Ireki menu nagusia

Aldaketak

t
Sarrera berritxuratu
| ohar2 = Berez, euskaraz dakiena esan nahi du; hala ere, hainbatetan euskal herritar-en sinonimotzat erabiltzen da, nahiz eta erabilera nahasgarria den.
}}
'''Euskal Herria''' [[Europa]]ko herrialde bat da. Historikoki [[euskaldun]]en eta [[euskara]]ren lurraldea da, [[Pirinioak|Pirinio]] mendien mendebaldean kokatua, [[Frantzia]] eta [[Espainia]]ren arteko muga egiten duen mendilerroanmendilerroaren inguruan, eta [[Bizkaiko golkoa|Bizkaiko golkorantz]] zabaltzen dena. Zazpi herrialde edo probintzia hauek barne hartzenhistoriko ditu: [[Araba]], [[Bizkaia]], [[Gipuzkoa]], [[Lapurdi]], [[Nafarroa Beherea]], [[Nafarroa Garaia]] eta [[Zuberoa]]. Hala ere, ez dago haien arteko antolamendu politiko-administratibo egituraturik. Guztira, Euskal Herriak 20.950,3 [[kilometro koadro|km²]] ditu, eta 3.127.994 bizilagun zituen [[2016]]an<ref>{{Erreferentzia|abizena=udalbiltza.eus|izenburua=Udalbiltza|url=http://www.udalbiltza.eus/Euskal_Herriari_begira/Mapa|aldizkaria=www.udalbiltza.eus|sartze-data=2018-02-16}}</ref>.
 
[[Iruñea]] hiriburutzat jo ohi da, arrazoi historikoak direla kausa, nahiz eta izendapen ofizialik ez den. Halaxe iritzi zion [[XVIII. mendea]]ren hasieran [[Joanes Etxeberri|Joanes Etxeberri Sarakoak]]: «Iruiñea eskualdunen hiri buruzagia».<ref>[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraHatsapenak004.htm Joanes Etxeberri, «Etxeberri Sarakoa»: ''Eskuararen hatsapenak'' (c. 1718)]</ref> Hiririk handiena [[Bilbo]] da, eta [[Gasteiz]] ''de facto'' [[Euskal Autonomia Erkidego]]aren hiriburua da<ref group="oh">Ezein legetan ez da zehaztu, oraingoz, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua zein den.</ref>. Gainera, beste hiru udalerrik dute 100.000 biztanle baino gehiago. 1980tik aurrera, Euskal Herria hiru eremu politikotan banatu da: [[Euskal Autonomia Erkidegoa]] eta [[Nafarroako Foru Komunitatea]] Espainian, eta [[Ipar Euskal Herria|Frantziako euskal lurraldea]] [[Pirinio Atlantikoak|Pirinio Atlantikoetan]], 2017tik [[Euskal Hirigune Elkargoa]] bilakatua. uskal Herriko biztanleei '''euskal herritar''' edo —egun gutxiago erabiltzen den izena— '''euskotar''' deritze; lurraldeari izena eman dion hizkuntza ezagutu edo hitz egiten dutenei, berriz, [[euskaldun]].
 
Euskal herriaren lehen aipamena XVI. mendekoa da, [[Joan Perez Lazarraga|Juan Perez Lazarraga]] egile arabarrak eta [[Joanes Leizarraga]] nafarrak idatzita. Euskaldunak egungoan baino lurralde zabalagoan bizi izan dira iraganean, eta egungo lurralde identifikazioa XVII. mendean hasi zen eratzen ([[Axular]] idazleak euskaldunen egungo hedadura aipatzen du [[Gero (Axular)|Geroren]] [[Hitzaurre|aitzin-solasean]]). [[Gizaki]] modernoa orain dela 35.000 urte iritsi zen gaur egungo Euskal Herrira, eta [[Euskal Herriko historiaurrea|historiaurrean]] [[labar-arte]]a zein hainbat [[monumentu megalitiko]] utzi zituzten. VII. mendetik aurrera, Erdi Aroko baskoiak agertzen hasten dira [[Baskoniako Dukerria|Baskoniako Dukerriaren]] inguruan egituratuta.
[[Gizaki]] modernoa orain dela 35.000 urte iritsi zen gaur egungo Euskal Herrira. [[Euskal Herriko historiaurrea|Historiaurrean]] [[labar-arte]]a zein hainbat [[monumentu megalitiko]] utzi zituzten. [[Antzinako Erroma]]ko [[Euskal Herria erromatarren garaian|boterea iritsi zenean]], hainbat leinu zeuden lurraldean. Erromaren erortzea eta gero [[Herri barbaroen inbasioak Euskal Herrian|germaniar leinuen inbasioak]] zein [[Musulmanen okupazioa Euskal Herrian|musulmanek izan zuten boterea]], ahalik eta [[Iruñeko Erresuma]], lehenago, eta [[Nafarroako Erresuma]], ondoren, osatu ziren arte. [[Nafarroako konkista]]ren ondorioz, mende batzuetan Euskal Herriko lurrak Espainia eta Frantziaren esku geratu ziren, hainbat [[foru]] botererekin. Denborarekin, [[Antzinako Erregimenaren krisia Hego Euskal Herrian|Antzinako Erregimenaren gainbehera]] etorri zen, ahalik eta [[Frantziako Iraultza]]ren eta Espainiaren zentralizazioaren ondorioz, botere hondar horiek desagertu ziren. [[XIX. mende]]aren amaieran, [[Karlistaldi]]en galeraren ostean, [[Eusko abertzaletasun]]a sortu eta Euskal Herriaren [[nazio]] izaera aldarrikatu zen. [[XX. mende]]an botere maila ezberdinak eskuratu ditu Euskal Herriak, [[Euskal Autonomia Erkidegoa]] eta [[Nafarroako Foru Komunitatea]] gisa. [[XXI. mende]]an, [[Euskal Hirigune Elkargoa]] sortu zen Ipar Euskal Herrian. XX. mendetik aurrera hainbat saiakera izan dira [[independentzia]] eskuratzeko, [[euskal gatazka]] sortu duena.
 
824an, [[Iruñeko Erresuma]] hasi zen eratzen Orreagako Guduen lorratzean (778 eta 824), Antso III.a Handiaren erresumatik eta XII. mendera Nafarroako Erresuma bihurtzekoa. Fernando II.a Aragoikoa gaztelar leinuko erregeak, baina, garai bateko Nafarroaren erdigunea inbaditu zuen 1512an, eta Gaztelako Koroari atxiki. Pirinioez iparraldera, Nafarroa independenteak mende batez iraun zuen. [[Frantziako Iraultza|Frantziako Iraultzaz]] eta [[Karlistaldi]]en garaian, Frantzia eta Espainiako estatu nazioen zentralizazioa gailendu zen. [[XIX. mende|XIX. mendean,]] baina, industrializazioaren epelean, [[eusko abertzaletasun]]a sortu zen. XX. mende arte, hala ere, gerra gogorrek astindu zuten Euskal Herria, Francoren diktadura zapaltzailea ere tartean. [[Euskal Herriko gatazka|Euskal gatazka]] piztu zen testuinguru horretan.
Euskal Herriko biztanleei '''euskal herritar''' edo —egun gutxiago erabiltzen den izena— '''euskotar''' deritze; lurraldeari izena eman dion hizkuntza dakitenei, berriz, [[euskaldun]].
 
== Izena ==