«Txerto»: berrikuspenen arteko aldeak

4.766 bytes added ,  Duela 1 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-{{HezkuntzaPrograma}} +{{HezkuntzaPrograma|Kultura zientifikoa}}))
 
Hala ere, oraindik garapen bidean daude [[Herpes|herpes sinplearen]], [[Malaria|malariaren]], [[Giza Immunoeskasiaren Birusa|GIB birusaren]] eta [[Gonorrea|blenorragiaren]] aurkako txertoak. <ref>{{Erreferentzia|izena=Benjamin I.|abizena=Baarda|izenburua=Proteomics of Neisseria gonorrhoeae: the treasure hunt for countermeasures against an old disease|orrialdeak=1190|abizena2=Sikora|izena2=Aleksandra E.|data=2015|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26579097|aldizkaria=Frontiers in Microbiology|zenbakia=6|issn=1664-302X|pmid=26579097|pmc=PMC4620152|doi=10.3389/fmicb.2015.01190|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
== Kronologia ==
 
; [[XVIII. mendea]]
 
[[1796]]: [[Baztanga]]<nowiki/>ren aurkako lehen txertoa.
 
'''[[XIX. mendea]]'''
 
[[1879]]: Lehen txertoa beherako kroniko larriarentzat.
 
[[1881]]: [[Antrax]]<nowiki/>arentzako lehen txertoa.
 
[[1882]]: [[Amorru (gaixotasuna)|Amorruaren]] aurkako lehen txertoa.
 
[[1890]]: [[Tetanos]]<nowiki/>arentzako lehen txertoa.
 
[[1890]]: Lehen txertoa [[difteria]]<nowiki/>rentzat.
 
[[1897]]: Lehen txertoa [[peste]]<nowiki/>arentzat.
 
; [[XX. mendea]]
 
[[1926]]: Lehen txertoa [[Kukutxeztul|kukurruku-eztularentzat]].
 
[[1927]]: Lehen txertoa [[Tuberkulosi|tuberkulosiarentzat]].
 
[[1937]]: Lehen txertoaa [[Sukar hori|sukar horia]]<nowiki/>rentzat.
 
[[1937]]: Lehen txertoa [[Tifus|tifusarentzat]].
 
[[1945]]: Lehen txertoa [[Gripe|gripearentzat]].
 
[[1952]]: Lehen txertoa [[Poliomielitis|poliomielitisarentzat]].
 
[[1954]]: Lehen txertoa [[Entzefalitis|entzefalitis japoniarrarentzat]].
 
[[1962]]: Lehen ahozko txertoa [[poliomielitis]].
 
[[1964]]: Lehen txertoa [[Elgorri|elgorriarentzat]].
 
[[1967]]: Lehen txertoa [[Hazizurri|paperentzat]].
 
[[1970]]: Lehen txertoa [[Errubeola|errubeolarentzat]].
 
[[1974]]: Lehen txertoa [[Barizela|barizelarentzat]].
 
[[1977]]: Lehen txertoa [[Pneumonia|pneumoniarentzat]] ([[Streptococcus pneumoniae]]).
 
[[1978]]: Lehen txertoa [[Meningitis|meningitisarentzat]] ([[Neisseria meningitidis]]).
 
[[1981]]: Lehen txertoa [[Hepatitis|hepatitis Barentzat]].
 
[[1985]]: Lehen txertoa B motako [[haemophilus influenzae]]<nowiki/>rentzat.
 
[[1992]]: Lehen txertoa [[Hepatitis|hepatitis A-arentzat]].
 
[[1998]]: Lehen txertoa [[Lyme gaitz|Lymeren gaixotasunarentzat]].
 
; [[XXI. mendea]]
 
[[2005]]: Lehen txertoa [[Giza papilomaren birus|giza papilomaren birusarentzat]].
 
[[2008]]: Lehen txertoa [[heroina]] y a la [[kokaina]]<nowiki/>rekiko adikzioa prebenitzeko (oraindik esperimentuak egiten jarraitzen dute eraginkortasuna ziurtatzeko).
 
[[2009]]: [[Hepatitis|Hepatitis C]]-aren aurkako txerto posiblea, lehen txertoa contra la [[Gripe|Gripe A (H1N1)]]<nowiki/>ren aurka.
 
== Eraginkortasuna ==
=== Konjugatuak ===
Bakteria jakin batzuek euren kanpo-geruzan polisakaridoak dituzte, hain immunogenikoak ez direnak. Baina molekula horiei [[toxina]]k bezalako proteinak lotuz gero, [[immunitate-sistema]]k [[polisakarido]]a [[antigeno]] moduan ezagutuko du. Teknika hau erabiltzen da B motako ''[[Haemophilus influenzae]]''ren aurkako txertoan.
 
== Txertoen egutegia ==
Herrialde bakoitzak gomendatzen du haurrak ahalik eta azkarren txertatzea, behin hauen sistema inmunologikoa prest dagoenean. Gainera, [[Osasunaren Mundu Erakundea|Osasunaren Mundu Erakundeak]] (OME) gomendio internazional batzuk eskaintzen ditu.
 
Haurren egutegi eta bidaiarien egutegietatik kanpo, badaude txerto batzuk gomendagarriak direnak bizitza osoan zehar; hala nola, gripea, tetanosa, pneumonia... Haurdun dauden emakumeen erresistentzia ikertzea oso ohikoa da errubeolaren aurrean. Adineko pertsonentzat gomendagarriak dira pneumonia eta gripearen aurkako txertoak, izan ere, adin batetik aurrera, arriskutsuago bihurtzen dira gaixotasun batzuk.
 
== Txertoak eta ekonomia ==
Ekonomia txertoek jasaten duten erronka handienetakoa da. Txerto baten behar handia duten gaixotasun askok ([[HIESa]], [[malaria]] edo [[Tuberkulosi|tuberkulosia]], adibidez) herrialde pobreetako biztanlerian eragin handia dute. Hainbat arrazoien ondorioz, hauen artean enpresa farmazeutiko eta bioteknologia erakundeek aterako luketen benefizio baxuaren aurrean motibaziorik ez sentitzea edota herrialde azpigaratu hauentzako eskuragai ez jartzea. Hala ere, esan behar da, txerto kopuruak gora egin duela azken hamarkadetan, gehienbat umeei ematen zaizkienak hauen lehen urteetan. Txertoen garapenaren gehiengoa gobernu, GKE, unibertsitate eta agentzia internazionalen laguntzari esker eman da. Ikerlari eta politiko askok industria hau batzeko eta motibatzeko deia egiten dute, prezioen gaineko presioa, zergak eta konpromiso enpresarialak bezalako teknikak erabiliz, VIHaren aurkako txertoa aurkitzen duen enpresari ordainsaria ziurtatuz.
 
== Txertoak eta tiomersala ==
Tiomersala edo timerosala agente antiseptiko eta antifungikoa da, [[Merkurio (elementua)|merkuriotik]] eratorria. 1930eko hamarkadatik erabilia izan da kontserbatzaile gisa txertoetan. Gaur egun Europan eta Estatu Batuetan erabiltzen diren txerto gehienek tiomersala erabiltzen ez duten arren, bakunen kontrako mugimendu askoren argumentua da oraindik ere konposatu honen erabilerak autismoa eta hiperaktibitatea bezalako gaitzak sortzen dituela.
 
Gatazka honetan zehar, mediku estamentu ofizial batzuek haurrek txertoetan, tiomersalaren erabilera urritzeko deia egin zuten, guraso asko eta askoren larritasuna ikusiz; nahiz eta ez zegoen probarik tiomersala gaixotasunenbaten arduraduna zela erakusten zuena.
 
Hala ere, gaur egungo tiomersala aztertuz, Txertoen Segurtasunaren inguruko Mundu Komiteak ondorioztatu zuen ez zegoela toxizitate nabaritasunik gai hau txertoen bidez jaso zuten ume edo helduetan. Hala ere, osasun publikoko autoritate nazional batzuk gai hau barneratzen duten txertoak ordezkatzeko saiakera egiten ari dira.
 
== Erreferentziak ==
156

edits