itsas zabal]]ean) basamortu biologikoak dira, bizitza dentsitate txikia dutenak. Itsas ekosistema aberats eta konplexuenak dira tropikalak, oso sakontasun gutxira garatzen direnak (metro batzuetara bakarrik) bentiko bizitza handia dutenak. Adibiderik argiena [[koral-uharri]]a da.
[[Fitxategi:Continental models.gif|thumb|300px|Zatiketa kontinentalei buruzko teoria desberdinak]]
 
[[Kontinente]]etan kate trofikoak landare lurtarretan hasten dira. Erroek ura mugiarazten dute hostoetara eta hor lurruntzen dira. Arrazoi horregatik kontinenteetako faktore mugatzaile nagusia lurzoruko uraren presentzia da. Beste faktore garrantzitsu bat tenperatura da, aldakorragoa dena itsasoetan, bertan uraren [[bero espezifiko]]ak finkatzen du giro oso egonkor eta homogeneoak.
Arrazoi honegatik, biomasa, produktibitate basatia eta dibertsitate ekologikoa, banatzen da:
 
# Gradiente bat jarraitzean, ekuatorerantz maximo bat eta minimo bat eskualde polarretan, energia librearekin korrelazioan dagoela.
# Hiru banda horizontalki hedatuetan kontzentratua. Lehenengoa ekuadortarra da, bertan intertropikal fronteagatik sortutako euriak, urte guztian gertatzen dira edo urtaro lehor batekin txandakatzean. Beste biak, gutxi gorabehera simetrikoak, latitude epelak estaltzen dituzte, non euri ziklonatuak ugariagoak dira edo ez eta ekaitz gogorrei laguntzen dieten.
 
Inguru hezeen artean eta bizitza dentsoaren artean, bi zerro simetriko daude: eskualde basamortutarra edo erdibasamortu tropikala. Bertan biomasa baxua izan arren biodibertsitatea sortzen da.
Azkenik, hemisferio bien latitude altuetan ditugu eskualde polarrak, bizitzaren pobrezia ur likidoaren eta energiaren urritasunagatik azaltzen dena.
 
=== Biosfera sakona ===