Ireki menu nagusia

Aldaketak

128 bytes removed ,  Duela 11 hilabete
|ohar_a = Herrialde guztiak batera hartuz gero.
}}
'''Europar Batasuna'''<ref>{{Erreferentzia |egilea= EIMA | izenburua = Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak |url = http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf | eskuratze data = 2013-02-26}}</ref> ('''EB''') [[Europa]]ko 28 estatuk osatzen duten nazioz gaindiko erakunde bat da. [[1993]]ko [[azaroaren 1]]ean [[Maastrichteko Ituna]]rekin sortu zen. [[1950eko hamarkada]]n eratutako [[Europako Ekonomia Erkidegoa]]ren ''de facto''zko ondorengoa da EB. 3.976.372&nbsp;km²-ko zabalera du eta 459.500.000 biztanle (115.6 bizt./km², [[2005]]<nowiki/>ean).
3.976.372&nbsp;km²-ko zabalera du eta 459.500.000 biztanle (115.6 bizt./km²; [[2005]]).
[[Brusela]] da Europar Batasuneko erakundeen egoitza nagusia,. han daude [[Europako Kontseilua|Kontseiluaren]], [[Europako Batzordea|Komisioaren]] eta [[Europako Parlamentua|Legebiltzarreko]] egoitza administratiboak.
 
Parlamentuari dagokionez, [[Estrasburgo]] da hiriburu ofiziala (han egiten dira osoko bilkurak),; [[Brusela]], hiriburu exekutiboa; eta Estrasburgo, hiriburu administratiboa.
 
Europako Justizia Auzitegiaren egoitza [[Luxenburgo]]n dago.
 
Hala ere, hiririk handiena [[Londres]] da hiririk handiena.
 
== Historia ==
{{sakontzeko|Europar Batasuneko historia}}
Historian zehar, hainbat inperiok [[Europa]] mailako zabalkundea izan zuten; hauen artean [[Erromatar Inperioa]], [[Inperio Franko]]a, [[Germaniako Erromatar Inperio Santua]], [[Frantziako Lehen Inperioa]] eta [[Hirugarren Reicha|Alemania nazia]] leudeke. Europan izandako gerren sarraskiak aintzat hartuta, [[1945]]ean [[Bigarren Mundu Gerra]] amaitu aurretik, hainbat politikari eta pentsalarik Europako herri eta estatuen arteko batasunean amesten zuten, besteak beste, [[Victor Hugo]], [[Charles de Saint-Pierre]], [[William Penn]] eta [[Giuseppe Manzini]] aipa daitezke.
 
Hala ere, Europako estatu eta herrien arteko batasuna bilatzeko benetako urratsak [[Bigarren Mundu Gerra]] amaitu ostean sortu ziren. [[Winston Churchill]]ek ''Europako Estatu Batuak'' sortzea proposatu zuen. [[1949]]an [[Europako Kontseilua]] sortu zen, estatuz gaindiko lehen erakunde europarra.
{{Sakontzeko|Europar Batasuneko estatu kideak}}
[[Fitxategi:1957-2007_Europar_Batasunaren_bilakaera.jpg|thumb|1957-2007 Europar Batasunaren bilakaera.<ref>{{Erreferentzia|izena=Fernando|abizena=Martínez Rueda||izena2=Mikel|abizena2=Aizpuru Murua|izenburua=Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009|argitaletxea=Udako Euskal Unibertsitatea|data=2011|url=http://www.buruxkak.eus/liburua/gaur-egungo-munduaren-historia-1945-2009/1915|isbn=9788484383345}}</ref>]]
[[2017|2017an]], hauek diraziren Europako Batasuneko 27 estatu kideak (parentesi artean EBnEBean sartu zen urtea; 6 herrialde sortzaileek [[1957]]an osatu zuten formalki [[Europako Ekonomia Erkidegoa]]):
{{zutabeak|kopurua=3|
* [[Alemania]] (Alemaniako Errepublika Federala sortzaileetakoa izan zen; [[Alemaniako Errepublika Demokratikoa]] [[1990]]an sartu zen, Errepublika Federalarekin bat egin zuenean).
* [[Albania]]
 
Sartzeko eskaera oraindik egin ez duten '''hautagaibalizko potentzialakhautagaiak''':
* [[Bosnia-Herzegovina]]
* [[Kosovo]]
 
Europar Batasunera gehitzekosartzeko '''agendan ez dauden estatuak''':
* [[Liechtenstein]], [[Norvegia]] eta [[Suitza]]
* Mikroestatuak ([[Andorra]], [[Monako]], [[San Marino]] eta [[Vatikano Hiria]])
* [[Cabo Verde]], [[Israel]] eta [[Maroko]]
 
Etorkizuneko '''balizko zabalkundeak''' [[Europako Merkataritza Askeko Elkarte]]ko eta [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]] ohiko estatuak har ditzaketelitzakete.
 
Lehenengoen artean [[Suitza]], [[Liechtenstein]], [[Islandia]] eta [[Norvegia]] egongoegon liratekelitezke. Estatu hauekhoriek ekonomia maila oso altuak dituzte, EBkoEBeko batez bestekoa baino askoz altuagoak. Horrek hiritarren artean kontrako jarrera indartzen du; izan ere, EBnEBean sartuko balira diru laguntzak ematea tokatuko litzaieke, Garapen Funtsen bidez herrialde txiroenei aurrera egiten laguntzeko. Gainera, politikoki oso estatu independenteak dira, beraien subiranotasuna gogor defendatzen dutenak.
 
Bigarrenen artean [[Ukraina]], [[Bielorrusia]], [[Moldavia]], [[Georgia]], [[Armenia]], [[Azerbaijan]], [[Kazakhstan|Kazajstan]] eta [[Errusia]] leudeke, baina hauen hautagaitzak zail ikusten dira, bai ekonomikoki EBko batez bestekotik oso atzean daudelako baita politikoki egoera ezegonkorrak nagusi direlako. Gainera, biztanle kopuru handia dutenez, Garapen Funtsetatik diru asko jasoko lukete, eta herrialde aberatsagoak EBnEBean sartu ezean gaur egungoek ahalegin handiak egin beharko lituzkete.
 
Egoera berezian daude '''Europako mikroestatuak''' ([[Andorra]], [[Monako]], [[San Marino]] eta [[Vatikano Hiria]]). Hauek: [[euro]]a erabiltzen duten arren, ez dira EBkoEBeko kide. Europaz kanpoko beste estatu batzuen kidetza ere eztabaidatu izan da, hala nola, [[Israel]] eta [[Maroko]]renak, baina gaur egun ez dira aukera errealtzat hartzen.
 
* [[Erresuma Batua]] Europar Batasunean egon zen [[1973]]tik aurrera, baina 2016an elkartetik alde egitea erabaki zen [[erreferendum]] batean. (Ikus [[Erresuma Batua Europar Batasunetik irtetea|''Brexit'']] artikulua).
Gaur egun Europar Batasuna bost erakundek gobernatzen dute. Europar Batasuna eratu duten hitzarmenetan ondoko hurrenkeran sortu ziren: [[Europako Parlamentua]], [[Europar Batasuneko Kontseilua]] (Europar Kontseilua), [[Europako Batzordea]], [[Europako Justizia Auzitegia]] eta [[Europako Kontu Auzitegia]].
 
Europako Batzordea EBren [[botere betearazle]]a da, eta lege-ekimenak zein Batasuneko eguneroko jarduna ditu bere gain. Kontseiluan ez bezala, non herrikideen ordezkariek norberaren interesen alde egin behar baituten, Komisioan Batasun osoaren interesak dira defenditzekoak. Halaber, europar integrazioaren bultzatzailea ere bada Komisioa. Orain 27 komisariok osatzen dute, herrikide banakoak, nork bere ardura politiko desberdinapolitikoa duela. [[Europar Batasuneko Komisioburua|Komisioburua]] —gaur egun, [[José Manuel Durão Barroso|DuraoDurão Barroso]]— eta gainerako komisarioak Kontseiluak aukeratzen ditu, parlamentuak berretsita.
 
[[Fitxategi:EP Strasbourg hemicycle l-gal.jpg|ezkerrera|thumbnail|Parlamentuaren egoitza [[Estrasburgo]]n.]]
 
[[Europako Parlamentua|Europar Batasuneko Parlamentuak]] [[botere legegile]]aren erdia osatzen du. Bost urtean behin, Europako herritarrek Parlamentuko 751 kideak hautatzen dituzte. Nahiz eta herrikideen arabera aukeratzen dituzten, biltzarrean alderdi politikoaren arabera (eta ez nazionalitatearen kontura) esertzen dira. Herrikide bakoitzak eserleku kopuru desberdina dauka, populazioaren arabera. [[Europar Batasuneko Parlamentuburua|Parlamentuko presidentearen]] aginpidea bi urte eta erdikoa da, beraz, legegintzaldi batean bi aukeraketa dituzte. Politikaren hainbat arlotan, Kontseiluarekin batera onesten ditu Parlamentuak legeak eta arauak (beste arlo batzuetan Kontseiluak baino ez du zeresana). [[Lisboako Ituna]]ren azpian, Kontseiluak eta Parlamentuak elkarrekin jorratuko dituzten arloak handituko dira, eta, hortaz, Parlamentuaren papera garrantzitsuago bilakatuko da.
 
Europar Batasuneko Kontseiluak (hainbatetan Ministroen Kontseilua ere deituta) osatzen du EBkoEBeko botere legegilearen beste erdia. Erakunde bakarra den arren, praktikan Kontseilua biltzar txikiagotan bereizten da arloaren arabera, hala nola [[GAERC]] kanpo harremanetarako, edo [[Europako Batasuneko Ekonomia eta Finantzetako Ministroen Kontseilua|ECOFIN]] politika ekonomikorako. HonelaHorrela, herrikide guztiek ordezkari bana (ministro mailakoa, jeneraleanorokorrean) bidaltzen dute arlo horretarako. Kontseilu burua txandakako presidentziaren arabera aldatzen da. Erabakiak hartzeko, herrikide bakoitzak boto kopuru desberdina dauka. HonelaHorrela, [[Alemania]]k edo [[Frantzia]]k 29na boto dituzte, eta [[Malta]]k, 3 besterikbaino ez dituen bitartean (guztira 345 boto dira). Erregulartasunik gabe biltzen dira urtean zehar, kanpo harremanak, ekonomiak eta nekazaritza arloetan izan ezik, hauetarako hilabetero biltzen baitira.
 
EBaren justizia-boterea [[Europako Justizia Auzitegia]]k eta [[Lehen Instantziako Epaitegia]]kEpaitegiak osatzen dute. Batera Batasuna osatu duten hitzarmenak interpretatzen eta aplikatzen dituzte. Lehen Instantziako Epaitegiak gizabanakoen auziak hartzen ditu bere baitan batik bat, eta Justizia Epaitegiak herrikideek eta instituzioek eramandakoak jorratzen ditu.
 
== Hizkuntzak ==
Europar Batasuneko hizkuntza ofizialak eta lan hizkuntzak 24 hauek dira: [[aleman]]a, [[bulgariera]], [[daniera]], [[eslovakiera]], [[esloveniera]], [[gaztelania]], [[ingeles]]a, [[errumaniera]], [[estoniera]], [[finlandiera]], [[frantses]]a, [[greziera]], [[hungariera]], [[Irlandako gaelera|irlandera]], [[italiera]], [[kroaziera]], [[letoniera]], [[lituaniera]], [[maltera]], [[nederlandera]], [[poloniera]], [[portuges]]a, [[suediera]], [[txekiera]]. Dokumentu garrantzitsuak, hala nola lege testuak, hizkuntza ofizial horietako bakoitzera itzultzen dira.
Europar Batasuneko hizkuntza ofizialak eta lan hizkuntzak 24 hauek dira:
[[Aleman]]a | [[Bulgariera]] | [[Daniera]] | [[Eslovakiera]] | [[Esloveniera]] | [[Gaztelania]] | [[Ingeles]]a | [[Errumaniera]] | [[Estoniera]] | [[Finlandiera]] | [[Frantses]]a | [[Greziera]] [[Hungariera]] | [[Irlandako gaelera|Irlandera]] | [[Italiera]] | [[Kroaziera]] | [[Letoniera]] | [[Lituaniera]] | [[Maltera]] | [[Nederlandera]] | [[Poloniera]] | [[Portuges]]a | [[Suediera]] | [[Txekiera]]
 
Horiez gain, badirabost hizkuntzok nolabait ere erdi ofizialak diren bost hizkuntzadira:
Dokumentu garrantzitsuak, hala nola lege testuak, hizkuntza ofizial horietako bakoitzera itzultzen dira.
 
* [[eskoziera]]
Horiez gain, badira nolabait ere erdi ofizialak diren bost hizkuntza:
* [[Eskozieraeuskara]]
* [[Gales (hizkuntza)|Galesagalesa]]
* [[Euskara]]
* [[galiziera]]
* [[Gales (hizkuntza)|Galesa]]
* [[Galizierakatalan]]a
* [[Katalan]]a
 
Europar Batasuneko itunen itzulpen ofizialak egiten dira hizkuntza horietara, eta Europar Batasuneko herritarrek Batasuneko erakundeekiko korrespondentzia hizkuntza horietan izateko eskubidea dute.
 
Azkenik, badira inolako ofizialtasunik ez duten beste hizkuntza batzuk:
* [[Bretainierabretainiera]]
* [[Erromantxeerromantxe]]ra
* [[Frankoproventzera|Frankoprovenzerafrankoprovenzera]]
* [[Frisierafrisiera]]
* [[Kaxubierakaxubiera]]
* [[Korsikerakorsikera]]
* [[Okzitanieraokzitaniera]]
* [[Samierasamiera]]
* [[Sardinierasardiniera]]
* eta abar.
 
2.572

edits