«Newtonen legeak»: berrikuspenen arteko aldeak

t
formulen ortotipografia eta zenbait estilo-orrazketa txiki
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
t (formulen ortotipografia eta zenbait estilo-orrazketa txiki)
 
Era matematikoan era honetan adierazten da:
:<math> \vec{F}=\frac{d \vec{p} }{d t}</math>,
 
<math display="block">\boldsymbol F = \frac {\text{d}\boldsymbol p} {\text{d}t},</math>
Aurreko erlazio matematikoa mekanika klasiko zein erlatibistan betetzen da nahiz eta momentu linealaren definizioa desberdina izan teoria bakoitzean. Mekanika newtondarrean definizioa (1a) da eta erlatibitate bereziaren teorian beste hau (1b) da:
 
Aurreko erlazio matematikoa mekanika klasiko zein erlatibistan betetzen da, nahiz eta momentu linealaren definizioa desberdina izanden teoria bakoitzean. Mekanika newtondarrean definizioa (1a) da eta erlatibitate bereziaren teorian beste hau (1b) da:
:<math>\begin{cases} \vec{p}=m\vec{v} & (\mbox{1a}) \\
\vec{p}=\cfrac{m \vec{v}}{ \sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} & (\mbox{1b}) \end{cases}</math>
 
:<math display="block">\begin{cases} \vec{boldsymbol p}=m \vec{boldsymbol v} & (\mbox{1a}) \\
non ''m'' partikularen [[masa inertzial]]a eta <math>vec{v}</math> beraren abiadura sistema inertzial jakin batekiko.
\vec{boldsymbol p}=\cfracfrac {m \vec{boldsymbol v}} { \sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} & (\mbox{1b}) \end{cases}</math>
 
non ''<math>m''</math> partikularen [[masa inertzial]]a eta <math>vec{\boldsymbol v}</math> beraren abiadura sistema inertzial jakin batekiko.
 
Lege hau, [[indar]] kontzeptuaren definizio operazionala da, [[azelerazio]]a bakarrik neurtu baitaiteke zuzenean. Era errazago batean eta mekanika newtondarretik irten gabe hurrengo hau esan daiteke:
{{esaera2|Gorputz batean eragiten duen indarra, objektuaren masa eta azelerazioaren arteko biderkaduraren zuzenki proportzionala da.}}
 
:<math display="block">\vec{boldsymbol F} = m \cdotboldsymbol \vec{a} \qquad (\mbox{2a})</math>
<br />
 
Bigarren formulazio honek inplizituki definizio bat darama (1) zeinaren arabera momentu lineala masa eta abiaduraren arteko biderkadura den. Baldintza hori ez denez betetzen Einsteinek garaturiko erlatibitate bereziaren teorian, indarraren adierazpenak azelerazioaren funtzioan ikuspegi desberdin bat hartzen du (3): <br />
<br />
:<math display="block">\vec{boldsymbol F} = m \vec{boldsymbol a} \left( 1-\frac{v^2}{c^2} \right )^{-\frac{3}{2}} \qquad (\mbox{3})</math>
<br />
 
== Newtonen hirugarren legea edo Akzioakzio-erreakzioaren legea ==
{{esaera2|Indar guztiak binaka gertatzen dira, eta bi indar hauek magnitudemodulu berdinekoaketa norabide berekoak dira, baina aurkako noranzkoa dute|<ref group="oh">Lex III: Actioni contrariam semper et æqualem esse reactionem: sive corporum duorum actiones in se mutuo semper esse æquales et in partes contrarias dirigi.</ref>}}
 
Hirugarren lege hau beste era honetan ere adierazten da: ''Gorputz batean eragiten duen indar bakoitzeko, gorputz honek indar hori sorrarazi duen gorputzean indar berdin baina aurkako noranzkodun batnoranzkoduna egingo du''.
 
Hirugarren lege honek matematikoki momentu linealaren kontserbazioaren legea jarraitzenadierazten du.
 
Nahiz eta indarrak magnitudezmoduluz berdinak izan, bi gorputzen azelerazioak ez dira berdinak izango: masa gutxiagotxikiagoa duen gorputzak azelerazio handiagoa pairatuko du eta alderantziz, Newtonen bigarren legeak aurresaten duen moduan. Aipatzekoa da baita akzio/erreakzio-erreakziozko indarbi bikoteakindarrek bi gorputz desberdinetan eragiten duela eta beraz ez dira sinplifikatzendutela.
 
Saskibaloiko baloi batek lurra jotzean, saskibaloiak Lurrari eragindako indarra, Lurrak saskibaloiari eragindakoaren berdina da. Dena dela, baloiaren masa askoz txikiagoa denez, Newtonen bigarren legeak baloiak azelerazio askoz handiagoa (Lurrarekin alderatuz gero) izango duela aurresaten du.; Ezineta, izatez, ezin da Lurraren higiduran desberdintasunik antzeman, beraren masa osoaskoz handiahandiagoa delako.
 
== Garrantzia eta baliagarritasuna ==
 
Newtonen legeak esperimentu eta behaketen bidez frogatuak izan ziren 200berrehun urte baino gehiagotan zehar, eta hurbilketa bikainak dira eguneroko behatzen ditugun higiduretako eskala eta abiadurekin erabiltzenerabiliz badiragero. Newtonen legeek, grabitazio unibertsalaren legea eta [[kalkulua]]ren teknika matematikoarekin batera, fenomeno fisiko askori azalpen kuantitatibo eta batu bat emateko balio izan zuten fenomeno fisiko askoren kasuan.
 
Einstein enEinsteinen erlatibitatearen teoriaren arabera, ez dago erreferentzia -sistema pribilegiaturik. Fisikaren legeak erreferentzia -sistema guztietan betetzen dira., Higidura,baina kasuan kasuko higidura erreferentzia-sistema batekiko neurtu behar da.
 
Lurreko gainazalean dagoen behatzaile batek ez luke desberdinduko Lurraren erakarpen grabitatorioaren eta suziri baten barruan 9,8&nbsp;m/s²-ko azelerazioaz mugitzen ari denean pairatuko lukeen [[inertzia indar|inertzia-indar]]raren artean. Hori dela eta, Newtonen legeak bakarrik dira baliagarriak [[erreferentzia sistema inertzial|erreferentzia-sistema inertzial]]etan. Esan beharra dago lurrarenLurraren gainazalak ez duela erreferentzia -sistema inertzial bat definitzen, bere buruarekiko errotatzenbiratzen ari baitadelako eta grabitatea aldakorra delako lurrekoLurreko puntu desberdinetan. Hala ere, errotazioa geldoa denez eta grabitatea ez denez asko aldatzen ez denez lurraren gainazalaren puntu batetik bestera, Newtonen legeak nahiko hurbilketa ona dira Lurrean. Dena den, [[Erreferentzia sistema ez-inertzial|erreferentzia-sistema ez-inertzial]]etan [[indar irudikari]] edo [[inertzia indar|inertzia-indar]]rak kontuan hartu behar dira aipaturiko legeak bete daitezen.
 
[[Mekanika kuantiko]]an indarra, momentu lineala eta posizioa moduko kontzeptuak, egoera kuantikoan eragiten duten eragile linealez definiturik daude; [[argiaren abiadura]] baino askoz abiadura txikiagoan; hortaz, Newtonen legeak eragile hauentzakohauentzat, Newtonen legeak objektu klasikoentzakoklasikoentzat bezain zehatzak dira. Argiaren abiaduratik hurbil dauden abiadurarekin, bigarren legeak <math>\boldsymbol F=dp/dt \frac {\text {d}\boldsymbol p} {\text {d}t}</math> forma mantentzen du, zeinak indarra momentu linealaren denborarekiko deribatuaren berdina den, baina, ez da <math>\boldsymbol F = mam \boldsymbol a</math> betetzen.
 
== Oharrak ==
940

edits