Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
[[618]]an [[Li Yuan]]ek boterea hartu zuen [[Gaozu]] enperadore moduan eta Tang dinastia ezarri. Haren semeetako batek [[624]]an bere bi anaiak hil zituen [[Xuawu]]<nowiki/>ko atean; [[Chang'an]]en eta aitaren abdikazioa behartu ondoren, [[Taizong]] bigarren Tang enperadore bilakatu zen.
 
Aitaren eta semearen konkubina izan zen emakume batek botere handia hartu eta [[Zhongzong]] bere seme eta tronurako ondorengoa erditik kendu ondoren, [[Wu enperatriz]] izendatu zuten, Txinako historian izan den goi agintari emakumezko bakarra. Emakume hori [[Zhou dinastia]]kodinastiako kidea zen eta urte horietan bere dinastia berrezarri zuen. Hala ere, [[705]]ean [[Zhongzong]]ek bere ama tronutik kendu eta Tang dinastia berrezarri zuen. Horrek barne borrokak sortu zituen eta azkenean Tang dinastiakoa [[Xuanzong]] enperadoreak lortu zuen boterea.
 
 
Aitaren eta semearen konkubina izan zen emakume batek botere handia hartu eta [[Zhongzong]] bere seme eta tronurako ondorengoa erditik kendu ondoren, [[Wu enperatriz]] izendatu zuten, Txinako historian izan den goi agintari emakumezko bakarra. Emakume hori [[Zhou dinastia]]ko kidea zen eta urte horietan bere dinastia berrezarri zuen. Hala ere, [[705]]ean [[Zhongzong]]ek bere ama tronutik kendu eta Tang dinastia berrezarri zuen. Horrek barne borrokak sortu zituen eta azkenean Tang dinastiakoa [[Xuanzong]] enperadoreak lortu zuen boterea.
 
Arazo horiek guztiak kontuan izanda ere, Txinako historiako garairik oparoena izan zen. [[Xinjiang]] probintzia erreinuari gehitzeak Txinaren tamaina sekulan ez bezala emendatu zen, [[Qing dinastia]]n lortu zuen tamainara iritsi ez bazen ere.
{{sakontzeko|Song dinastia}}
[[Fitxategi:Map of China 1142.jpg|thumbnail|150px|Txinako egoera Song dinastiaren Hegoaldeko garaian]]
[[960]]an Iparraldeko [[Zhou dinastia]]ko [[Zhao Kuangyin]] militarrak [[Song dinastia]] sortu zuen [[Tang dinastia]]ren ondoren egon ziren 5 dinastien ondorengo moduan. [[Kaifeng]]en ezarri zuen hiriburua eta hegoaldeko hainbat erreinu konkistatu zituen eta Txinak [[Tang dinastia]]rekindinastiarekin izan zuen boterearen parte bat berreskuratu. Komertzioa izugarri hasi zen eta diruaren erabilera normaldu. Dinastia honen agintean [[kitan herria|kitan]], [[tangut herria|tangut]] eta [[yurchen herria|yurchen herriek]] euren estatuak sortu zituzten iparraldean. Azken herri horrek [[1127]]an [[Song dinastia]] hegoaldera mugiarazi zuen. Hiru herriok txinatarren dinastia eredua ezarri zutenez, txinatar historialarientzat dinastien zerrendatan agertzen dira.
 
[[1127]]tik [[1279]]ra Hegoaldeko Song erreinua sortu zen, iparraldetik ihes egitean. Hiriburua [[Hangzhou]]n jarri zen. Inoiz ez zuten lortu iparraldea bereganatzea.
Mongoliarrak herri altaiko nomada ziren, baina munduan inoiz egon den lur-inperiorik handiena konkistatu zuten. Euren mugak [[Europa]] ziren mendebaldean, [[Iran]] hegoaldean eta Txina ekialdean.
 
[[Genghis Khan]]ek Xiak konkistatu zituen eta bere semea [[Ogedei Khan]]ek Jinak [[1234]]an. [[1271]]an [[Kublai Khan]] [[Yuan dinastia]] sortu zuen [[Pekin]]en. [[1279]]an [[Song dinastia]] garaitu zuen guztiz. Garai horretan, Ibai Horiak sorturiko uholdeek eta izurriteek gosea eta gaixotasunak ekarri zituzten. Hori dela eta, ezegonkortasun handiko epea zabaldu zen.
 
==== Ming dinastia ====
{{sakontzeko|Ming dinastia}}
[[Fitxategi:Portrait of the Kangxi Emperor in Court Dress.jpg|thumbnail|200px|Kangxi Enperadorea, Qing dinastiakoa]]
[[Yuan dinastia]]rendinastiaren garaian sortu zen ezegonkortasun sozialak [[Zhu Yunzhang]] errebeldeak boterea lortzea ekarri zuen eta [[1369]]an [[Ming dinastia]] sortu zuen, hiriburutzat [[Nanjing]] hartuz. Haren semeak [[Pekin]]eraPekinera eraman zuen gortea.
 
[[Yongle]]ren garaian Txina munduko itsas potentziarik handiena izan zen: [[Zheng He]]k [[Asia]] eta [[Afrika]] inguruan bidaiak egin zituen, baina kostu ekonomiko handiegiarekin.
==== Qing dinastia ====
{{sakontzeko|Qing dinastia}}
[[Qing dinastia]]k [[1644]]tik [[1911]]rarte agindu zuen Txinan. [[Mantxuria]]tik etorriak ziren eta horregatik euren hizkuntza ezarri zuten ofizial gisa. [[Taiwan]], [[Tibet]], [[Mongolia]] eta [[Xinjiang]] konkistatu zituzten.
 
Botere handia zuten baina matxinada handiak ere izan zituzten. [[1851]]tik [[1864]]ra [[Taiping matxinada]] izan zuten, milioika hildako eragin zituena. [[XIX. mendea]]n [[Opioaren Gerrak]] egin zituzten [[Britania Handia]]ren aurka, [[Hong Kong]] galduz.
{{sakontzeko|Txinako Errepublika}}
 
[[1911]]ko [[urriaren 10]]ean [[Wuchangeko altxamendua]] gertatu zen, [[Qing dinastia]]endinastiaen aurka. Horrek [[Xinhaiko iraultza]] sortu zuen. [[Puyi]], azken Qing enperadorea, kargutik kendu zuten [[1912]]an.
 
[[Sun Yan-sen]] iraultzaile txinatarra [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtik]] etorri eta [[Txinako Errepublika]]ko presidente izendatu zuten. Horrek [[Yuan Shikai]] Qing militarrarekin akordioa lortu eta bera izendatu zuten presidente berri. Bere anbizioak bultzatuta [[1915]]an bere burua enperadore izendatu zuen. Orduan Sun Yat-senek bere alderdi [[Kuomintang]] zuzentzeko berriro erbestetik itzuli zen. [[Guangzhou]] bere indarrak bildu eta bertatik [[Chiang Kai-shek]]ek zuzendutako armadak Txinako zati handi bat konkistatu eta [[Nanjing]]en jarri zuten hiribura.
== Banaketa administratiboa ==
{{sakontzeko|Txinaren banaketa administratiboa}}
Txinako Herri Errepublika 32 entitate administratibotan banatzen da: 22 [[Txinako probintziak|probintzia]] (省 ''shěng'') (23, [[Taiwan]] sartuz gero), 5 eskualde administratibo, 4 [[udal-probintzia]] eta bi eskualde berezi. Gehien dagoen eredua probintziarena da. Bost [[Eskualde autonomo (Txina)|eskualde autonomoak]] (自治区 ''zìzhìqū'') [[tibet]]ar, [[uigur]], [[mongoliar]], [[hui etnia|hui]] eta [[zhuang]] herriei dagokie. Lau [[udal-probintzia]]k (直辖市 ''zhíxiáshì'') ([[Tianjin]], [[Pekin]], [[Chongqing]] eta [[Shanghai]]) eskualde metropolitarrak dira. [[Administraturiko Lurralde Bereziak]] (特别行政区 ''tèbié xíngzhèngqū'') [[Hong Kong]] eta [[Macao]] dira, beren sistema ekonomiko eta judizial berezi, diru, Interneteko domeinu, telefono aurrizki eta banderekin. Txinako Herri Errepublikak [[Taiwan]] berea dela aldarrikatzen du, baina uhartea ''de facto'' independientea da eta [[Txinako Errepublika]] izena darabil. Munduko 24 herrialdek bakarrik onartzen dute Taiwan ez dela Txina, eta herrialde horiek ez dute Txinako Herri Errepublika estatu gisa onartzen.
 
Probintzia, lurralde autonomo eta udal-probintzia horiek 17 [[Prefektura (Txina)|prefektura]] (地区 dìqū), 30 [[prefektura autonomo]] (自治州 ''zìzhìzhōu''), [[Prefektura mailako hiri|prefektura mailako]] 283 hiri (地级市 dìjíshì) eta hiru [[Liga (Barne Mongolia)|ligatan]] (盟 ''méng'') banatzen dira.
{{sakontzeko|Txinako talde etnikoak}}
Txinak ofizialki 56 etnia ezberdin aitortzen ditu bere herrialdearen barnean. Horietatik handiena Han etnia da, baina badira beste asko populazio handikoak, nahiz eta portzentaje txikian. Hauek dira 10 talde etniko handienak:
# [[Han etnia|Han]] (汉族 : ''Hàn Zú'')
# [[Zhuang etnia|Zhuang]] (壮族 : ''Zhuàng Zú'')
# [[Mantxu]]ak (满族 : ''Mǎn Zú'')
# [[Hui etnia|Hui]] (回族 : ''Huí Zú'')
# [[Miao etnia|Miao]] (苗族 : ''Miáo Zú'') ([[Hmong etnia|Hmong]])
# [[Uigur etnia|Uigur]] (维吾尔族 : ''Wéiwúěr Zú'')
# [[Yi etnia|Yi]] (彝族 : ''Yí Zú'')
# [[Tujia etnia|Tujia]] (土家族 : ''Tǔjiā Zú'')
# [[Mongol]]ak (蒙古族 : ''Měnggǔ Zú'')
# [[Tibet]]arrak (藏族 : ''Zàng Zú'')
 
== Azpiegiturak ==
==== Txinera ====
{{sakontzeko|Txinera}}
Txinera estandarra da munduan hiztun gehien dituen hizkuntza eta Txinako hizkuntza ofiziala. Bertan ''zhōngwén'' izena hartzen du baina badira beste izendapen batzuk. Txinako Herri Errepublikan ''hànyǔ'' (漢語 / 汉语, "«Han herriaren hizkuntza"») izena hartzen du. Hizkuntza batuari ''pǔtonghuà'' (普通話 / 普通话, "«hizkera komuna"») deitzen zaio Txinako Herri Errepublikan ''guóyǔ'' (國語 / 国语, "«nazio hizkuntza"») [[Taiwan]]ek kudeatutako Txinako Errepublikan. ''huáyǔ'' (華語 / 华语, "«txinera"») izenez ere ezagutzen da, batez ere [[Singapur]], [[Malasia]] eta Asiako hego-ekialdean. Euskaraz hizkuntza ofizial estandarrari txinera dei dakioke, baina askotan [[mandarina|mandarinera]] erabiltzen da, baina hitz hori tentuz erabili behar da, eskualdez eskualde mintzatutako dialektoak ezberdinak izan arren, mandarinera izena hartzen baitute. Hizkuntzalari batzuen arabera, eskualdeetan hitz egiten den txinerak desberdintasun handiak ditu, [[hizkuntza erromantze]]ek dituztenen gisakoak.
 
=== Erlijioa ===
[[Fitxategi:WeiBuddha.jpg|thumbnail|200px|Buda baten eskultura harrian egina]]
Txinako gehiengoak bere burua ez-erlijiosotzat du, % 59, hau da, 767 milioi biztanle. Hala ere erlijioak paper garrantzitsu bat jokatzen du euren bizitzatan, batez ere [[Konfuzianismo]] eta [[Taoismo]]ak. Populazioaren % 33aren siniskerak nahiko nahasiak dira eta "Siniskera Tradizionala" izenarekin klasifikatu ohi dira.
 
Siniskera Tradizionala izenarekin arbasoen gurtza, [[Budismo]]a eta [[Taoismo]]a nahasten dituen herri siniskera ezagutzen da. Gainera [[neolitiko]]tik datorren [[animalia|animalien]] gurtza eta [[eguzkia]], [[ilargia]], [[zeru]]a eta hainbat [[izar]]ren gurtza ere egiten da. Beste erlijioekin nahasten da eta askotan ez ditu muga zehatzak. Hala ere 850 milioi jarraitzaile ditu. Mitologia atalean hainbat jainko azaltzen dira.
 
Populazioaren % 6a [[Budismo|Budista]] da eta horren barruan batez ere [[Mahāyāna|Mahayana Budismoa]] (大乘) eta bere azpian dauden [[Lur Puroa]] (净土宗) eta [[Zen]] (禅宗) dira praktikatuenak. Gutxi gora behera 100 milioi budista daude eta beraz antolatutako erlijiorik zabalduena da. [[Theravada Budismoa]] eta [[Tibetar budismo|Tibetar Budismoa]] ere praktikatzen dira, baina oso loturik daude minoria etnikoekin. [[Hui herria|Huien]] artean 20 milioi [[musulman]] daude eta gainera 15 milioi [[protestantismo|protestante]] eta 5 milioi [[katoliko]].
 
[[Falun Gong]], [[1990eko hamarkada]]n garatutako pentsaera bat Gobernuak satanizatu zuen, baina Falun Gongek ez da berez erlijioa bere jarraitzaileentzat, baizik eta praktika ispiritual bat. Gaur egun 70 eta 100 milioi jarraitzaile artean dituela uste da, baina ez dago oso argi eta txinatarren jarrera orokorrean txarra da erlijio honekiko.
* [[Hiru Garbiak]]. [[Daoismo|Daoisten]] trinitatea, hiru jainkorik garrantzitsuenak.
* [[Jadezko enperadorea]]. [[Taoismo|Taoistentzat]] Lurra eta Zeuraren gobernadorea.
* [[Zortzi hilezkorrak]]. [[Taoismo|Taoisten]] zortzi jainko: [[He Xiangu, [[Cao Guojiu]], [[Li Tieguai]], [[Lan Caihe]], [[Lu Dongbin]], [[Han Xiang Zi]], [[Zhang Guo Lao]] eta [[Zhongli Quan]].
* [[Lau Errege Zerutiarrak]]. Jainko budistak.
* [[Bi Fang]]. Suaren jainkoa.
* Hezkuntza gorena: 14 eta 18 edo 19 urte bitarte: historia, filosofia, literatura, naturaren zientziak eta abar ikasten zituzten. Familiaren administrazioa eta herriaren gobernua ere irakasten zitzaien.
 
Aisiari dagokionez berriz, haur txinatarrek, munduko gainontzeko lekuetakoek bezala, jolasteko grina handia erakusten zuten. Bazituzten aktibitate fisikoari lotutako jokoak: gure oilo-itsuaren antzekoa, korrika-lehiak… Oso ohikoa izaten zen herensuge baten irudikapena egitea eta, norbaitek harat-honat zebilkiela, gainontzeko haurrek haren isatsaren muturra harrapatzen saiatzea. Nonahi zabalduta zegoen, baita ere, ''cuju'' izeneko jokoa (''cu'': "«ostikoa"», ''ju'': "«pilota"»), gure gaurko futbolaren antzekoa zena.
 
Bazituzten, noski, joko lasaiagoak ere: [[Xake|xakea]], dominoa…[[Domino|dominoa]]… Azpimarratu behar da [[Go]] izeneko estrategia-joko korapilatsua bezain herrikoia, tablero baten gainean pasatzen dena eta bi partaideren artean jokatzen dena.
 
=== Kirolak ===
367

edits