Ireki menu nagusia

Aldaketak

t
→‎Izena: Azpiatalak
== Izena ==
{{sakontzeko|Euskadi (terminoaren historia)}}
 
=== Euskal Herria ===
[[File:Lazarraga Eusquel erriau.jpg|thumb|[[Lazarragaren eskuizkribua|Lazarragaren eskuizkribu]]ko 18. orriko hitzak: ''eusquel erriau'' (Euskal Herri hau).]]
''Euskal Herria'' izenak, hitzez hitz, «euskararen lurraldea» esan nahi du; hau da, euskaraz egiten den lur eremua, hori baitzuen hasierako esanahia. Alabaina, azken mendeotan, zazpi herrialdeak izendatzeko erabili da. Gaur egungo euskaran, bada, esanahi horixe du, [[Euskaltzaindia]]k 2004ko uztailean euskara baturako emandako 139. arauan zehaztu zuenez.<ref>Euskaltzaindia: [http://www.euskaltzaindia.net/arauak/dok/ProNor0139.pdf ''139. araua: ''Euskal Herria'' izena''], 2004-07-23.</ref><ref group="oh">«Gorago adierazi guztiaren argitan, Euskaltzaindiak, zazpi probintzia edo herrialdeen osotasuna adierazteko, ''Euskal Herria'' izenaren egokitasuna, zuzentasuna eta zehaztasuna berresten du, eta izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide. Aldi berean, gogorarazi nahi du mendez mendeko tradizio luzeari begirunea zor zaiola, eta inork eta ezerk ez du tradizio hori hausteko edo bere gogara aldatzeko eskubiderik. [...] Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko erabil bedi ''Euskal Herria'' izena.''»</ref> Historian zehar asko izan dira izen hori erabili dutenak. Aipamen idatzirik zaharrenak [[XVI. mendea|XVI.]] eta [[XVII. mendea|XVII. mendeetakoak]] dira. [[Joanes Leizarraga]] lapurtarraren ''[[Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria|Testamentu Berrian]]'' ([[1571]]n argitaratua, [[Arroxela]]n) hiru aldiz ageri da;<ref>Klasikoen Gordailua, 2005, [http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/LeizarragaTesta.htm ''Iesus Krist Gure Iaunaren Testamentu Berria'']. [Edizioa, grafia eguneratuta, online].</ref><ref group="oh">«ezen moien hunez Iainkoaren hitz purak ukanen luela sartze eta abanzamendu '''Heuskal-herrian'''»<br /><br/>«batbederak daki '''Heuskal Herrian''' kuasi etxe batetik berzera ere minzatzeko maneran zer diferentia eta dibersitatea den»<br/><br/>«batez minzatzera erraiten da '''Heuskalerri''' guzian, gizonari, emazteari, haurrari: eta anhitzez minzatzera, Kuberoan eta aldirietan gizoner, emazter, haurer, eta berzetan, guk heuskarazko translatione hunetan usatu ukan dugun bezala gizonei, emaztei, haurrei, etc.»</ref> [[Joan Perez Lazarraga]] arabarraren [[Lazarragaren eskuizkribua|eskuizkribuan]] (1567tik 1602ra bitartean idatzia) ere, hiru aldiz ageri da;<ref>Klasikoen Gordailua, 2004, [http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/Lazarraga.htm ''Eskuizkribua. Joan Perez de Lazarraga'']. [Edizioa, grafia eguneratuta, online.]</ref><ref group="oh"><poem>«beti zagie laudatu
 
Historian zehar asko izan dira izen hori erabili dutenak. Aipamen idatzirik zaharrenak [[XVI. mendea|XVI.]] eta [[XVII. mendea|XVII. mendeetakoak]] dira. [[Joanes Leizarraga]] lapurtarraren ''[[Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria|Testamentu Berrian]]'' ([[1571]]n argitaratua, [[Arroxela]]n) hiru aldiz ageri da;<ref>Klasikoen Gordailua, 2005, [http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/LeizarragaTesta.htm ''Iesus Krist Gure Iaunaren Testamentu Berria'']. [Edizioa, grafia eguneratuta, online].</ref><ref group="oh">«ezen moien hunez Iainkoaren hitz purak ukanen luela sartze eta abanzamendu '''Heuskal-herrian'''»<br /><br />«batbederak daki '''Heuskal Herrian''' kuasi etxe batetik berzera ere minzatzeko maneran zer diferentia eta dibersitatea den»<br /><br />«batez minzatzera erraiten da '''Heuskalerri''' guzian, gizonari, emazteari, haurrari: eta anhitzez minzatzera, Kuberoan eta aldirietan gizoner, emazter, haurer, eta berzetan, guk heuskarazko translatione hunetan usatu ukan dugun bezala gizonei, emaztei, haurrei, etc.»</ref> [[Joan Perez Lazarraga]] arabarraren [[Lazarragaren eskuizkribua|eskuizkribuan]] (1567tik 1602ra bitartean idatzia) ere, hiru aldiz ageri da;<ref>Klasikoen Gordailua, 2004, [http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/L/Lazarraga.htm ''Eskuizkribua. Joan Perez de Lazarraga'']. [Edizioa, grafia eguneratuta, online.]</ref><ref group="oh"><poem>«beti zagie laudatu
zegaiti dozun '''Euskel Erria'''
ainbat bentajaz dotadu.
azterketa (1.0), Vitoria-Gasteiz: UPV/EHU. Interneten eskuragarri: [https://drive.google.com/file/d/0B6N_ofewgYnaWldBcWlVYmxJNUE/view?pli=1]</ref><ref group="oh">«Miretsico duçue, aguian, nic, '''Euscal-Herrico''' ez-naicelaric, euscaraz esquiribatceco ausartciaren hartcea. [...] iduritcen çait hoben nuqueiela, eta are eçagutça gutitaco eta esquer-gabe içanen nincela, baldin '''Euscal-Herrian''' ikhassia '''Euscal-Herrico''' probetchutan emplegatu ez-panu. [...] ba-daquit '''Euscal-Herrian''' anhitz moldez minçatcen direla, eta nori bere herrico euscara çaicala hoberenic eta ederrenic. [...] Ordea ea Saraco euscara denz '''Euscal-Herrico''' hoberena eta garbiena, ez-naiz ni hartara sartcen, bat-bederac emanen du bere iduriric.»</ref> [[Axular]] nafarrak, ''[[Gero (Axular)|Gero]]'' maisulanean ([[1643]]n argitaratua, [[Bordele]]n), liburuaren aitzin solasean erabili zuen, eta Euskal Herriko zazpi lurraldeak ere aipatu zituen.<ref>Klasikoen Gordailua, 2005, [http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/A/AxularGero004.htm ''Gero'']. [Edizioa, grafia eguneratuta, online.]</ref><ref group="oh">«Zeren anhitz moldez eta diferentki minzatzen baitira '''Euskal Herrian'''. Nafarroa garaian, Nafarroa beherean, Zuberoan, Laphurdin, Bizkaian, Gipuzkoan, Alaba-herrian, eta bertze anhitz lekhutan.»</ref>
 
=== Euskadi ===
[[Fitxategi:Euskal Herriaren Euler diagrama - Euler diagram of the Basque Country.jpg|Euskal Herriaren [[Euler diagrama]] ikusgai.|thumb]]
''Euskadi'' izena [[Sabin Arana]]k [[1896]]. urtean asmatua da,<ref>{{Erreferentzia|izena=Xabier Zabaltza|abizena=Pérez-Nievas|izenburua=El significado oculto de la palabra Euzkadi|url=http://www.vianayborgia.es/FOLI-0074-0000-0077-0083m.html|aldizkaria=www.vianayborgia.es|sartze-data=2018-11-27}}</ref> ''Euzkadi'' formarekin ([[1960ko hamarkada]]ren bukaeraz geroztik, [[euskara batu]]aren sorrerarekin batera, euskara batukoa den ''Euskadi'' forma nagusitu da). Izan ere, ''Euskal Herria'' zentzu hertsian «euskararen herria» izanik, hizkuntzarekiko loturarik ez zuen hitz horren beharra sumatu zuen, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa Garaia, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa barne hartzen dituen lurraldea izendatzeko. Izen berriak arrakasta handia izan zuen [[eusko abertzaletasun|eusko abertzaleen]] artean. [[Frankismo|Frankistek]] [[1936]]. urtean —[[Espainiako Bigarren Errepublika]]ren kontra altxatu zirenean— eta ondorengo urte luzeetan, gainera, oso errepresio gogorra egin zuten Euskadi aberritzat zutenen kontra, eta ''Euskadi'' hitza herriaren askatasunaren aldarrikapen bihurtu zen. Gerora, [[1970]]eko hamarkadaren bukaeratik hona, [[independentzia|independentismo]] kutsua ''Euskal Herria'' izenak hartu du batez ere.<ref>{{Erreferentzia|izena=Torrealdai, Joan|abizena=Mari.|izenburua=La censura de Franco y el tema vasco|argitaletxea=Fundación Kutxa|data=1999|url=https://www.worldcat.org/oclc/907382169|isbn=8471733498|pmc=907382169|sartze-data=2018-11-27}}</ref> Gaur egun, bada, ''Euskadi'' terminoa gehienbat «Euskal Autonomia Erkidegoa» esanahiarekin erabiltzen da, baina euskaldun guztiak ez datoz bat horretan.{{#tag:ref|«Euskadi: Euskal nazioaren izen politikoa, Euskal Herria adierazten duena. Sabino Aranak euzko + di etimologia okerrean oinarrituta asmatu zuen. Berez, Euskal Herria hitzaren sinonimoa da eta euskal lurralde historiko guztiak batera adierazteko balio du. Alabaina, maiz samar, jatorrizko adiera murrizturik, Hego Euskal Herria edo Euskal Autonomi Elkartea izendatzeko erabili ohi da. Adiera desegoki hauek direla eta, Euskadiren jatorrizko adiera garbi azaldu nahi denean, Euskadi ez eta Euskal Herria erabiltzen da gaur egun gero eta gehiago.»<ref>{{Erreferentzia | artikulua=Euskadi | url=http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=Euskadi | entziklopedia=Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa | sartze-data=2018-11-27}}</ref><br /><br />«Euskadi, abertzaleontzat, Euskal Herriari datxekion Euskal Estatua da. Euskadi Ta Askatasuna ez da inoiz izan ''Provincias Vascongadas y Libertad''.»<ref>{{erreferentzia|url=http://paperekoa.berria.info/iritzia/2010-10-03/008/008/zientzia_eta_mapak.htm|egilea=''[[Txillardegi]]''|izenburua=Zientzia eta mapak|argitaletxea=Berria|data=2010-10-03}}</ref>|group="oh"}}
 
Izen berriak arrakasta handia izan zuen [[eusko abertzaletasun|eusko abertzaleen]] artean. [[Frankismo|Frankistek]] [[1936]]. urtean —[[Espainiako Bigarren Errepublika]]ren kontra altxatu zirenean— eta ondorengo urte luzeetan, gainera, oso errepresio gogorra egin zuten Euskadi aberritzat zutenen kontra, eta ''Euskadi'' hitza herriaren askatasunaren aldarrikapen bihurtu zen. Gerora, [[1970]]eko hamarkadaren bukaeratik hona, [[independentzia|independentismo]] kutsua ''Euskal Herria'' izenak hartu du batez ere.<ref>{{Erreferentzia|izena=Torrealdai, Joan|abizena=Mari.|izenburua=La censura de Franco y el tema vasco|argitaletxea=Fundación Kutxa|data=1999|url=https://www.worldcat.org/oclc/907382169|isbn=8471733498|pmc=907382169|sartze-data=2018-11-27}}</ref> Gaur egun, bada, ''Euskadi'' terminoa gehienbat «Euskal Autonomia Erkidegoa» esanahiarekin erabiltzen da, baina euskaldun guztiak ez datoz bat horretan.{{#tag:ref|«Euskadi: Euskal nazioaren izen politikoa, Euskal Herria adierazten duena. Sabino Aranak euzko + di etimologia okerrean oinarrituta asmatu zuen. Berez, Euskal Herria hitzaren sinonimoa da eta euskal lurralde historiko guztiak batera adierazteko balio du. Alabaina, maiz samar, jatorrizko adiera murrizturik, Hego Euskal Herria edo Euskal Autonomi Elkartea izendatzeko erabili ohi da. Adiera desegoki hauek direla eta, Euskadiren jatorrizko adiera garbi azaldu nahi denean, Euskadi ez eta Euskal Herria erabiltzen da gaur egun gero eta gehiago.»<ref>{{Erreferentzia | artikulua=Euskadi | url=http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=Euskadi | entziklopedia=Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa | sartze-data=2018-11-27}}</ref><br /><br />«Euskadi, abertzaleontzat, Euskal Herriari datxekion Euskal Estatua da. Euskadi Ta Askatasuna ez da inoiz izan ''Provincias Vascongadas y Libertad''.»<ref>{{erreferentzia|url=http://paperekoa.berria.info/iritzia/2010-10-03/008/008/zientzia_eta_mapak.htm|egilea=''[[Txillardegi]]''|izenburua=Zientzia eta mapak|argitaletxea=Berria|data=2010-10-03}}</ref>|group="oh"}}
 
=== Euskaria ===
[[XIX. mendea]]ren bigarren erdian, ''Euskeria'', ''Euskaria'' eta ''Euskadia'' terminoak erabili zituzten Euskal Herri osoa izendatzeko. Gaztelaniazko ''Vasconia'' ere igaro da euskarazko esamolde izatera, ''Baskonia'' grafiarekin.
 
=== Lurralde zatiketa ===
Gaur egun, Euskal Herria zatitua dagoen administrazio eremuak izendatzeko bestelako izenak ere erabiltzen dira. [[Ipar Euskal Herria]] deritzona frantsesezko ''[[Euskal Herria (Frantziako herrialdea)|Pays Basque]]'' ere bada. [[2017]]ko [[urtarrilaren 1]]etik aurrera [[Ipar Euskal Herria|Ipar Euskal Herriko]] udalerriek, [[Eskiula]]<nowiki/>k eta [[Jeztaze]]<nowiki/>k ez beste, [[Euskal Hirigune Elkargoa]] erakundearen barnean egituraketa administratibo bateratua dute.