«Higidura»: berrikuspenen arteko aldeak

2.088 bytes added ,  Duela 2 urte
Gutxi falta da testua osatzeko
t
(Gutxi falta da testua osatzeko)
Zehaztu beharreko lehenengo elementua erreferentzia-sistema da. Higidura gu inguratzen gaituen hiru dimentsioko [[espazio euklidear]]<nowiki/>rean gertatzen denez, puntuen posizioa kokatzeko, erreferentzia-sistema bat definitzen da, bi osagai nagusi dituena: [[Koordenatu sistema|''koordenatu-sistema'']] bat eta bertan neurketak egiteko dagoen ''behatzaile omnipresente'' bat, leku guztietan erloju batekin dagoena eta aldiune bakoitzean partikularen posizioa <math>(\boldsymbol r)</math> eta denbora <math>(t)</math> definitzen dituena. Kasurako, alboko irudian [[koordenatu-sistema kartesiar]]<nowiki/>ra eta behatzailea daude adierazita, higidura nolakoa den zehazteko erabili ohi diren zenbait elementurekin batera.  
 
=== [[Posizioa]] eta [[Desplazamendu (fisika)|desplazamendua ]]===
Behatzaileak toki guztietan eta une oro egindako neurketek partikularen [[posizio-bektore]]<nowiki/>a definitzen dute, era matematikoan denboraren funtzio modura adierazten dena, <math>\boldsymbol r (t)</math>:
 
<math display="block">\boldsymbol r (t) = x(t)\boldsymbol i + y(t)\boldsymbol j + z(t) \boldsymbol k.</math>
 
Posizioa aldatzen ari denez, <math>t_1</math> eta <math>t_2</math> aldiuneen arteko ''[[desplazamendu]]<nowiki/>adesplazamendua'' definitzen da modu honetara:
 
''<nowiki/>''
 
<math display="block">\Delta \boldsymbol r_{12}=\boldsymbol r_2 -\boldsymbol r_1,</math>
Bektore horrek berezitasun bat du ibilbidearekin batera duen norabideari dagokionez. Hain zuzen ere, ibilbidearen puntu guztietan abiaduraren norabidea ibilbidearen [[lerro ukitzaile]]<nowiki/>arena da, alboko irudian erakusten den bezala.
 
===[[Azelerazio|Azelerazioa]]<nowiki/>a ===
 
''Azelerazioa'' abiaduraren aldaketa zehazteko definitzen den magnitude fisiko bektorial bat da; hain zuzen ere, denbora-unitatean abiaduraren balio bektorialean gertatzen ari den aldaketa zehazten du. Denboraren funtzioa da, <math>\boldsymbol a (t),</math> matematikoki honelaxe definitzen dena:
 
Bektore honen norabideari dagokionez, higidura zuzenaren kasuan ibilbidearen norabide berbera du; baina higidura kurbadunaren kasuan, azelerazioak beti dauka barrualderako noranzkoa. Hori dela eta, azelerazioaren kasuan bi osagai definitu ohi dira: ''[[azelerazio normal]]<nowiki/>a'' <math>(a_n)</math> puntu bakoitzean ibilbidearen kurbadura-zentrorantz zuzenduta dagoena, eta ''[[azelerazio tangentzial]]<nowiki/>a'' <math>(a_t),</math> ibilbidearen lerro ukitzailearen norabidea duena.
 
===[[Momentu lineal|Momentu lineala]]<nowiki/>a ===
 
''Momentu lineala'' (''[[higidura-kantitate]]<nowiki/>a'' ere deitua) partikularen masaren eta abiaduraren arteko biderkadura da.  Magnitude bektoriala da, masa eskalarra baita, eta abiaduraren norabide bera dauka. Normalean <math>\boldsymbol p</math>sinboloaz adierazten da:
 
 
Gu bizi garen Lurrak biraketa-higidura du, Ipar eta Hego poloetatik pasatzen den biraketa-ardatzaren inguruak birabete bat eginez egun bakoitzeko.
[[Fitxategi:Rolling animation.gif|ezkerrera|thumb|250x250px220x220px|Errodadura-higidura biraketaren eta translazioaren konbinazio modura.|alt=]]<br />
<br />
 
=== Errodadurazko higidura ===
[[Fitxategi:Simple Pendulum Oscillator.gif|thumb|309x309px|Penduluaren oszilazioak]]
Gainazal batean objektu batek aldi berean biraketa eta irrist egin gabeko translazioa egiten dituenean sortzen den higidura dela esan dezakegu. Irrist egiten ez duten gurpilek egiten duten duten higidura da, lurzoruan duten
 
 
 
=== Higidura oszilakorra ===
Partikula materialak denboran zehar gertatzen den posizio-aldaketa errepikakor berezia da, periodikoa, behin eta berriro puntu zentral baten inguruan gertatzen dena; puntu hori ''oreka-puntua'' izaten da gehienetan. Esate baterako, kulunkatzen ari den penduluak higidura oszilakorra du.
 
Zentzu orokorragoan, ''oszilazio'' deritzo edozein magnitude fisikoren aldaketa errepikakorrari; espezifikoki, ''bibrazio'' deritzo oszilazio mekanikoari. Bibrazioa izan daiteke ''periodikoa'' (penduluaren kasuan, adibidez) edo ''aleatorioa'' (autoen pneumatikoek legarrezko bide batean dutena bezalakoa).
[[Fitxategi:Federpendel-mod.gif|ezkerrera|thumb|200x200px|Esekitako masaren higidura harmoniko sinplea.]]
 
=== Higidura harmoniko sinplea ===
[[Fitxategi:ParabolicWaterTrajectory.jpg|thumb|Parkeko iturrietako ur-txorrotadek ibilbide parabolikoa dute.]]
Higidura periodiko berezia da, zeinean posizioa denborareren funtzio harmonikoa den. Alegia, matematikoki honelaxe adierazten da:  <math>x(t)=A\cos (\omega t+ \phi).</math>Ibilbidea zuzena den kasuan, joan-etorriko higidura errepikakorra da, ibilbidearen zentroaren erdiko puntutik alde bietara eginez  batetik bestera, malguki batetik esekita dagoen masak duena bezalakoa. Higidura horretan, partikulari eragiten dion indarrak beti du zentroranzko noranzkoa eta beraren modulua zentrorako distantziaren proportzionala da; izan ere, [[Hooke-ren legea]] betez, malgukiaren [[elastikotasun-modulu]]<nowiki/>a da [[proportzionaltasunkonstante]]<nowiki/>a.
 
=== Higidura parabolikoa ===
Mota honetako higidura sortzen da objekturen bat lurrazaletik airera jaurti ondoren grabitatearen eraginpean erortzen denean. Bere garaian Galileo konturatu zenez, objektuaren ibilbidea parabola bat da (marruskaduraren eragina alde batera utziz gero).
 
Mota honetako higidurak ''balistika'' izeneko arloan aztertzen dira; proiektilei dagozkie eta ibilbide balistikoa dutela esan ohia da.
 
=== Olatuen higidura ===
<br />
== Gizakiontzat hautemangaitzak diren higidurak ==
[[Dinamika]]
 
[[higidura browndarra]]<br />
 
== Bibliografia ==
1.004

edits