Ireki menu nagusia

Aldaketak

169 bytes added ,  Duela 8 hilabete
ez dago edizio laburpenik
Espainiako hiriburua izanda, Madrila Penintsulako leku guztietatik ailegatu ziren, tartean euskaldun asko. Euskaldunek Madrilgo Euskal Etxea eratu zuten, Jovellanos kalearen 3.ean dagoena.<ref>[http://www.euskaletxea-madrid.com/ Madrilgo Euskal Etxearen webgunea]</ref>
 
[[Espainiar]]rek biztanleriaren % 83,8a osatzen dute, latinamerikarrak, 2007an europarrak, asiarrak, iparamerikarrak eta afrikarrak % 16,2a izanik.<ref name="munimadrid.es">{{erreferentzia|url=http://www.munimadrid.es/UnidadesDescentralizadas/UDCEstadistica/Publicaciones/PoblacionExtranjera/1Julio2007/Extranjeros_Julio07.pdf |izenburua=Foreign Population in the city of madrid. A study by the Dirección General de Estadística of the municipality of Madrid |formatua=PDF }}</ref>
 
Hona hemen etorkin gehien dituzten hamar herrialdeak: [[Ekuador]]: 104.184, [[Errumania]]: 52.875, [[Bolivia]]: 44.044, [[Kolonbia]]: 35.971, [[Peru]]: 35.083, [[Txinako Herri Errepublika|Txina]]: 34.666, [[Maroko]]: 32.498, [[Dominikar Errepublika]]: 19.602, [[Brasil]]: 14.583 eta [[Paraguai]]: 14.308. Badaude [[Filipinak|filipinar]], [[Ekuatore Ginea|ginea-ekuatortar]], [[bulgaria]]r, [[india]]r, [[italiar]], [[argentina]]r, [[senegal]]dar eta [[polonia]]r asko ere.<ref name="munimadrid.es"/>
 
Etorkin gehien dituzten barrutiak honakoak dira: [[Centro (Madril)|Centro]] (% 27,22), [[Tetuán (Madril)|Tetuán]] (% 19,58), [[Carabanchel]] (% 17,34) eta [[Usera]] (% 16,29). Immigrazio gutxien dutenak, ordea, honako hauek dira: [[Moratalaz]] (% 7,63), [[Fuencarral-El Pardo]] (% 8,43), [[Retiro (Madril)|Retiro]] (% 8,75) eta [[Hortaleza]] (% 8,84).
 
== Antolaketa politiko-administratiboa ==
[[Fitxategi:Districts of Madrid.svg|right|thumb|300px|Madrilgo mapa barrutitan banatuta]]
 
# '''[[Centro (Madril)|Centro]]:''': Palacio, Embajadores, Cortes, Justicia, Universidad, Sol.
# '''[[Arganzuela]]:''': Imperial, Acacias, Chopera, Legazpi, Delicias, Palos de Moguer, Atocha.
# '''[[Retiro (Madril)|Retiro]]:''': Pacífico, Adelfas, Estrella, Ibiza, Jerónimos, Niño Jesús.
# '''[[Salamanca (Madril)|Salamanca]]:''': Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Guindalera, Lista, Castellana.
# '''[[Chamartín (Madril)|Chamartín]]:''': El Viso, Prosperidad, Ciudad Jardín, Hispanoamérica, Nueva España, Castilla.
# '''[[Tetuán (Madril)|Tetuán]]:''': Bellas Vistas, Cuatro Caminos, Castillejos, Almenara, Valdeacederas, Berruguete.
# '''[[Chamberí]]:''': Gaztambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Vallehermoso, Ríos Rosas.
# '''[[Fuencarral-El Pardo]]:''': El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, Barrio del Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra, El Goloso.
# '''[[Moncloa-Aravaca]]:''': Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdezarza, Valdemarín, El Plantío, Aravaca.
# '''[[Latina (Madril)|Latina]]:''': Los Cármenes, Puerta del Ángel, Lucero, Aluche, Las Águilas, Campamento, Cuatro Vientos.
# '''[[Carabanchel]]:''': Comillas, Opañel, San Isidro, Vista Alegre, Puerta Bonita, Buenavista, Abrantes.
# '''[[Usera]]:''': Orcasitas, Orcasur, San Fermín, Almendrales, Moscardó, Zofío, Pradolongo.
# '''[[Puente de Vallecas]]:''': Entrevías, San Diego, Palomeras Bajas, Palomeras Sureste, Portazgo, Numancia.
# '''[[Moratalaz]]:''': Pavones, Horcajo, Marroquina, Media Legua, Fontarrón, Vinateros.
# '''[[Ciudad Lineal]]:''': Ventas, Pueblo Nuevo, Quintana, La Concepción, San Pascual, San Juan Bautista, Colina, Atalaya, Costillares.
# '''[[Hortaleza]]:''': Palomas, Valdefuentes, Canillas, Pinar del Rey, Apóstol Santiago, Piovera.
# '''[[Villaverde (Madril)|Villaverde]]:''': San Andrés, San Cristóbal, Butarque, Los Rosales, Los Ángeles.
# '''[[Villa de Vallecas]]:''': Casco Histórico de Vallecas, Santa Eugenia.
# '''[[Vicalvaro|Vicálvaro]]:''': Casco Histórico de Vicálvaro, Ambroz.
# '''[[San Blas-Canillejas|San Blas]]:''': Simancas, Hellín, Amposta, Arcos, Rosas, Rejas, Canillejas, Salvador.
# '''[[Barajas]]:''': Alameda de Osuna, Aeropuerto, Casco Histórico de Barajas, Timón, Corralejos.
 
== Metropoli eremua ==
 
Mota horretako metropoli eremu asko bezala, Madrilgo metropoli eremua bi gunetan banatu ohi da:
* Barnealdeko eraztuna (''primera corona''): [[Alcorcón]], [[Leganés]], [[Getafe]], [[Móstoles]], [[Fuenlabrada]], [[Coslada]], [[Alcobendas]], [[Pozuelo de Alarcón]], [[San Fernando de Henares]].
* Kanpoaldeko eraztuna (''segunda corona''): [[Villaviciosa de Odón]], [[Parla]], [[Pinto]], [[Valdemoro]], [[Rivas-Vaciamadrid]], [[Torrejón de Ardoz]], [[Alcalá de Henares]], [[San Sebastián de los Reyes]], [[Tres Cantos]], [[Las Rozas de Madrid]], [[Majadahonda]], [[Boadilla del Monte]].
Aldiririk jendetsuenak hegoaldean daude, normalean Madriletik ateratzen diren errepideen ondoan.
 
 
* '''[[Pradoko Museoa]]:''' Espainiako margolan museo garrantzitsuena da eta Europako nagusienetarikoa. [[XX. mendea|XX. mende]] aurreko pinturan espezializatua da, batez ere margolan [[italia]]r, [[espainia]]r eta [[flandria|flamenkoan]]. Bertan dauden bilduma inportanteenak [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Francisco Goya|Goya]], ''[[Greco|El Greco]]'' edo [[Roger van der Weyden|Van der Weyden]] margolarienak dira. Margoen artean, nabarmenenak ''Las Meninas'', ''La Fragua de Vulcano'', ''El Descendimiento''... edota Bosco-ren ''El jardín de las delicias'' aipa daitezke.
* '''[[Thyssen-Bornemisza Museoa]]''': Mundukomunduko [[arte]]-bilduma pribatu handienetarikoa da. Kronologikoki antolatuta daude bildumok, [[Pizkundea]]n hasi eta XX. mendean amaituta. Bigarren solairuan, Pizkundea, Klasizismoa eta [[Quattrocento]]an zehar ibilbide bat egiten da bertan, eta Europako margolari garrantzitsuenei dedikatutako galeria bat ere badago. Honako artista hauek lanekin: [[Tiziano]], [[Tintoretto]], ''[[Greco|El Greco]]'', [[Albrecht Dürer|Durero]] eta [[Jan van Eyck|Jan Van Eyck]], besteak beste. Beheko solairuan, XX. mendeko artelanak biltzen dira, [[kubismo]]tik [[Pop Artea|Pop Art]] mugimendura, [[Pablo Picasso|Picassoren]] eta bera bezalako beste artista nagusien obrak haien artean.
* '''[[Sofia Erregina Museoa|Reina Sofía Museoa]]''': XX. mendeko arte espainiarraren museo nazionala da. [[Pablo Picasso]] eta [[Salvador Dalí]] bezalako artisten bildumak ditu, Picassoren ''[[Gernika (margolana)|Gernika]]'' lanik ezagunena delarik. [[Joan Miró]], [[Julio González]], [[Eduardo Txillida|Eduardo Chillida]], [[Pablo Palazuelo]], [[Antoni Tàpies]], [[Pablo Gargallo]], [[Lucio Muñoz]], [[Luis Gordillo]] edo [[Jorge Oteiza]] artisten lanak ere aurki daitezke museo honetan.
 
==== Parkeak ====
Madril biztanle bakoitzeko gune berde gehien duen [[Europa]]ko hirietako bat da (70 metro koadro). Horien artean ezagunenak hauexek dira:
* '''[[Retiroko lorategiak|Parque del Buen Retiro]]''': Hiriarenhiriaren erdialdean kokatuta dago, eta 118 hektareako azalera du.
* '''[[Casa de Campo]]''': [[Moncloa-Aravaca]]ko barrutian kokatuta dago, eta hiriko parkerik handiena da, 1.722,60 [[hektarea]] baititu.
* '''[[Parque del Oeste]]'''.
{{sakontzeko|La movida madrileña}}
 
[[1980ko hamarkada]]n mugimendu "kontra-kulturala" sortu zen Espainiako hiriburuan, irratsaio batzuk bultzatuta eta telebistan "''"La bola de cristal"''" saioa ikur nagusitzat zeukana. [[Nacha Pop]], [[Alaska y los Pegamoides]], [[Radio Futura]], [[Los Secretos]], [[Gabinete Caligari]], [[Tequila (musika taldea)|Tequila]] eta [[Ramoncín]] nabarmendu ziren musika arloan, baina mugimenduak zinema, literatura, komikiak eta fanzineak ere barne hartu zituen. [[Enrique Tierno Galván]] alkatearen sasoiarekin bat egin zuen, eta honek nolabait mugimendua sostengatu egin zuen.
 
=== Gastronomia ===
 
== Ekonomia ==
2003an Madrilgo [[barne produktu gordin]]a 79.785.000.000 €-koa zen, Espainiako osoko % 10a zena. Sektore ekonomiko nagusia [[Hirugarren sektore|hirugarrena]] da, hiriko ekonomiaren % 85,09a dena. Honen barruan finantza-zerbitzuak (BPGren % 31,91a) eta merkatal-zerbitzuak (BPGren % 31,84a) nagusiak dira. Industriak % 8,96a eta eraikuntzak %5,93a osatzen dute. Nekazaritza, berriz, hondarrekoa da, apenas BPGren % 0,03a izanik.
 
Madril Espainiako enpresa-gunerik inportanteena da: 2008an, Espainiako 2.000 enpresa handienen % 72ak Madrilen zuen bere egoitza.<ref>{{Erreferentzia|egilea=Turismo — Comunidad de Madrid|izenburua=Madrid: La tercera mayor ciudad de la Unión Europea|urtea=2008|url=http://www.youtube.com/watch?v=sX0MQaUxTvA&feature=related}}</ref> Egun, Espainiako 5.000 enpresa nagusien diru-sarreren % 50,1a Madrilen egoitza duten enpresak izaten dituzte, nahiz eta % 31,8a baino ez direlako.<ref>{{erreferentzia|egilea=Iberinform.es|izenburua=El 50% de los ingresos del ranking 5000 se concentran en Madrid|urtea=2009|url=http://www.iberinform.es/Noticias_Iberinform/noticia/mitad-empresas-espana-ranking-5000-madrid-2009.html}}</ref>
 
Erakustazokak antolatzen ere Espainiako hiririk nagusiena da,<ref>{{Erreferentzia|egilea=http://www.elblogsalmon.com|izenburua=Historia de la Feria de Madrid (IFEMA)|urtea=2005|url=http://www.elblogsalmon.com/sectores/historia-de-la-feria-de-madrid-ifema}}</ref> eta baita Europa mailan ere.<ref>{{erreferentzia|izena=Juan |abizena= Puchalt Sanchís|izenburua=La actividad ferial en el contexto europeo|urtea=2007|url=http://www.revistasice.com/cmsrevistasICE/pdfs/ICE_840_29-50__8604A59865CE253C60C4E55FE1295380.pdf}}</ref> IFEMA erakundeak [[FITUR]], [[Madrid Fusión]], [[ARCO]], [[SIMO TCI]], Automobil Azoka edo [[Cibeles Madrid Fashion Week|''Cibeles Madrid Fashion Week'']] antolatzen ditu.<ref>{{erreferentzia|egilea=www.feriascomerciales.es|izenburua=IFEMA — Ferias celebradas|urtea=2009|url=http://www.feriascomerciales.es/ifema/ifema/?task=archive}}</ref>
 
== Garraioak ==
=== Autobideak ===
Madrilgo autobide nagusiek ibilbide erradiala dute. Garrantzitsuenak honako hauek dira:
 
Garrantzitsuenak honako hauek dira:
* '''[[A-1]]''': Madril - [[Aranda de Duero]] - [[Burgos]] - [[Miranda Ebro]] - [[Gasteiz]] - [[Donostia]]
* '''[[A-2]]''': Madril - [[Guadalajara (Espainia)|Guadalajara]] - [[Zaragoza]] - [[Lleida]] - [[Bartzelona]]
* '''[[A-3]]''': Madril - [[Valentzia]]
* '''[[A-4]]''': Madril - [[Kordoba]] - [[Sevilla]] - [[Jerez de la Frontera]] - [[Cádiz]]
* '''[[A-5]]''': Madril - [[Talavera de la Reina]] - [[Mérida]] - [[Badajoz]] - [[Portugal]]go muga
* '''[[A-6]]''': Madril - [[Arévalo]] - [[Tordesillas]] - [[Benavente (Zamora)|Benavente]] - [[Ponferrada]] - [[Lugo]] - [[Coruña|A Coruña]]
 
* '''[[A-1]]''': Madril - [[Aranda de Duero]] - [[Burgos]] - [[Miranda Ebro]] - [[Gasteiz]] - [[Donostia]];
Madrilgo hiriak, gainera, inguratzen dituen errepideak ere baditu. Hauek hiriko eta gune metropolitarreko leku ezberdinen artean garraiatzea ahalbidetzen dute, hiri barrutik pasatu beharrik gabe. Honako hauek dira:
* '''[[A-2]]''': Madril - [[Guadalajara (Espainia)|Guadalajara]] - [[Zaragoza]] - [[Lleida]] - [[Bartzelona]];
* '''[[A-3]]''': Madril - [[Valentzia]];
* '''[[A-4]]''': Madril - [[Kordoba]] - [[Sevilla]] - [[Jerez de la Frontera]] - [[Cádiz]];
* '''[[A-5]]''': Madril - [[Talavera de la Reina]] - [[Mérida]] - [[Badajoz]] - [[Portugal]]go muga;
* '''[[A-6]]''': Madril - [[Arévalo]] - [[Tordesillas]] - [[Benavente (Zamora)|Benavente]] - [[Ponferrada]] - [[Lugo]] - [[Coruña|A Coruña]].
 
Madrilgo hiriak, gainera, inguratzen dituen errepideak ere baditu. Hauek hiriko eta gune metropolitarreko leku ezberdinen artean garraiatzea ahalbidetzen dute, hiri barrutik pasatu beharrik gabe. Honako hauek dira:
* '''[[M-30]]''': hiriaren erdigunea inguratzen du.
 
* '''[[M-40]]''': hiriaren egoitzaldea inguratzen du.
Honako hauek dira:
* '''[[M-45]]''': udalerri osoa inguratzen du.
 
* '''[[M-50]]''': gune metropolitarra inguratzen du.
* '''[[M-30]]''': hiriaren erdigunea inguratzen du.;
* '''[[M-40]]''': hiriaren egoitzaldea inguratzen du.;
* '''[[M-45]]''': udalerri osoa inguratzen du.;
* '''[[M-50]]''': gune metropolitarra inguratzen du.
 
=== Metroa ===
Une honetan, Madrilgo [[metro (garraiobidea)|metro-sarea]] Europako handienetarikoa da, [[Londres]]koaren eta [[Paris]]koaren atzetik, betiere.
 
Metro-sarea 226.729&nbsp;km luze da, eta 13 lineak osatzen dute (12 linea + adar bat). Horietatik bederatzi, Madrilgo udalerrian bertan daude osorik; hiru, udalerritik kanpo ibiltzen dira zati batean; eta beste linea bat osorik dabil Madrilgo hiritik kanpo. 238 geltoki ditu metroak, eta horien artean 151 dira bakunak, 26 bikoitzak, 10 hirukoitzak, eta bat laukoitza (''Avenida de América''). Horrez gain, hiru [[tranbia]] linea ditu, Metro Ligero (metro arina) izenekoak, bai eta [[Renfe Aldiriak|Renfe Aldirikoak]] zerbitzuarekin lotunea duten 19 geraleku ere.
 
2000ko ekainean, Metro Sur izeneko linea jarri zen abian. Linea horren helburua da Madril hiria eta erkidegoko hegoaldeko hiriak lotzea. Ibilbide zirkularra du, Móstoles, Leganés, Fuenlabrada edota Getafe udalerriak haien artean eta hiriburuarekin batera lotzeko. Milioi bat biztanleri eskaintzen die zerbitzu eraginkor, arin eta ekologikoa Metro Surrek.
 
== Hedabideak ==
Espainiako hedabide nagusien egoitzak Madril inguruan daude. Telebisten artean, [[Televisión Española|''Televisión Español''a]]k [[Pozuelo de Alarcón]]en, [[Antena 3]]ek eta [[LaSexta]]k [[San Sebastián de los Reyes]]en eta [[Telecinco]]k Fuencarral auzoan dute bere egoitza. Irrati nagusiak ere ([[Radio Nacional de España]], [[SER]] edo [[COPE]]) Madrilen dute egoitza.
 
[[Egunkari]] orokor nagusien artean "[[ABC (egunkaria)|ABC]]", "[[El Mundo|''El Mundo'']]", "[[El País|''El País'']]" eta "[[La Razón|''La Razón'']]" nagusitzen dira, eta kirol egunkarien artean "''[[As]]''" eta "''[[Marca]]''".
 
== Kirola ==
*{{banderaikur|Polonia}} [[Varsovia]] ([[Polonia]])<ref name=":0" />
|}
Madril [[Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasuna|Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren]] ([[Gaztelania|gaztelaniaz]]: ''Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI'') ([[Portuges|portugesez]]: ''União de Cidades Capitais Ibero-americanas'') partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetarsun erlazioak hasiz: <ref>{{Cite web|url=http://ciudadesiberoamericanas.org/quienes-somos/ciudades-miembro/|izenburua=Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas|sartze-data=2018-07-26|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=es|formatua=}}</ref>
{| class="wikitable"
|
367

edits