«Txerto»: berrikuspenen arteko aldeak

166 bytes removed ,  Duela 1 urte
ez dago edizio laburpenik
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
{{HezkuntzaPrograma}}
[[Fitxategi:Vaccination of girl.jpg|thumb|261x261px|Injekzio bidezko txertaketa.]]
'''Txerto'''ak prestakin biologikoak dira, gaixotasun baten aurrean [[Oroimen immunologiko|immunitate hartu]]<nowiki/>a aktibatzen dutenak. Normalean, [[eritasun]] jakin bat eragiten duen [[mikroorganismo]]<nowiki/>aren antzeko [[Agente infekzioso|agente]]<nowiki/>ez osatuta egoten dira, [[antigeno]] ere esaten zaienak. Antigenoak hiru motatakoak izan daitezke: indargabetuta edo hilda dauden [[mikrobio]]<nowiki/>ak, horiek ekoitzitako [[toxina]]<nowiki/>k edo azalean dituzten proteinak. Antigenoak [[immunitate-sistema]] aktibatzen du infektatutako organismoan, gorputz arrotz baten moduan identifikatu, eta horren aurkako [[antigorputz]] espezifikoak ekoizten ditu. Horrela, etorkizunean infekzio berdina pairatuz gero, gorputza gai izango da mikrobio arrotza azkar ezagutzeko eta suntsitzeko. Txertoak [[profilaktiko]]<nowiki/>ak edo terapeutikoak izan daitezke. Profilaktikoak [[gaitz]]<nowiki/>a gertatu baino lehen prebentziorako erabiltzen diren txertoak dira; terapeutikoak, ordea, ez dira prebentziorako erabiltzen, infekzio edo minbizi-zelulen aurkako tratamendu gisa baizik.<ref>{{Erreferentzia|izena=Cornelis J. M.|abizena=Melief|izenburua=Therapeutic cancer vaccines|orrialdeak=3401–3412|abizena2=van Hall|abizena3=Arens|abizena4=Ossendorp|abizena5=van der Burg|izena2=Thorbald|izena3=Ramon|izena4=Ferry|izena5=Sjoerd H.|data=2015-9|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26214521|aldizkaria=The Journal of Clinical Investigation|alea=9|zenbakia=125|issn=1558-8238|pmid=26214521|pmc=PMC4588240|doi=10.1172/JCI80009|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kalijn F.|abizena=Bol|izenburua=Prophylactic vaccines are potent activators of monocyte-derived dendritic cells and drive effective anti-tumor responses in melanoma patients at the cost of toxicity|orrialdeak=327–339|abizena2=Aarntzen|abizena3=Pots|abizena4=Olde Nordkamp|abizena5=van de Rakt|abizena6=Scharenborg|abizena7=de Boer|abizena8=van Oorschot|abizena9=Croockewit|izena2=Erik H. J. G.|izena3=Jeanette M.|izena4=Michel A. M.|izena5=Mandy W. M. M.|izena6=Nicole M.|izena7=Annemiek J.|izena8=Tom G. M.|izena9=Sandra A. J.|data=2016-3|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26861670|aldizkaria=Cancer immunology, immunotherapy: CII|alea=3|zenbakia=65|issn=1432-0851|pmid=26861670|pmc=PMC4779136|doi=10.1007/s00262-016-1796-7|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Julia ML|abizena=Brotherton|izenburua=HPV prophylactic vaccines: lessons learned from 10 years experience|orrialdeak=999–1009|hizkuntza=en|data=2015-08|url=https://www.futuremedicine.com/action/captchaChallenge?redirectUrl=https%3A%2F%2Fwww.futuremedicine.com%2Fdoi%2F10.2217%2Ffvl.15.60|aldizkaria=Future Virology|alea=8|zenbakia=10|issn=1746-0794|doi=10.2217/fvl.15.60|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Ian H.|abizena=Frazer|izenburua=Development and implementation of papillomavirus prophylactic vaccines|orrialdeak=4007–4011|data=2014-05-01|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24748633|aldizkaria=Journal of Immunology (Baltimore, Md.: 1950)|alea=9|zenbakia=192|issn=1550-6606|pmid=24748633|doi=10.4049/jimmunol.1490012|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
Txertoak'''Txerto'''ak jartzeariprestakin txertaketabiologikoak edodira, txertatzegaixotasun deritzo.baten Gaur egun, txertaketa daaurrean [[gaixotasunOroimen immunologiko|immunitate infekziosohartu]]<nowiki/>aka saihestekoaktibatzen metodorik eraginkorrena<ref>United States Centers for Disease Control and Prevention (2011)dutenak. ''ANormalean, [https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf[eritasun]] CDCjakin frameworkbat foreragiten preventingduen infectious diseases[[mikroorganismo].'']aren Archivedantzeko 2017-08-29[[Agente atinfekzioso|agente]]ez theosatuta Waybackegoten Machine.dira, Accessed[[antigeno]] 11ere Septemberesaten 2012zaienak. "VaccinesAntigenoak arehiru ourmotatakoak mostizan effectivedaitezke: andindargabetuta cost-savingedo toolshilda fordauden disease prevention[[mikrobio]]ak, preventinghoriek untoldekoitzitako suffering[[toxina]]k andedo savingazalean tensdituzten ofproteinak. thousandsAntigenoak of[[immunitate-sistema]] livesaktibatzen anddu billionsinfektatutako oforganismoan, dollarsgorputz inarrotz healthcare costs each year."</ref>.baten Aremoduan gehiagoidentifikatu, txertaketa masiboei zor diegueta munduhorren zabaleanaurkako [[baztangaantigorputz]] bezalakoespezifikoak hainbatekoizten [[Gaixotasunditu. infekzioso|gaitzHorrela, infekzioso]]etorkizunean infekzio berdina desagertupairatuz izanagero, baitagorputza bestegai hainbatenizango maiztasunada murriztumikrobio izanaarrotza ere,azkar halaezagutzeko nola,eta [[Amorrusuntsitzeko. (gaixotasuna)|amorru]],Txertoak [[poliomielitisprofilaktiko]]ak edo terapeutikoak izan daitezke. Profilaktikoak [[tetanosgaitz]]a gaixotasunenak.gertatu Azkenbaino hamarkadetatiklehen honaprebentziorako txertoenerabiltzen eraginkortasunadiren zabaltxertoak etadira; sakonterapeutikoak, ikertuordea, etaez egiaztatudira da.prebentziorako Sakonkierabiltzen, aztertuinfekzio direnedo txertoenminbizi-zelulen arteanaurkako daudetratamendu [[influenzarengisa txerto]]<nowiki/>a,baizik.<ref>{{Erreferentzia|izena=AnthonyCornelis J. EM.|abizena=FioreMelief|izenburua=SeasonalTherapeutic influenzacancer vaccines|orrialdeak=43–823401–3412|abizena2=Bridgesvan Hall|abizena3=CoxArens|izena2abizena4=CarolynOssendorp|abizena5=van B.der Burg|izena2=Thorbald|izena3=NancyRamon|izena4=Ferry|izena5=Sjoerd JH.|data=20092015-9|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1976840026214521|aldizkaria=CurrentThe TopicsJournal inof MicrobiologyClinical and ImmunologyInvestigation|alea=9|zenbakia=333125|issn=00701558-217X8238|pmid=1976840026214521|pmc=PMC4588240|doi=10.10071172/978-3-540-92165-3_3JCI80009|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[HPV-ren txerto]]<nowiki/>a<ref>{{Erreferentzia|izena=YuliKalijn F.|abizena=ChangBol|izenburua=EvaluatingProphylactic thevaccines impactare potent activators of humanmonocyte-derived papillomavirusdendritic vaccinescells and drive effective anti-tumor responses in melanoma patients at the cost of toxicity|orrialdeak=4355–4362327–339|abizena2=BrewerAarntzen|abizena3=RinasPots|abizena4=SchmittOlde Nordkamp|abizena5=Smithvan de Rakt|abizena6=Scharenborg|abizena7=de Boer|abizena8=van Oorschot|abizena9=Croockewit|izena2=NoelErik TH. J. G.|izena3=AllenJeanette CM.|izena4=KarlaMichel A. M.|izena5=JenniferMandy SW. M. M.|izena6=Nicole M.|izena7=Annemiek J.|izena8=Tom G. M.|izena9=Sandra A. J.|data=2009-072016-093|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1951546726861670|aldizkaria=VaccineCancer immunology, immunotherapy: CII|alea=323|zenbakia=2765|issn=18731432-25180851|pmid=1951546726861670|pmc=PMC4779136|doi=10.10161007/j.vaccine.2009.03.008s00262-016-1796-7|sartze-data=2018-11-16}}</ref> eta [[barizelaren txerto]]<nowiki/>a.<ref>{{Erreferentzia|izena=ThomasJulia J.ML|abizena=LiesegangBrotherton|izenburua=VaricellaHPV zoster virusprophylactic vaccines: effective,lessons butlearned from 10 concernsyears lingerexperience|orrialdeak=379–384999–1009|hizkuntza=en|data=20092015-808|url=https://www.ncbifuturemedicine.nlmcom/action/captchaChallenge?redirectUrl=https%3A%2F%2Fwww.nihfuturemedicine.gov/pubmed/19606157com%2Fdoi%2F10.2217%2Ffvl.15.60|aldizkaria=CanadianFuture Journal of Ophthalmology. Journal Canadien D'ophtalmologieVirology|alea=48|zenbakia=4410|issn=17151746-3360|pmid=196061570794|doi=10.31292217/i09-126fvl.15.60|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[Munduko Osasun Erakundea]]<nowiki/ref>ren{{Erreferentzia|izena=Ian esanetan,H.|abizena=Frazer|izenburua=Development jadaand hogeitaimplementation bostof [[infekzio]]papillomavirus desberdinetarakoprophylactic txertoak daude baimenduta eta eskuragarri.<ref>World Health Organization, [httpvaccines|orrialdeak=4007–4011|data=2014-05-01|url=https://www.whoncbi.intnlm.nih.gov/immunization/global_vaccine_action_plan/GVAP_doc_2011_2020/enpubmed/24748633|aldizkaria=Journal Globalof VaccineImmunology Action(Baltimore, Plan 2011-2020]Md.: Archived 20141950)|alea=9|zenbakia=192|issn=1550-04-14 at the Wayback Machine6606|pmid=24748633|doi=10. Geneva, 20124049/jimmunol.1490012|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
Txertoak jartzeari txertaketa edo txertatze deritzo. Gaur egun, txertaketa da [[gaixotasun infekzioso]]ak saihesteko metodorik eraginkorrena<ref>United States Centers for Disease Control and Prevention (2011). ''A [https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf CDC framework for preventing infectious diseases].'' Archived 2017-08-29 at the Wayback Machine. Accessed 11 September 2012. "Vaccines are our most effective and cost-saving tools for disease prevention, preventing untold suffering and saving tens of thousands of lives and billions of dollars in healthcare costs each year."</ref>. Are gehiago, txertaketa masiboei zor diegu mundu zabalean [[baztanga]] bezalako hainbat [[Gaixotasun infekzioso|gaitz infekzioso]] desagertu izana, baita beste hainbaten maiztasuna murriztu izana ere, hala nola, [[Amorru (gaixotasuna)|amorru]], [[poliomielitis]] edo [[tetanos]] gaixotasunenak. Azken hamarkadetatik hona txertoen eraginkortasuna zabal eta sakon ikertu eta egiaztatu da. Sakonki aztertu diren txertoen artean daude [[Gripearen aurkako txerto|influenzaren txerto]]a,<ref>{{Erreferentzia|izena=Anthony E.|abizena=Fiore|izenburua=Seasonal influenza vaccines|orrialdeak=43–82|abizena2=Bridges|abizena3=Cox|izena2=Carolyn B.|izena3=Nancy J.|data=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19768400|aldizkaria=Current Topics in Microbiology and Immunology|zenbakia=333|issn=0070-217X|pmid=19768400|doi=10.1007/978-3-540-92165-3_3|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[HPV-ren txerto]]a<ref>{{Erreferentzia|izena=Yuli|abizena=Chang|izenburua=Evaluating the impact of human papillomavirus vaccines|orrialdeak=4355–4362|abizena2=Brewer|abizena3=Rinas|abizena4=Schmitt|abizena5=Smith|izena2=Noel T.|izena3=Allen C.|izena4=Karla|izena5=Jennifer S.|data=2009-07-09|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19515467|aldizkaria=Vaccine|alea=32|zenbakia=27|issn=1873-2518|pmid=19515467|doi=10.1016/j.vaccine.2009.03.008|sartze-data=2018-11-16}}</ref> eta [[barizelaren txerto]]a.<ref>{{Erreferentzia|izena=Thomas J.|abizena=Liesegang|izenburua=Varicella zoster virus vaccines: effective, but concerns linger|orrialdeak=379–384|data=2009-8|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19606157|aldizkaria=Canadian Journal of Ophthalmology. Journal Canadien D'ophtalmologie|alea=4|zenbakia=44|issn=1715-3360|pmid=19606157|doi=10.3129/i09-126|sartze-data=2018-11-16}}</ref> [[Munduko Osasun Erakundea]]ren esanetan, jada hogeita bost [[infekzio]] desberdinetarako txertoak daude baimenduta eta eskuragarri.<ref>World Health Organization, [http://www.who.int/immunization/global_vaccine_action_plan/GVAP_doc_2011_2020/en/ Global Vaccine Action Plan 2011-2020]. Archived 2014-04-14 at the Wayback Machine. Geneva, 2012.</ref>
 
== Historia ==
Txertatze masiboen eragina hobeto ulertzeko, adierazgarria da [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetako]] [[Elgorri|elgorriaren]] txertoaren kasua. 1958. urtean 763.094 pertsonak pairatu zuten [[Elgorri|elgorria]], eta haietatik 552 hil ziren.<ref>{{Erreferentzia|izena=Walter A.|abizena=Orenstein|izenburua=Measles elimination in the United States|orrialdeak=S1–3|abizena2=Papania|abizena3=Wharton|izena2=Mark J.|izena3=Melinda E.|data=2004-05-01|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15106120|aldizkaria=The Journal of Infectious Diseases|zenbakia=189 Suppl 1|issn=0022-1899|pmid=15106120|doi=10.1086/377693|sartze-data=2018-11-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|izenburua=Measles--United States, January 1-April 25, 2008|orrialdeak=494–498|data=2008-05-09|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18463608|aldizkaria=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|alea=18|zenbakia=57|issn=1545-861X|pmid=18463608|sartze-data=2018-11-16}}</ref> Atera ziren txerto berriei esker, [[Gaixotasun infekzioso|gaixotasunaren]] agerpena zeharo murriztu zen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|izenburua=Measles--United States, January 1-April 25, 2008|orrialdeak=494–498|data=2008-05-09|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18463608|aldizkaria=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|alea=18|zenbakia=57|issn=1545-861X|pmid=18463608|sartze-data=2018-11-16}}</ref> 2008. urtean 64 [[elgorri]]-kasu egon ziren, eta haietatik 54 beste herrialde batetik bidaiatu zuten pertsonek eragindakoak zirela uste zen. 64 pertsona horietatik, 63k ez zuten txertoa jaso edo ez zuten gogoratzen jaso zuten ala ez.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|izenburua=Measles--United States, January 1-April 25, 2008|orrialdeak=494–498|data=2008-05-09|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18463608|aldizkaria=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|alea=18|zenbakia=57|issn=1545-861X|pmid=18463608|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
Txertoen eraginkortasunari esker, [[baztanga]] ezabatzea lortu zen, hain kutsakor eta mortala bazen ere. [[Errubeola]], [[Poliomielitis|poliomielitisa]], [[Elgorri|elgorria]], [[Hazizurri|paperak]], [[Sukar tifoide|sukar tifoidea]] eta [[barizela]] [[Gaixotasun infekzioso|gaixotasunak]] duela ehun urte baino askoz maiztasun baxuagorekin agertzen dira egun. Murrizketa hori gertatu da jende askok txertoa jasotzen badu askoz zailagoa delako [[Gaixotasun infekzioso|gaixotasuna]] adieraztea eta zabaltzea. Ondorio horri [[Talde immunitate|talde-immunitate]] deritzo. [[Poliomielitis|Polioren]] kontrako ezabatze-kanpaina gogor baten ondorioz, arazo endemikoa izatetik [[Afganistan]], [[Nigeria]] eta [[Pakistan|Pakistaneko]] zenbait eremutan soilik agertzera pasatu da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Dodds, Dr Anneliese Jane, (born 16 March 1978), Member (Lab) South East Region, European Parliament, since 2014|argitaletxea=Oxford University Press|data=2015-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u281988|sartze-data=2018-11-16|encyclopedia=Who's Who}}</ref> Nahiz eta hain zabalduta egon duela ehun urte, [[Gizaki|gizakietan]] soilik adierazten den [[Gaixotasun infekzioso|gaixotasuna]] denez, beste [[Gaixotasun infekzioso|gaixotasun]] batzuen kasuan baino nolabait errazagoa izan da. Aipatutako populazio horietara heltzea zaila izaten da muga kultural eta fisikoak direla-eta.
 
Bestalde, frogatu da txertoek zenbait [[Bakterio|bakteriok]] [[antibiotikoekiko erresistentzia]] garatzeko probabilitatea murrizten dutela. Izan ere, ''[[Streptococcus pneumoniae]]''-ren ondorioz eragindako [[Pneumonia|pneumoniaren]] maiztasuna txertoen bidez murriztu denetik, [[Antibiotikoekiko erresistentzia|antibiotikoekiko erresistenteak]] diren kasuen proportzioa ere nabariki jaitsi da.<ref>{{Erreferentzia|izena=A. E.|abizena=Halaris|izenburua=Antidepressant drugs affect dopamine uptake|orrialdeak=1896–1897|abizena2=Belendiuk|abizena3=Freedman|izena2=K. T.|izena3=D. X.|data=1975-10-15|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19|aldizkaria=Biochemical Pharmacology|alea=20|zenbakia=24|issn=0006-2952|pmid=19|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
=== Ahuldutakoak ===
Txerto batzuk ahuldutako [[mikrobio]] biziz osatuta daude. Kasu askotan, [[mikroorganismo]] horiek [[birus]] aktiboak dira. Bi motatakoak izan daitezke: infektatzeko gaitasunik ez dutenak, baldintza desfaboragarrietan kultibatuta euren [[birulentzia-faktore]]<nowiki/>ak galdu dituztelako; edo [[mikrobio]]<nowiki/>en antzeko organismo ez hain arriskutsuak, [[immunitate-sistema]] aktibatzeko gai direnak. Nahiz eta indargabetutako txerto gehienak biralak izan, naturan bakterianoak aurki daitezke. Biralen artean daude, esaterako, [[sukar hori]]<nowiki/>a, [[elgorri]]<nowiki/>a, [[Hazizurri|paperak]] eta [[errubeola]]; eta bakterianoen artean, [[sukar tifoide]]<nowiki/>a, adibidez. [[Calmette]] eta [[Guérin]]-ek garatutako ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' txertoa ez dago [[andui]] kutsakor batez osatuta; horren ordez, "BCG" izeneko eraldatutako andui batek sortzen du erantzun immunitarioa. ''[[Yersinia pestis]]'' EV anduia daraman indargabetutako txertoa, ordea, izurriteen aurrean immunizatzeko erabiltzen da.
 
Ahuldutako txertoek badituzte abantailak eta desabantailak. Normalean, erantzun immunologiko iraunkorragoak eragiten dituzte, eta heldu osasuntsuek horiek nahiago izaten dituzte. Baina gerta daiteke pertsona immunodeprimituentzat seguruak ez izatea, eta kasu arraroetan [[mikrobio]]<nowiki/>ek muta dezakete, birulento bihurtu eta gaixotasuna eragin.<ref>{{Erreferentzia|izena=J. K. Sinha & S.|abizena=Bhattacharya|izenburua=A Text Book of Immunology|argitaletxea=Academic Publishers|hizkuntza=en|url=https://books.google.es/books?id=ytCNCbCWx8oC&pg=PA318&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|isbn=9788189781095|sartze-data=2018-11-16}}</ref>
 
=== Toxoideak ===
Toxizitaterik gabeko bakterioen [[Toxina|toxinak]] dira. Kasu hauetan gaixotasuna [[Bakterio|bakterioek]] sortu beharrean, bakterioen [[Toxina|toxinek]] eragin ohi dute. Horien adibide dira [[Tetanos|tetanosaren]] eta [[Difteria|difteriaren]] txertoak. Hala ere, toxoide motako txertoek ez dute beti bakterio-jatorria izan behar: beste organismo batzuen [[Toxina|toxinak]] ere erabil daitezke.
=== Azpiunitatedunak ===
Proteina baten azpiunitatea gai izan daiteke erantzun immunitarioa eragiteko. Adibidez, [[B Hepatitis]]<nowiki/>aren aurkako azpiunitate-txertoa [[birus]]<nowiki/>aren azaleko proteinez soilik dago osatuta. Proteina horiek lortzeko, lehen infektatutako pazienteen odoleko serumetik erauzten ziren, baina orain gene biralak errekonbinatzen dira, proteina biralak ekoiztu eta [[Legamia|legami]]<nowiki/>etatik erauzi. Azpiunitate-txerto baten beste adibide batzuk [[GPB]]<nowiki/>aren eta [[gripe]]<nowiki/>aren aurkakoak dira. GPBaren aurkako txertoaren kasuan, proteinaz osatutako [[Kapsida|kapside]] birikoaz osatuta dago; gripearen aurkako txertoa, aldiz, influenza birusaren [[hemaglutinina]] eta [[neuraminidasa]] azpiunitateez osatuta dago. Oro har, azpiunitate-txertoak izurriteen aurrean immunizatzeko erabili ohi dira.
 
=== Konjugatuak ===
Bakteria jakin batzuek euren kanpo-geruzan polisakaridoak dituzte, hain immunogenikoak ez direnak. Baina molekula horiei [[toxina]]<nowiki/>k bezalako proteinak lotuz gero, [[immunitate-sistema]]<nowiki/>k [[polisakarido]]<nowiki/>a [[antigeno]] moduan ezagutuko du. Teknika hau erabiltzen da B motako ''[[Haemophilus influenzae]]''ren aurkako txertoan.
 
== Erreferentziak ==