«Protoi»: berrikuspenen arteko aldeak

7.772 bytes added ,  Duela 1 urte
ez dago edizio laburpenik
(corrected version of the proton structure image (see http://backreaction.blogspot.co.uk/2017/12/get-your-protons-right.html ))
{{HezkuntzaPrograma}}
{{Partikula infotaula|bgcolour=|classification=[[Barioi]]a<ref>{{Erreferentzia|izena=C.|abizena=Amsler|izenburua=Review of Particle Physics|orrialdeak=1–6|hizkuntza=en|abizena2=Doser|abizena3=Antonelli|abizena4=Asner|abizena5=Babu|abizena6=Baer|abizena7=Band|abizena8=Barnett|abizena9=Bergren|izena2=M.|izena3=M.|izena4=D.M.|izena5=K.S.|izena6=H.|izena7=H.R.|izena8=R.M.|izena9=E.|data=2008-09|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PhLB..667....1A|aldizkaria=Physics Letters B|alea=1-5|zenbakia=667|issn=0370-2693|doi=10.1016/j.physletb.2008.07.018|sartze-data=2018-11-21}}</ref>|name=Protoi|image=[[Image:Proton quark structure.svg|250px]]|caption=Protoiaren quark-egitura. Quark bakoitzaren [[kolore-karga]] ausazkoa da, baina hiru koloreek presente egon behar dute. Quarken arteko indarrak [[gluoi]]ek kudeatzen dituzte.|num_types=|composition=2 [[u quark]], [[d quark]] 1|statistics=[[Fermioniko]]a|group=[[Hadroi]]a|generation=|interaction=[[grabitazio]]a, [[interakzio elektromagnetiko|elektromagnetiko]], [[elkarrekintza nuklear ahul|elkarrekintza ahul]]a, [[elkarrekintza nuklear indartsu|elkarrekintza bortitz]]a|antiparticle=[[Antiprotoi]]a|theorized=[[William Prout]] (1815)|discovered=[[Ernest Rutherford]] (1917–1919, izen ematea, 1920)|symbol={{SubatomicParticle|Proton}}, {{SubatomicParticle|Proton+}}, {{SubatomicParticle|Nucleon+}}|mass={{val|1.672621777|(74)|e=-27|ul=kg}}<ref name="2010 CODATA">Mohr, P.J.; Taylor, B.N. and Newell, D.B. (2011), [http://physics.nist.gov/constants "The 2010 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants"], National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD, US.</ref><br />
{{Partikula infotaula
| bgcolour =
| classification = [[Barioi]]a
| name = Protoi
| image = [[Image:Proton quark structure.svg|250px]]
| caption = Protoiaren quark egitura. Quark bakoitzaren [[kolore karga]] ausazkoa da, baina hiru koloreak presente egon behar dira. Quarken arteko indarrak [[gluoi]]ek kudeatzen dituzte.
| num_types =
| composition = 2 [[goi quark]], [[behe quark]] 1
| statistics = [[Fermioniko]]a
| group = [[Hadroi]]a
| generation =
| interaction = [[grabitazio]]a, [[interakzio elektromagnetiko|elektromagnetiko]], [[elkarreragin nuklear ahul|elkarreragin ahul]]a, [[elkarreragin nuklear indartsu|elkarreragin indartsu]]a
| antiparticle = [[Antiprotoi]]a
| theorized = [[William Prout]] (1815)
| discovered = [[Ernest Rutherford]] (1917–1919, izen ematea, 1920)
| symbol = {{SubatomicParticle|Proton}}, {{SubatomicParticle|Proton+}}, {{SubatomicParticle|Nucleon+}}
| mass = {{val|1.672621777|(74)|e=-27|ul=kg}}<ref name="2010 CODATA">Mohr, P.J.; Taylor, B.N. and Newell, D.B. (2011), [http://physics.nist.gov/constants "The 2010 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants"], National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD, US.</ref><br />
{{val|938.272046|(21)|ul=MeV/c2}}<ref name="2010 CODATA" /><br />
{{val|1.007276466812|(90)|ul=u}}<ref name="2010 CODATA" />|mean_lifetime=>{{val|2.1|e=29|u=years}} (egonkorra)<ref>{{Erreferentzia|izena=F.|abizena=Buccella|izenburua=An upper limit for the proton lifetime in SO(10)|orrialdeak=178–182|hizkuntza=en|abizena2=Miele|abizena3=Rosa|abizena4=Santorelli|abizena5=Tuzi|izena2=G.|izena3=L.|izena4=P.|izena5=T.|data=1989-12|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989PhLB..233..178B|aldizkaria=Physics Letters B|alea=1-2|zenbakia=233|issn=0370-2693|doi=10.1016/0370-2693(89)90637-0|sartze-data=2018-11-21}}</ref>|electric_charge={{val|p=+|1|ul=e}}<br />{{val|1.602176565|(35)|e=-19|ul=C}}<ref name="2010 CODATA" />|charge_radius={{val|0.8775|(51)|ul=fm}}<ref name="2010 CODATA" />|electric_dipole_moment=<{{val|5.4|e=-24|u=e·cm}}|electric_polarizability={{val|1.20|(6)|e=-3|u=fm<sup>3</sup>}}|magnetic_moment={{val|1.410606743|(33)|e=-26|u=[[Joule|J]]·[[Tesla (unitatea)|T]]<sup>−1</sup>}}<ref name="2010 CODATA" /><br />
{{val|1.007276466812|(90)|ul=u}}<ref name="2010 CODATA" />
| mean_lifetime = >{{val|2.1|e=29|u=years}} (egonkorra)
| electric_charge = {{val|p=+|1|ul=e}}<br />{{val|1.602176565|(35)|e=-19|ul=C}}<ref name="2010 CODATA" />
| charge_radius = {{val|0.8775|(51)|ul=fm}}<ref name="2010 CODATA" />
| electric_dipole_moment = <{{val|5.4|e=-24|u=e·cm}}
| electric_polarizability = {{val|1.20|(6)|e=-3|u=fm<sup>3</sup>}}
| magnetic_moment = {{val|1.410606743|(33)|e=-26|u=[[Joule|J]]·[[Tesla (unitatea)|T]]<sup>−1</sup>}}<ref name="2010 CODATA" /><br />
{{val|1.521032210|(12)|e=-3|u=[[Bohr magnetoia|μ<sub>B</sub>]]}}<ref name="2010 CODATA" /><br />
{{val|2.792847356|(23)|u=[[Magnetoi nuklear|μ<sub>N</sub>]]}}<ref name="2010 CODATA" />|magnetic_polarizability={{val|1.9|(5)|e=-4|u=fm<sup>3</sup>}}|magnetic_shielding_correction={{val|25.694|(14)|e=-6}}<ref name="2010 CODATA" />|spin={{frac|1|2}}|isospin={{frac|1|2}}|parity=+1|condensed_symmetries=''[[Isospin|I]]''(''[[Momentu angular osoa|J]]''<sup>''[[Paritatea (fisika)|P]]''</sup>) = {{frac|1|2}}({{frac|1|2}}<sup>+</sup>)|radius=≤{{val|0.862|0.012|e=-15|u=m}}<ref>
{{val|2.792847356|(23)|u=[[Magnetoi nuklear|μ<sub>N</sub>]]}}<ref name="2010 CODATA" />
{{cite doi|10.1063/1.2808195}}</ref>}}
| magnetic_polarizability = {{val|1.9|(5)|e=-4|u=fm<sup>3</sup>}}
'''Protoia''' ([[Greziera|grezieratik]] ''proton'' = lehena) [[Atomo nukleo|nukleoko]] [[Partikula azpiatomiko|partikula subatomikoa]] da, karga elektriko positiboa duena. Haren karga oinarrizko karga-unitatea da: 1,602×10<sup>−19</sup>[[Coulomb|C]].
| magnetic_shielding_correction = {{val|25.694|(14)|e=-6}}<ref name="2010 CODATA" />
| spin = {{frac|1|2}}
| isospin = {{frac|1|2}}
| parity = +1
| condensed_symmetries = ''[[Isospin|I]]''(''[[Momentu angular osoa|J]]''<sup>''[[Paritatea (fisika)|P]]''</sup>) = {{frac|1|2}}({{frac|1|2}}<sup>+</sup>)
| radius = ≤{{val|0.862|0.012|e=-15|u=m}}<ref>
{{cite doi|10.1063/1.2808195}}</ref>
}}
'''Protoia''' ([[greziera]]tik ''proton'' = lehena) oinarrizko [[partikula azpiatomiko]] nuklear bat da, oinarrizko unitate bateko (1.602 × 10−19 coulomb) [[karga elektriko]]a duena. Hauek, [[atomo]] erdiguneko partikula bezala, partikula txikiagoez osatuak daude, eta partikula txiki hauei [[quark]] deritze.
 
Atomo batek bere nukleoan duen protoi kopuruari [[zenbaki atomiko]] deritzo. Zenbaki atomikoa [[Elementu kimiko|elementu kimikoa]] determinatzen duen balioa da, elementu horren ezaugarri fisiko-kimiko asko baldintzatzen dituena. [[Taula periodiko|Taula periodikoan]] zenbaki atomikoaren arabera sailkatzen dira elementu kimikoak<ref>{{Erreferentzia|izena=Scerri, Eric|abizena=R.|izenburua=The periodic table : its story and its significance|argitaletxea=Oxford University Press|data=2007|url=https://www.worldcat.org/oclc/122340314|isbn=9780195345674|pmc=122340314|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
Protoi batek hiru [[quark]] ditu, bi goiko quark eta behe quark bat.
 
Karga elektriko bera dutenez, protoiek elkar aldaratzen dute. Haatik, multzokaturik ager daitezke, indar nuklear sendoak direla eta.
Atomo batek bere nukleoan dituen protoi kopuruari [[zenbaki atomiko]] deritzo. Zenbaki atomikoa elemento kimiko guztien futsezko parametroa da, elemento horren ezaugarri fisiko-kimiko asko baldintzatzen dituena. [[Taula periodiko]]an elemento kimikoak zenbaki atomikoaren arabera sailkatzen dira.
 
Distantzia txikietara, indar nuklear bortitzaren erakarpena handiagoa da aldarapen elektrostatikoa baino; hori dela eta, protoiak trinkotu egiten dira, sakabanatu beharrean<ref>{{Erreferentzia|izena=Cottingham, W.|abizena=N.|izenburua=An introduction to nuclear physics|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/56761496|edizioa=2nd ed|isbn=0511040466|pmc=56761496|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
== Erreferentzia ==
{{erreferentzia zerrenda|1}}
 
== Ikus, gaineraHistoria ==
* [[Anfiprotiko]]
 
Hidrogenoaren antzeko egitura duen partikularen kontzeptua denbora luzez garatu zen. 1815ean [[William Prout|William Prout-ek]] atomo guztiak hidrogeno atomoz ("protyles" zeritzenak) osatuta daudela proposatu zuen, pisu atomikoaren interpretazio sinplista batean oinarrituta. Hipotesi hori baztertu egin zen pisu atomikoen balio zehatzagoak kalkulatu zirenean.
 
1886an, [[Eugene Goldstein|Eugene Goldstein-ek]] karga positibodun ioiez osatutako izpi katodikoak aurkitu zituen, eta honakoa proposatu zuen, [[Joseph John Thomson|Thomson-ek]] elektroia aurkitu ostean: atomoa elektrikoki neutroa denez, elektroiaren karga negatiboa konpentsatzeko, karga positiboa ere izan behar da atomoaren baitan. Izpi anodikoak erabiliz, kargaren eta masaren arteko arrazoia kalkulatu ahal izan zuen. Halaber, ikusi ahal izan zuen arrazoi horren balioa aldatzen zela izpi katodikoen hodian sarturiko gas motaren arabera. Ondorioz, elektroiak ez bezala, ioi horiek ezin dira partikula bakar batekin (protoiarekin) erlazionatu.
 
[[Ernest Rutherford]] hartu ohi da protoiaren aurkitzailetzat. 1918an, Rutherford-ek honako esperimentu hau egin zuen: urrezko xafla mehe bati alfa partikulez eraso zion. Fisikariak espero zuen alfa partikulek desbideraketa txiki bat izango zutela urrezko atomoen artetik igarotzean, [[Thomsonen eredu atomikoa|Thomson-en eredu atomikoak]] aurresaten zuen bezala, baina esperimentuak erakutsi zuen alfa partikula gutxi batzuk 180º desbideratuta irteten zirela''';''' hau da, jaurtitzen ziren norabide berean higitzen ziren, baina aurkako noranzkoan: alfa partikulek errebotatu egiten zuten. Rutherford-ek pentsatu zuen karga positiboa atomoan oso kontzentraturik zegoelako errebotatzen zutela partikulek<ref>{{Erreferentzia|izena=Dahl, Per F.,|abizena=1932-2011.|izenburua=Flash of the cathode rays : a history of J.J. Thomson's electron|argitaletxea=Institute of Physics Pub|data=1997|url=https://www.worldcat.org/oclc/44959463|isbn=0585208530|pmc=44959463|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
{{fisika zirriborroa}}
 
== Atomoen egitura ==
Protoiei eta neutroiei [[nukleoi]] deritze. Nukleoi horiek indar nuklearraren bidez loturik daude, atomoaren nukleoa osatuz. Nukleoaren egitura sinpleena hidrogeno atomoaren [[protio]] isotopoa (<sup>1</sup>H) da, zeina protoi bakarrez osatua dagoen. Hidrogenoaren beste bi isotopo [[Deuterio|deuterioa]] eta [[Tritio|tritioa]] dira<ref>{{Erreferentzia|izena=Rigden, John|abizena=S.|izenburua=Hydrogen : the essential element|argitaletxea=Harvard University Press|data=2002|url=https://www.worldcat.org/oclc/48256825|isbn=0674007387|pmc=48256825|sartze-data=2018-11-21}}</ref>. Deuterioa elkarri loturik dauden protoi batez eta neutroi batez eraturik dago''';''' tritioa''',''' aldiz, protoi batez eta bi neutroiz. Gainerako atomoen nukleoak bi protoik edo gehiagok eta zenbait neutroik osatzen dute.
 
== Protoia partikulen fisikan ==
Protoiak ez dira oinarrizko partikulak, baizik eta <math>\tfrac{1}{2}</math>[[Spin|spina]] duten hiru partikula oinarrizkok osatzen dituzte: bi u [[quark]] (''up'') eta d quark (''down'') bat, zeinak [[Elkarrekintza nuklear bortitza|indar nuklear bortitzaren]] bidez loturik dauden. <math>\tfrac{1}{2}</math>spina duten partikulak direnez, [[Fermioi|fermioiak]] dira''':''' (spin erdiosoa duten partikulak)<ref>{{Erreferentzia|izena=Estia J.|abizena=Eichten|izenburua=New Tests for Quark and Lepton Substructure|orrialdeak=811–814|hizkuntza=en|abizena2=Lane|abizena3=Peskin|izena2=Kenneth D.|izena3=Michael E.|data=1983-03-14|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983PhRvL..50..811E|aldizkaria=Physical Review Letters|alea=11|zenbakia=50|issn=0031-9007|doi=10.1103/PhysRevLett.50.811|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
 
=== Antiprotoia ===
Protoiaren antipartikulari [[antiprotoia]] deritzo. Protoi negatibo izenez ezagutzen da.
 
== Egonkortasuna ==
Protoi askea partikula egonkorra da, eta oraindik ez da esperimentalki haren desintegrazioa behatu. Hala ere, eredu estandarrak bizitza-denbora finitua duela aurresaten du, eta haren bizitza-denbora <math>10^{31}</math>eta <math>10^{36}</math>urte bitartekoa dela uste da<ref>{{Erreferentzia|izena=F.|abizena=Buccella|izenburua=An upper limit for the proton lifetime in SO(10)|orrialdeak=178–182|hizkuntza=en|abizena2=Miele|abizena3=Rosa|abizena4=Santorelli|abizena5=Tuzi|izena2=G.|izena3=L.|izena4=P.|izena5=T.|data=1989-12|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989PhLB..233..178B|aldizkaria=Physics Letters B|alea=1-2|zenbakia=233|issn=0370-2693|doi=10.1016/0370-2693(89)90637-0|sartze-data=2018-11-21}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Dae-Gyu|abizena=Lee|izenburua=Predictions for the proton lifetime in minimal nonsupersymmetric SO(10) models: An update|orrialdeak=229–235|hizkuntza=en|abizena2=Mohapatra|abizena3=Parida|abizena4=Rani|izena2=R. N.|izena3=M. K.|izena4=Merostar|data=1995-01-01|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995PhRvD..51..229L|aldizkaria=Physical Review D|alea=1|zenbakia=51|issn=0556-2821|doi=10.1103/PhysRevD.51.229|sartze-data=2018-11-21}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=東京大学宇宙線研究所付属神岡宇宙素粒子研究施設|url=http://www-sk.icrr.u-tokyo.ac.jp/whatsnew/new-20091125-e.html|aldizkaria=www-sk.icrr.u-tokyo.ac.jp|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
 
Bestalde, protoiak neutroi bihur daitezke, alderantzizko beta desintegrazio edo elektroi-harrapaketa deritzon prozesuaren bidez; neutroi-izarren sorreran gertatzen den bezalaxe. Gertaera hori ez da espontaneoa, energia xurgatzen baitu sistemak. Bestalde, prozesua itzulgarria denez, aurkako prozesua ere gerta daiteke, espontaneoki. Beta desintegrazio deritzo''',''' eta haren batez besteko bizitza 15 minutu ingurukoa da<ref>{{Erreferentzia|izena=S. N.|abizena=Ahmed|izenburua=Constraints on Nucleon Decay via Invisible Modes from the Sudbury Neutrino Observatory|hizkuntza=en|abizena2=Anthony|abizena3=Beier|abizena4=Bellerive|abizena5=Biller|abizena6=Boger|abizena7=Boulay|abizena8=Bowler|abizena9=Bowles|izena2=A. E.|izena3=E. W.|izena4=A.|izena5=S. D.|izena6=J.|izena7=M. G.|izena8=M. G.|izena9=T. J.|data=2004-03-10|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004PhRvL..92j2004A|aldizkaria=Physical Review Letters|alea=10|zenbakia=92|issn=0031-9007|doi=10.1103/PhysRevLett.92.102004|sartze-data=2018-11-21}}</ref>.
 
== Erreferentzia ==
<references />
== Ikus, gainera ==
 
* [[Anfiprotiko]]
* [[Elektroi]]
* [[Fisika nuklear]]
 
[[Kategoria:Partikula azpiatomikoak]]
[[Kategoria:Nukleoiak]]
[[Kategoria:Hidrogenoaren fisika]]
{{fisika zirriborroa}}
22

edits