«Alde Zaharra (Iruñea)»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Javierito7989 wikilariaren aldaketak ezabatuz, Theklan wikilariaren azken bertsiora itzularazi da.)
Etiketa: lehengoratzea
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
 
== Kokapena ==
[[IrudiFitxategi:Alde Zaharra, Iruñea, Euskal Herria.jpg|250px|thumb|leftezkerrera|Iruñeko Alde Zaharraren aireko ikuspegi orokorra.]]
Iruñeko Alde Zaharra hiriaren erdigunean eta hiria beraren zati handi bat dagoen [[ordoki]]a eta [[Iruñerria]]ren gain kokatua dago. Gainontzeko auzo berriekin ongi komunikatua dago, [[Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioa|''Billabesa'']] hiri-autobus zerbitzuaren linea gehienak auzoaren mugetan geltokiak baidituzte (nagusiki [[Sarasate pasealekua]]n), [[14. linea (Iruñerriko EHG)|14. linea]] alde zaharrean barneratzen delarik ([[Iruñeko Udala|Iruñeko udaletxearen]] atzealdean geltokia baitu). Gaur egun linea batzuk Alderdi Zaharrera hurbiltzeko egitasmoaren hausnarketa ere badago, auzoko dendariek hala eskatuta.
 
== Egitura ==
{{sakontzeko|Iruñeko burguak|Batasun Pribilegioa}}
[[Fitxategi:IruñaAncientBurgs.JPG|thumb|200px|righteskuinera|[[Iruñeko Udala|Iruñeko udal plazan]] dagoen [[Iruñeko burguak|Iruñeko burguei]] buruzko plaka ikusgai.]]
 
Auzoak [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] egitura du, kale estuak, solairu irregularrak, biztanleri dentsitate handia, eraikin estuak, hutsune bertikal handiak, balkoiak, egurrezko aleroiak, eta abarrek osatzen dutelarik. [[1890]]. urterarte hiriaren azalera guztia barne hartzen duen ([[Arrotxapea]] kendurik), ondorioz monumentu eta eraikin historiko ugariren kokalekua da.
Iruñeko Alde Zaharreko monumentu eta eraikin garrantzitsuenak honakoak dira:
 
[[IrudiFitxategi:Catedral de Pamplona.jpg|thumb|250px|[[Iruñeko katedrala|Iruñeko Andra Maria Errealaren katedrala]].]]
 
* '''[[Iruñeko katedrala|Iruñeko Andra Maria Errealaren katedrala]]''': [[Arkitektura gotikoa|Gotiko]] estilokoa da ([[1387]]–[[1525]]). Sei ataldun hiru [[habearte|nabez]] eta [[deanbulatorio|girola]] batez inguratutako [[abside]] poligonal batez osatua dago. Aurrealde [[arkitektura neoklasikoa|neoklasikoa]] du, [[Ventura Rodríguez]] arkitektoaren lana ([[1783]]). [[Donejakue bidea|Donejakue Bideko]] lehenbiziko erromesen ezagutu zuten katedrala [[arkitektura erromaniko|erromanikoa]] zen, baina [[koru]]a erori ondoren, [[Karlos II.a Nafarroakoa|Karlos III.a Nobleak]] eraikin guztia garai hartan nagusi zen estiloan zaharberritzea erabaki zuen.
:[[Klaustro|Klaustro gotikoa]], [[gotiko (argipena)|gotiko]] estiloaren maisu lana da ([[XIV. mendea|XIV]]-[[XV. mendea]]). Zulodun trazeriazko arku laukoitz dotoreak ditu. Hainbat kapera eta '''[[Iruñeko Elizbarrutiko Museoa]]'''.
 
* '''[[Iruñeko Udala|Iruñeko udaletxea]]''': [[XVIII. mende]]ko aurrealde [[barrokoa]] du. Lehenbiziko udaletxea [[Batasun Pribilegioa]]ren bidez eraikia izan zen, honetan, [[Karlos III.a Nafarroakoa|Karlos III.a Nobleak]] [[Iruñeko burguak|Iruñeko burguen]] arteko borrokak ekidin eta alderdikeriaz jokatu zuela aipatu ez zezaten udaletxea inorena ez zen lursailetan eraiki zuelarik.
* '''[[Gazteluko plaza]]''': [[Iruñea|Iruñeko]] erdialdean dago. Hiriko handienetakoa izanda, eta kokapen estrategikoarengatik, Iruñeko ekitaldi gehienak (manifestazioak, jaiak...) Gazteluko Plazan egiten dira. Izena [[Luis I.a Nafarroakoa|Luis I.aren]] garaian eraikitzen hasi zen gaztelutik datorkio.
* '''[[San Zernin eliza|San Saturnino edo San Zernin eliza]]''': Hiriaren ebanjelizatzailearen izena darama. Hiriko elizen artean [[Donejakue bidea|Done Jakue Bideko]] usadio handiena duena da. [[XIII. mende]]koa da. Albo banatan [[dorre]] sendoak dituen [[gotorleku]] itxura du. Atariak [[Azken Epaia]]ren irudia duen tinpanoa du. Aurrealdean [[Santiago de Compostela|Donejakue]] eta haren oinetan dagoen haur erromes baten taila du. [[XVIII. mendea]]n eliza honetako antzinako klaustroaren lekuan Bideko Ama Birjinaren Kapera eraiki zen. [[Saturnino Tolosakoa]]ren taila bat du.
* '''[[San Nikolas eliza (Iruñea)|San Nikolas eliza]]''': [[San Nikolas plaza (Iruñea)|San Nikolas plazaplazan]]n dago. [[Gotorleku]] [[gotiko (argipena)|gotiko]] itxura duen eliza da, arrosa-lehoia eta [[XV. mende]]ko [[dorre]] bat ditu. Mendeetan barna eraldaketa eta handitze ugari izan ditu.
* '''[[Iruñeko harresiak]]''': Iruñeko Alde Zaharra ipar eta ekialdetik inguratzen duten [[harresi]]ak dira.
* '''[[Frantziako atea|Frantziako atea edo Zumalakarregiren atea]]''':
 
[[IrudiFitxategi:Portal de Francia (Panrámica).JPG|righteskuinera|250px|thumb|[[Iruñeko harresiak]] eta [[Frantziako atea|Frantziako atea edo Zumalakarregiren atea]].]]
[[IrudiFitxategi:Rinconcaballoblanco.JPG|thumb|250px|[[Zaldi Zuria (Iruñea)|Zaldi Zuriaren Txokoa]].]]
 
* '''[[Zaldi Zuria (Iruñea)|Zaldi Zuriaren Txokoa]]''': [[Iruñeko harresiak|Iruñeko harresietan]] dagoen leku honetako ikuspegiak zoragarriak dira, bertatik [[Arrotxapea]], [[Txantrea]] eta [[Sanduzelai]] auzoak ikus daitezkeelarik, eta, atzealdean berriz, [[Ezkaba (mendia)|Ezkaba]] mendia. Bertan jatetxe bat egoteaz gain, maiz, musika emanaldi eta ikuskizunen kokaleku izan ohi da.
* '''[[Goienetxe jauregia (Iruñea)|Goienetxe jauregia]]''': [[Estafeta kalea]] eta [[Gazteluko plaza]]ren arteko Xabierko kalean dagoen [[XVIII. mendea|XVIII. mendeko]] jauregia da.
* '''[[Iruñeko Gotzain Jauregia]]''': [[Iruñeko katedrala]]rekin parez-pare eta [[Iruñeko harresiak|Iruñeko harresien]] mendebaldeko pasabidea edo hormaren aldamenean dago. [[XVIII. mende]]ko [[jauregi]] [[barrokoa]] eta denbora luzez [[Iruñe eta Tuterako artxidiozesia|Iruñeko gotzainaren]] egoitza izan zen.
* '''[[Neptunoren iturria (Iruñea)|Neptunoren iturria]]''': [[Kontseiluko plaza]]n dago. [[1788]]an [[Luis Paret y Alcázar|Luis ParetParetek]]ek diseinatu zuen, [[neoklasizismo|neoklasiko]] erakoa delarik. Garai batean [[Iruñeko Sanferminak|Sanfermin jaietan]] atzerritar edo ''giriak'', normalean alkohola edo drogen efektupean, iturri honen goialdera igo eta beren buruak beheko jendartera bota ohi zituzten.
* '''[[Nabarreriako iturria]]''': [[Nabarreria plaza]]n dago.
* '''[[Javier Zigaren jaiotetxea]]''': [[Javier Ziga|Javier Ziga Etxandi]] (1877-1959) iruindar margolari eta politikariaren jaiotetxea da eta [[Nabarreria kalea]]ren 25. zenbakian dago.
* '''[[Ezpeleta jauregia]]''': Aurrealde ikusgarria duen [[XVIII. mendea|XVIII. mendeko]] [[jauregi]] [[barrokoa]]. [[Kale Nagusia (Iruñea)|Kale NagusiaNagusian]]n dago. Bere balkoietako batean [[1875]]. urtean [[Hirugarren Karlistaldia]]n [[San Kristobal gotorlekua|San Kristobal gotorlekutik]] tiro eginiriko bala ikus daiteke. Bere atzealdean arkupe areto ederra du.
* '''[[Frantzisko Deuna Ikastetxe Publikoa (Iruñea)|Frantzisko Deuna Ikastetxe Publikoa]]''': [[1905]]an [[Julian Arteaga]]k eraikia, [[Kale Berria (Iruñea)|Kale Berria]] eta [[San Frantzisko plaza (Iruñea)|San Frantzisko plazaplazaren]]ren artean dafo.
* '''[[Kondestablearen jauregia]]''': [[Kale Nagusia (Iruñea)|Kale Nagusia]] eta [[Jarauta kalea]]ren arteko elkargunean dagoen [[XVI. mendea|XVI. mendeko]] jauregia da.
* '''[[Gendulain jauregia]]''': [[Kontseiluko plaza]]n dago.
* '''[[Iruña Kafetegia|Iruña kafetegia]]''': [[Gazteluko plaza]]n dagoen [[kafetegi]] dotorea da. [[1888]]an [[Iruñea|iruindar]] talde batek sortu zuen, Iruñean elektrizitate argiztaketa izan zuen lehenbiziko edaritegi edo komertzio-etxea izan zelarik. [[Ernest Hemingway]] estatubatuar idazle ospetsua bertako ohiko bezeroa izateaz gain kafetegi hau mundu osoan zehar ospetsu bilakatu zuen.
* '''[[La Agrícola eraikina]]''': Gaur egun [[Iruñeko liburutegia]]ren egoitza. [[San Frantzisko plaza (Iruñea)|San Frantzisko plazaplazan]]n dago eta [[1910]]an [[Francisco Urkola]] arkitektoak diseinatu eta eraiki zuen.
* '''[[Redin eta Kruzat jauregia]]''': [[XVIII. mendea]]n eraikitako jauregia, [[Kale Nagusia (Iruñea)|Kale Nagusiaren]] 31. zenbakian dago.
* '''[[Rozalejoko markesaren jauregia]]''': [[Nabarreria kalea]]n dagoen XVIII. mendeko jauretxe barrokoa.
* '''[[Santo Domingoko merkatua]]''': [[Iruñeko Udala|Iruñeko udaletxearen]] atzealdean dagoen udal-merkatua da. [[1876]]an lehenbizikoz ireki zen.
* '''[[Santo Domingo eliza (Iruñea)|Santo Domingoko eliza]]''': [[XVI. mende]]ko eliza da. [[Santo Domingoko aldapa]]ren alboan dagoen Done Jakue plazan dago, [[Santo Domingoko merkatua]]ren alboan eta [[Iruñeko Udala|Iruñeko udaletxearen]] atzealdean.
* '''[[San Agustin eliza (Iruñea)|San Agustin eliza]]''': [[San Agustin kalea (Iruñea)|San Agustin kaleakalean]]n dagoen [[XVI. mende]]ko eliza da, bertan, [[1523]]an [[Garcilaso de la Vega]] olerkaria [[San Jakueren ordena|Done Jakueren Zaldun]] izendatu zuten.
* '''[[San Martin Tourskoaren kapera (Iruñea)|San Martin Tourskoaren kapera]]''': [[1317]]an eraikia, [[Caldereria kalea (Iruñea)|Caldereria kalean]] dago.
* '''[[San Filipe Neri kapera (Iruñea)|San Filipe Neri kapera]]''': [[XVIII. mendea|XVIII. mendeko]] portada [[barroko]] ederra du eta [[Florencio Ansoleaga kalea]]n dago.
* '''[[Vessollako markesaren jauregia]]''': [[Takonera plaza]] eta [[Kale Berria (Iruñea)|Kale BerriaBerriaren]]ren arteko izkinan dago.
 
== Plazak ==
[[IrudiFitxategi:Pamplona-Plaza-Castillo-fgoni-01.jpg|thumb|170px|righteskuinera|[[Gazteluko plaza]] gauez.]]
{|
|- style="vertical-align: top;"