«Eguzkia»: berrikuspenen arteko aldeak

7 bytes removed ,  Duela 11 hilabete
t
Robota: Testu aldaketa automatikoa (-gutxi gora behera +gutxi gorabehera)
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-borobil +biribil))
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-gutxi gora behera +gutxi gorabehera))
[[Fitxategi:Bilboko_superportua_eta_aire-sorgailuak.jpg|thumb|Eguzkiaren argi izpiak, Bilboko kanpo-portuan.]]
[[Fitxategi:Zientzia Astea- Panel fotovoltaikoa.webm|thumb|[[Panel fotovoltaiko]] baten eraginkortasuna bere orientazioaren araberakoa da.]]
[[Eguzki-konstante]]a deitzen zaio [[eguzkiaren argia]]k zuzenean jotzen duen lekuetan Eguzkiak [[azalera]] zehatz batean uzten duen [[potentzia]] kopuruari. Eguzki-konstantea gutxi gora beheragorabehera <math>1,368 \ \text{W}/{\text{m}^2}
</math> da ([[watt]] / [[metro koadro]]ko), Unitate Astronomiko bateko distantzian (hau da, Lurrarekiko duen distantzian)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=TSI Composite – PMOD/WRC|hizkuntza=en-GB|url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant|aldizkaria=www.pmodwrc.ch|sartze-data=2018-10-01}}</ref>. [[Lurraren atmosfera]]k ekiditen du eguzkiaren argia potentzia guztiarekin iristea lurrazalera, beraz potentzia gutxiago iristen da lurrera (<math>1,000 \ \text{W}/{\text{m}^2}</math>-tik gertuago) lainorik ez dagoenean eta Eguzkia bere [[zenit]]etik gertu dagoenean<ref>{{Erreferentzia|izena=El-Sharkawi, Mohamed|abizena=A.|izenburua=Electric energy : an introduction|argitaletxea=CRC Press|data=2005|url=https://www.worldcat.org/oclc/56103932|isbn=0849330785|pmc=56103932|sartze-data=2018-10-01}}</ref>. Lurraren atmosferako goiko geruzatan Eguzkiaren argiaren osaera honakoa da: %50 [[argi infragorri]]a da, %40 [[argi ikusgarri]]a eta %10 [[argi ultramore]]a. Atmosferak argi ultramorearen %70 inguru iragazten du, batez ere [[uhin-luzera]]rik motzenetan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5|url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/|aldizkaria=rredc.nrel.gov|sartze-data=2018-10-01}}</ref>. Eguzkiaren [[erradiazio ultramorea]]k Lurraren egun-argiko aldearen atmosfera [[ionizazio|ionizatzen]] du, [[elektrizitate]]a garraiatzeko gai den [[ionosfera]] sortuz<ref name=":0" />.
 
Nukleoa da Eguzkian energia termala fusio bidez sortzen den gune nagusia; Eguzkiaren energiaren %99 erradioaren %24an sortzen da, eta erradioaren %30era iristerakoan, produkzioa guztiz gelditu da. Eguzkiaren gainontzeko gune guztiak energia horrek berotzen ditu, kanpora geruzaz geruza transferitzen dena, fotosferara iritsi eta espaziora [[eguzki-argi]] eta partikulen [[energia zinetiko]] gisa atera arte<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Erreferentzia|izena=Zirker, Jack|abizena=B.|izenburua=Journey from the center of the sun|argitaletxea=Princeton University Press|data=2002|url=https://www.worldcat.org/oclc/45202072|isbn=0691057818|pmc=45202072|sartze-data=2018-10-05}}</ref>.
 
[[Protoi-protoi ziklo]]a {{val|9,2|e=37}} aldiz gertatzen da segundoero, {{val|3,7|e=38}} protoi [[alfa partikula]]tak (helio nukleo) bilakatuz segundo bakoitzean (guztira ~8,9{{e|38}} protoi daude libre Eguzkian). Hau da, segundo bakoitzean 6,2{{e|11}} kilogramo fusionatzen dira<ref name=":0" />. [[Protoi]] askeen fusioa (hidrogeno nukleoak) alfa partikula bakar batean energia askatzen du, fusionatutako masaren %0,7 inguru<ref>{{Erreferentzia|izena=Shu, Frank|abizena=H.|izenburua=The physical universe : an introduction to astronomy|argitaletxea=University Science Books|data=1982|url=https://www.worldcat.org/oclc/8805302|isbn=0935702059|pmc=8805302|sartze-data=2018-10-05}}</ref>. Beraz, Eguzkiak energia askatzen du [[masa eta energiaren arteko baliokidetza]]ren bidez, segundo bakoitzean 4,26 milioi tona (edo 600 [[megatoi]] hidrogeno)<ref>{{Erreferentzia|izena=Beth|abizena=Barbier|izenburua=NASA's Cosmicopia -- Ask Us -- Sun|hizkuntza=en|url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html|aldizkaria=helios.gsfc.nasa.gov|sartze-data=2018-10-05}}</ref>. Askatutako energia 384,6 [[yotta]]wattekoa da ({{val|3,846|e=26|u=W}}) edo {{val|9,192|e=10}} [[TNT]] megatoi segundo bakoitzean. Hala ere, Eguzkiaren energia botere erraldoi horren arrazoi nagusia bere tamaina erraldoia eta nukleoan duen dentsitatea da, eta oso energia gutxi sortzen du [[metro kubiko]] bakoitzeko. Eguzkiaren eredu teorikoen arabera, bere indar dentsitatea, edo energia produkzioa 276,5 [[watt]] metro kubikoko dela erakutsi dute, gutxi gora beheragorabehera [[narrasti]] baten [[metabolismo]]ak edo [[konpost]] multzo batek duenaren antzekoa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Lazy Sun is less energetic than compost|hizkuntza=en|data=2012-04-17|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm|aldizkaria=www.abc.net.au|sartze-data=2018-10-05}}</ref>.
 
Fusio abiadura nukleoan oreka konstantean dago: fusio abiadura pixka bat handitzen bada nukleoa berotzen da eta hedatzen da beste geruzen pisuaren aurka, dentsitatea murriztuz eta, beraz, fusio abiadura geldotuz. Honela, egon daitezkeen perturbazioak orekatzen dira. Fusio abiadura txikiagoa balitz, nukleoa hoztuko litzateke eta txikiago egin, dentsitatea handituz eta abiadura berriro eskuratuz<ref>{{Erreferentzia|izena=H. J.|abizena=Haubold|izenburua=Solar nuclear energy generation and the chlorine solar neutrino experiment|argitaletxea=AIP|hizkuntza=en|abizena2=Mathai|izena2=A. M.|data=1995|url=https://doi.org/10.1063/1.47009|aldizkaria=AIP Conference Proceedings|doi=10.1063/1.47009|sartze-data=2018-10-05}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Lecture 11 - Stellar Structure I:
=== Fotosfera ===
{{sakontzeko|Fotosfera}}
[[Fotosfera]] Eguzkiaren gainazal ikusgarria da; bere azpian dagoen guztia argi ikuskorrarentzat opakoa da<ref name="models" />. Fotosferaren gainetik argia librea da espazioan zehar mugitzeko, eta bere [[energia]] ia guztia Eguzkitik ihes egiten du. Opakotasun aldaketa hau <chem>H-</chem>[[ioi]]en kopurua jaisten delako da, argi ikusgarria erraz xurgatzen dutenak<ref name="models" />. Era horretan, ikusten dugun argia sortzen da [[elektroi]]ek [[hidrogeno]] atomoekin elkarrekintza dutenean <chem>H-</chem>ioiak sortzeko<ref>{{Erreferentzia|izena=Edward G.|abizena=Gibson|izenburua=The Quiet Sun|argitaletxea=National Aeronautics and Space Administration, Scientific and Technical Information Office|hizkuntza=English|data=1973|url=https://www.amazon.com/dp/B0006C7RS0|edizioa=1st edition|sartze-data=2018-10-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Shu, Frank|abizena=H.|izenburua=The physics of astrophysics|argitaletxea=University Science Books|data=1991|url=https://www.worldcat.org/oclc/24524127|isbn=0935702644|pmc=24524127|sartze-data=2018-10-06}}</ref>. Fotosfera hamarnaka kilometrotik ehunka kilometrora neur ditzake, eta Lurreko [[aire]]ak baino opakotasun gutxiago du. Fotosferaren goiko aldea behekoa baino hotzago dagoenez, Eguzkiaren irudietan bere zentroa alboak baino distiratsuago agertzen da, [[linboaren iluntze]] deitzen den fenomenoan<ref name="models" />. Argiaren espektroa ia-ia 5.777 Kelvineko [[gorputz-beltz]] baten erradiazio espektroaren antzekoa da, fotosferaren gainean dauden [[atomo]]en [[absortzio lerro]]ekin txandakatua. Fotosferan, gutxi gora beheragorabehera, 1.023 partikula daude m<sup>3</sup>ko, [[Lurraren atmosfera]]k itsas-mailan duen partikula kopuruaren %0,37. Fotosfera ez dago guztiz ionizatua, atomoen %3 baino ez dago egoera horretan eta, beraz, materia gehiena hidrogeno atomiko eran dago<ref>{{Erreferentzia|izena=Mark P.|abizena=Rast|izenburua=Ionization effects in three-dimensional solar granulation simulations|orrialdeak=L53–L56|hizkuntza=en|abizena2=Nordlund|abizena3=Stein|abizena4=Toomre|izena2=Ake|izena3=Robert F.|izena4=Juri|data=1993-5|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...408L..53R|aldizkaria=The Astrophysical Journal|zenbakia=408|issn=0004-637X|doi=10.1086/186829|sartze-data=2018-10-06}}</ref>.
 
Fotosferaren [[Espektro optiko|espektro optikoaren]] ikerketa goiztiarretan, ikusi zen absortzio lerro batzuk ez zirela Lurrean zeuden [[Elementu kimiko|elementu kimikoen]] antzekoak. 1868an [[Norman Lockyer|Norman Lockyerrek]] teorizatu zuen absortzio lerro horiek beste elementu batek sortuak izango zirela, helium izenekoa, Antzinako Greziako [[Helios]] jainkoaren omenez. Hogeita bost urte geroago isolatu zen [[Helio|helioa]] Lurrean<ref>{{Erreferentzia|izena=klaus|abizena=Galsgaard|izenburua=helium|url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html|aldizkaria=www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk|sartze-data=2018-10-06}}</ref>.
=== Eguzkiaren sorrera ===
 
Eguzki sistema orain dela 4.657 milioi urte<ref>{{Erreferentzia|izena=Yuri|abizena=Amelin|izenburua=Lead Isotopic Ages of Chondrules and Calcium-Aluminum-Rich Inclusions|orrialdeak=1678–1683|hizkuntza=en|abizena2=Krot|abizena3=Hutcheon|abizena4=Ulyanov|izena2=Alexander N.|izena3=Ian D.|izena4=Alexander A.|data=2002-09-06|url=http://science.sciencemag.org/content/297/5587/1678|aldizkaria=Science|alea=5587|zenbakia=297|issn=0036-8075|pmid=12215641|doi=10.1126/science.1073950|sartze-data=2018-10-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Joel|abizena=Baker|izenburua=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites|orrialdeak=1127–1131|hizkuntza=En|abizena2=Bizzarro|abizena3=Wittig|abizena4=Connelly|abizena5=Haack|izena2=Martin|izena3=Nadine|izena4=James|izena5=Henning|data=2005-08|url=https://doi.org/10.1038/nature03882|aldizkaria=Nature|alea=7054|zenbakia=436|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature03882|sartze-data=2018-10-06}}</ref> sortu zen [[molekula laino]] baten eskualde oso baten kolapso grabitazionala dela eta<ref group="oh">Data hau [[meteorito]] batean aurkitutako [[inklusio (mineral)|inklusiorik]] zaharrenarena da, {{val|4568.2|+0.2|-0.4}} milioi urte dituela. Uste denez molekula lainoan sortutako lehen material solidoen formazioaren datari dagokio.{{Erreferentzia|izena=Audrey|abizena=Bouvier|izenburua=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|orrialdeak=637–641|hizkuntza=en|abizena2=Wadhwa|izena2=Meenakshi|data=2010-08-22|url=http://www.nature.com/doifinder/10.1038/ngeo941|aldizkaria=Nature Geoscience|alea=9|zenbakia=3|issn=1752-0908|doi=10.1038/ngeo941|sartze-data=2017-10-14}}</ref> Hasierako laino honek hainbat argi-urteko tamaina izango zuen, eta hainbat izarren jaiolekua izango litzateke<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The formation of the solar system|url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html|sartze-data=2017-10-14}}</ref>. Molekula lainoetan ohikoa denez, gehiengoa [[hidrogeno]]a zen, [[helio]] kopuru nabarmen batekin, eta aurreko [[izarren hauts]]etik etorritako elementu astunagoen kopuru txikiekin. Eguzki-sistema osatuko zuen eskualdeari ''Eguzki-aurreko nebulosa''<ref group="oh">{{lang-en|Pre-solar nebula}}</ref> izena ematen zaio<ref>{{Erreferentzia|izena=W. M.|abizena=Irvine|izenburua=The chemical composition of the pre-solar nebula|orrialdeak=3–12|data=1983|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I|zenbakia=1|sartze-data=2017-10-14}}</ref>. Eskualde honek kolapsoa izan zuenean, momentu angeluarraren kontserbazioaren ondorioz biraketa azkarrean sartuko zen. Zentroa, masa gehiena metatu zen gunea, geroz eta beroago zegoen, inguruan zuen disko baino nabarmen beroago. Uzkurtzen ari zen hodeiaren biraketa azkartzen zoan heinean, lauago egiten hasi zen, [[disko protoplanetario]] bat eratuz, gutxi gora beheragorabehera 200 UA zituena, [[protoizar]] bero eta dentso batekin bere erdialdean<ref>{{Erreferentzia|izena=Jane S.|abizena=Greaves|izenburua=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems|orrialdeak=68–71|hizkuntza=en|data=2005-01-07|url=http://science.sciencemag.org/content/307/5706/68|aldizkaria=Science|alea=5706|zenbakia=307|issn=0036-8075|pmid=15637266|doi=10.1126/science.1101979|sartze-data=2017-10-14}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=3. Present Understanding of the Origin of Planetary Systems {{!}} Strategy for the Detection and Study of Other Planetary Systems and Extrasolar Planetary Materials: 1990-2000 {{!}} The National Academies Press|hizkuntza=en|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1732&page=21|doi=10.17226/1732|sartze-data=2017-10-14}}</ref>. Planetak disko honen [[akrezio]]z sortu ziren, [[grabitazio]] indarrak hautsa eta gasa elkartzen joan ahala, gorputz geroz eta handiagoa sortzeko elkartuz<ref>{{Erreferentzia|izena=A. P.|abizena=Boss|izenburua=Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation|orrialdeak=L137|hizkuntza=en|abizena2=Durisen|izena2=R. H.|data=2005|url=http://stacks.iop.org/1538-4357/621/i=2/a=L137|aldizkaria=The Astrophysical Journal Letters|alea=2|zenbakia=621|issn=1538-4357|doi=10.1086/429160|sartze-data=2017-10-14}}</ref>. Masaren kopururik handiena zentroan kontzentratuko zen, eta grabitazio eta presioaren indarrez hodeiak bero nahikoa sortuko zuen [[fusio nuklear]]ra eman ahal izateko. Hori izan zen Eguzkiaren jaiotza.
 
=== Sekuentzia nagusia ===
{{sakontzeko|Sekuentzia nagusia}}
[[Fitxategi:Solar_evolution_(English).svg|thumb|Eguzkiaren eboluzioaren grafika.]]
Eguzkia [[sekuentzia nagusia]]renerdi bidean dago, gutxi gora beheragorabehera. Fase honetan hidrogenoa helioan bilakatzen da bere nukleoan ematen diren erreakzio nuklearren ondorioz. Segundo bakoitzean lau milioi tona materia energian bilakatzen dira Eguzkiaren nukleoan, [[neutrino]]ak eta [[eguzki erradiazio]]a sortuz. Abiadura horretan, Eguzkiak Lurraren masa baino 100 aldiz gehiago eraldatu ditu energian, hau da, Eguzkiaren masa osoaren %0,03. Eguzkiak beste 10.000 milioi urte emango ditu sekuentzia nagusiko izar gisa<ref>{{Erreferentzia|izena=Goldsmith,|abizena=Donald.|izenburua=The search for life in the universe|argitaletxea=University Science Books|data=2002|url=https://www.worldcat.org/oclc/45066178|edizioa=3rd ed|isbn=1891389165|pmc=45066178|sartze-data=2018-10-06}}</ref>. Eguzkia beroago egiten joango da denbora honetan zehar, nukleoan dauden helio atomoek bolumen txikiagoa betetzen dutelako fusionatu gabeko hidrogeno atomoek baino. Nukleoa, beraz, hondoratzen ari da, Eguzkiaren kanpo geruzak zentrotik gertuago jartzen eta, beraz, [[grabitazio indar]]raren efektua handituz, [[koadroaren alderantzizko legea]]ren ondorioz. Indar handiago honek presioa handitzen du nukleoan, baina horrek fusio abiaduran aldaketa ekartzen du, nukleoa hedatuz. Prozesu honek nukleoaren fusio abiadura azkartzen du, dentsoago bilakatuz. Pentsatzen da Eguzkia %30 distiratsuagoa dela orain dela 4.500 milioi urte baino<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Sun's Evolution|url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/evolution.html|aldizkaria=faculty.wcas.northwestern.edu|sartze-data=2018-10-06}}</ref>. Gaur egun, %1 handitzen da distira 100 milioi urtero<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Earth Won't Die as Soon as Thought|hizkuntza=en|data=2014-01-22|url=http://news.sciencemag.org/climate/2014/01/earth-wont-die-soon-thought|aldizkaria=Science {{!}} AAAS|sartze-data=2018-10-06}}</ref>.
 
=== Nukleoko hidrogenoa amaitu ostean ===
[[Fitxategi:Sun red giant.svg|thumb|Eguzkiaren gaur egungo tamaina eta erraldoi gorriaren tamaina duenean hartuko duen gutxi gora beherakogorabeherako tamaina.]]
Eguzkiak ez du masa nahikorik [[supernoba]] baten gisa lehertzeko. Horren ordez, [[sekuentzia nagusia]] utziko du hemendik 5.000 milioi urte inguru eta [[erraldoi gorri]] batean bilakatuko da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun|url=http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html|aldizkaria=Space.com|sartze-data=2018-10-06}}</ref><ref name="etorkizuna" />. Erraldoi gorri gisa, Eguzkia hazi egingo da [[Merkurio (planeta)|Merkurio]], [[Artizar]]ra eta, ziurrenik, [[Lurra]] irentsiz<ref>{{Erreferentzia|izena=Arnold I.|abizena=Boothroyd|izenburua=The CNO Isotopes: Deep Circulation in Red Giants and First and Second Dredge‐up|orrialdeak=232–250|hizkuntza=en|abizena2=Sackmann|izena2=I.‐Juliana|data=1999-01|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...510..232B|aldizkaria=The Astrophysical Journal|alea=1|zenbakia=510|issn=0004-637X|doi=10.1086/306546|sartze-data=2018-10-06}}</ref>.
 
[[K. a. 1. milurteko]]an, [[Babiloniar astronomia|Babiloniako astronomoek]] ikusi zuten Eguzkiaren mugimendua [[Ekliptika|ekliptikan]] zehar ez zela uniformea, baina ez zuten jakin zergatia bilatzen; gaur egun badakigu Lurrak Eguzkiaren inguruan duen mugimendu eliptikoaren ondorio dela, eta Eguzkia azkarrago mugitzen dela Eguzkitik gertuago dagoenean perihelioan eta geldoago urrunago dagoenean afelioan<ref>{{Erreferentzia|izena=Leverington, David,|abizena=1941-|izenburua=Babylon to Voyager and beyond : a history of planetary astronomy|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2003|url=https://www.worldcat.org/oclc/50511046|isbn=0521808405|pmc=50511046|sartze-data=2018-10-04}}</ref>.
 
Eguzkiaren inguruko azalpen zientifiko eta filosofiko bat eman zuen lehen pertsonen artean Anaxagoras greziar filosofoa egon zen. Heliosen gurdia baino Eguzkia metalezko suzko bola erraldoi bat zela proposatu zuen, [[Peloponeso|Peloponesoa]] bera baino handiagoa, eta Ilargiak ematen zuen argia Eguzkiaren argiaren isla baino ez zela<ref>{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Sider|izenburua=Anaxagoras on the Size of the Sun|orrialdeak=128–129|hizkuntza=en|data=1973-04|url=https://www.journals.uchicago.edu/action/captchaChallenge?redirectUri=%2Fdoi%2F10.1086%2F365951|aldizkaria=Classical Philology|alea=2|zenbakia=68|issn=0009-837X|doi=10.1086/365951|sartze-data=2018-10-04}}</ref>. Heresia hau irakasteagatik kartzelara sartu zuten eta heriotza zigorra jaso zuen, nahiz eta beranduago askatu zuten [[Perikles]]en interbentzioaren ondorioz. [[Eratostenes]]ek [[K. a. III. mende]]an estimatu zuen Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantzia «400 miriada eta 80000 estadiokoa» zela, baina itzulpena oso zaila duen terminoa da: izan daiteke 4.080.000 estadio (755.000 kilometro) edo 804.000.000 estadio (148 milioi edo 153 milioi kilometro artean); azken balioa zehatza da ehuneko txiki batzuetako akatsarekin. [[I. mende]]an, [[Ptolomeo]]k estimatu zuen distantzia Lurraren erradioa baino 1.210 aldiz handiagoa izan beharko zela, gutxi gora beheragorabehera 7,71 milioi kilometro<ref>{{Erreferentzia|izena=Bernard R.|abizena=Goldstein|izenburua=The Arabic Version of Ptolemy's Planetary Hypotheses|orrialdeak=3–55|data=1967|url=http://www.jstor.org/stable/1006040|aldizkaria=Transactions of the American Philosophical Society|alea=4|zenbakia=57|doi=10.2307/1006040|sartze-data=2018-10-04}}</ref>.
 
[[Fitxategi:Aristarchus working.jpg|thumb|Aristarkos Samoskoaren lana.]]