«Eragiketa (matematika)»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (robota Erantsia {{HezkuntzaPrograma}})
Eragiketa bat, [[Aljebra|aljebran]] multzo baten elementuen gainean eragile baten aplikazioa da. Eragileak hasierako elementuak hartzen ditu eta beste elementuekin erlazionatzen ditu bukaerako multzo bat sortzeko; hau teknikoki ''konposizioaren legea'' deritzo.
{{HezkuntzaPrograma}}
[[Matematika]]n, '''eragiketa''' [[eragigai (matematika)|eragigai]] izeneko [[Adierazpen (matematika)|adierazpen]] bat edo gehiagotatik abiatuz eta adierazpenen artean erlazio jakin batzuk ezarriz, emaitza izeneko beste adierazpen bakar bat lortzeko prozedura da.
 
[[Aritmetika|Aritmetikan]] eta [[Kalkulu|kalkuluan]] hasierako multzoaren osagaiak mota bakar batekoak edo zenbaitetakoak izan daitezke:
Oinarrizko eragiketak hauek dira:
* Mota bakarrekoak: eragiketa aritmetikoak soilik zenbakien gainean jokatzen dute.
* Mota bat baino gehiagokoak: eskalar bat bider bektore baten produktuak espazio bektorial bat osatzen duten bektoreen eta eskalarren bilduren multzo osoa biltzen du.
 
Eragiketan parte hartzen duten taldeen arabera eta gure asmoen arabera, eragiketak bi motetan sailka ditzakegu: barnekoak eta kanpokoak.
* [[Batuketa]]
** batugaia + batugaia = batura
* [[Kenketa]]
** kenkizuna − kentzailea = kendura
* [[Biderketa]]
** biderkagaia × biderkagaia = biderkadura
* [[Zatiketa (matematika)|Zatiketa]]
** zatikizuna / zatitzailea = zatidura
 
== Eragiketen propietateak ==
[[Kategoria:Aritmetika]]
 
[[Kategoria:Aljebra]]
* [[Batuketa|Batuketa]] operazioa (+)
[[Kategoria:Oinarrizko matematika]]
** <math>\, a + b </math> idazten da
** [[Trukakortasun|Trukakorra]] da: <math>\, a + b = b + a </math>
** [[Elkarkortasun|Elkarkorra]] da: <math>\, (a + b) + c = a +(b + c) </math>
** Alderantzizko eragiketa bat du, [[Kenketa|kenketa]]: <math>\, (a + b)- b = a </math>, aurkakoa gehitzearen bera dena, <math>\, a-b = a +(-b)</math>
** [[Zero|0]] elementu neutroak ez du batura aldatzen: <math>\, a + 0 = a </math>
 
* [[Biderketa|Biderketa]] operazioa (×)
** <math>\, (a \times b) </math> edo <math>\,( a \cdot b )</math> idazten da
** ''n'' aldiz errepikatutako batuketa bat da: <math> a \times n = a + a + \ldots + a </math>
** [[Trukakortasun|Trukakorra]] da: <math>\, (a \cdot b )</math> = <math> \, (b \cdot a) </math>
** [[Elkarkortasun|Elkarkorra]] da: <math> \, (a \cdot b) \cdot c = a \cdot (b \cdot c)</math>
** Alborakuntza bitartez laburtzen da: <math> a \cdot b \equiv ab </math>
** b≠0 diren zenbakientzako alderantzizko eragiketa bat du, [[Zatiketa|zatiketa]]: <math> \frac{(ab)}{b} = a </math>, alderantzizkoa biderkatzearen bera dena, <math> \frac{a}{b} = a \left(\frac{1}{b} \right) </math>
** [[Bat|1]] elementu neutroak ez du batura aldatzen: <math> a \times 1 = a </math>
** Baturari dagokionez banakorra da: <math> \, (a + b) \cdot c = ac + bc </math>
 
* [[Berreketa|Berreketa]] operazioa
** <math> \, a^{b} </math> idazten da
** ''n'' aldiz errepikatutako biderketa bat da: <math> a^{n} = a \times a \times \ldots \times a </math>
** Ez da trukakorra ezta elkarkorra ere: orokorki <math> \, a^{b} \ne b^{a} </math> eta <math> \, (a^{b})^{c} \ne a^{(b^{c})} </math>
** Alderantzizko eragiketa bat du, [[Logaritmo|logaritmoa]]: <math> \, a^{log_{a} b}= b = log_{a} a^{b} </math>
** n-garren erro terminoetan idatz daiteke: <math> \ a^{m/n} \equiv (\sqrt[n]{a^{m}}) </math> eta, ondorioz, zenbaki negatiboen [[Erro karratu|erro karratu]] bikoitiak ez dira existitzen [[Zenbaki erreal|zenbaki errealen]] sisteman. (Begiratu: [Zenbaki konplexu|Zenbaki konplexuen sistema]])
** Biderketari dagokionez banakorra da: <math> \, (a \cdot b)^{c} = a^{c} \cdot b^{c} </math>
** Propietate hau du: <math> \ {a^{b}} \cdot {a^{c}} = a^{b + c} </math>
** Propietatu hau du: <math> \, (a^{b})^{c} = a^{bc} </math><ref name="law">Mirsky, Lawrence, 1990, p.72-3</ref>
 
=== Eragiketen ordena ===
Adierazpen baten balioa osatzeko ordena jakin batean kalkulatu behar dira bere zatiak, eragiketen ''lehentasun ordena'' deritzo. Lehenengo, elkartze-zeinuetan (parentesi, kortxete, giltzak) sartuta dauden espresioen balioak kalkulatzen dira, ondoren berreketak, gero biderketak eta zatidurak, eta azkenik, batuketak eta kenketak.
 
=== Berdintzaren propietateak ===
[[Berdintza|Berdintza]] (=) erlazioa:
* Erreflexiboa da: <math> \, a = a </math>
* [[Simetria|Simetrikoa]] da: <math> \, a = b </math> bada orduan <math> \, b = a </math>
* iragankorra da: <math> \, a = b </math> bada eta <math> \, b = c </math> bada orduan <math> \, a = c </math>
 
=== Berdintzaren legeak ===
[[Berdintza|Berdintza]] (=) erlazioak honako propietateak ditu:
 
* <math> \, a = b </math> bada eta <math> \, c = d </math> bada orduan <math> \, a + c = b + d </math> y <math> \, ac = bd </math>
* <math> \,a = b </math> bada orduan <math> \, a + c = b + c </math>
* Bi zeinu berdinak badira, orduan bata bestea ordezkatu dezake.
* Baturaren erregulartasuna: zenbaki errealekin edo konplexuekin lan egitean <math> \, a + c = b + c </math> bada orduan <math> \, a = b </math>.
* Biderketaren baldintzazko erregulartasuna: <math> \, a \cdot c = b \cdot c </math> bada eta <math> \, c </math> ez da zero, orduan <math>\, a = b </math> .
 
=== Desberdintzaren legeak ===
[[Inekuazio|Desberdintza]] (&lt;) erlazioak honako propietateak ditu:
 
* Iragankortasuna: <math> \, a < b </math> bada eta <math> \, b < c </math> bada orduan <math> \, a < c </math>
* <math> \, a < b </math> bada eta <math> \, c < d </math> bada orduan <math> \, a + c < b + d </math>
* <math> \, a < b </math> bada eta <math> \, c > 0 </math> bada orduan <math> \, ac < bc </math>
* <math> \, a < b </math> bada eta <math> \, c < 0 </math> bada orduan <math> \, bc < ac </math>
 
=== Zeinuen erregela ===
Zenbaki positiboen (+) eta negatiboen (-) biderkaduran eta zatiduran hurrengo erregelak betetzen dira:
 
* Edozein zenbaki positibo bider beste zenbaki positibo bat, zenbaki positibo bat izango du emaitza.
* Edozein zenbaki positibo bider zenbaki negatibo bat, zenbaki negatibo bat izango du emaitza.
* Edozein zenbaki negatibo bider beste zenbaki negatibo bat, zenbaki negatibo bat izango du emaitza.
<math>
\begin{cases}
+ \cdot - = - \\
+ \cdot + = + \\
- \cdot - = + \\
- \cdot + = -
\end{cases}
</math>
 
== Erreferentziak ==
10

edits