«Artearen historia»: berrikuspenen arteko aldeak

Arte musulmanak bateratu zituen, batetik, elkarren oso desberdinak ziren herri menderatuak (Espainia edo Asia, adibidez), eta, bestetik, bertako ohiturei buruz independente zen sinesmen sistema, bizitzeko modua, politika eta gizarte ideologia berri bat. Sintesi hori da, hain zuzen, arte musulmanaren bereizgarria, alegia, hainbat eskualdeetako arteak, korne errolata r-helenistikoarekin bateraturik ez zeudenak, bateratzea. Omeiar eta abbastar kalifek lekuan lekuko artistei eskatzen zizkieten arte lanak, eta artistek betidanik ezagutzen zituzten osagaiak erabiltzen jarraitu zuten. Horrek azaltzen du zergatik ez zen ia tekniken eta lanbideen antolakuntzan aldaketarik izan, eta, hortaz, islamak mendean hartu aurreko arteek ehun urtez bizirik iraun zuten, eta ez zen arte musulmanaren hatsik soinatu.
 
Koranak zehatz-mehatz gaitzesten zuen gizakia irudietan adieraztea, eta hori delaeta arte musulmanak oso gutxi landu zituen bai eskultura bai pintura. Hala ere, zientzia eta literatura liburuak miniatura ederrez apaintzen zituzten. Eskultura, bestalde, etzeko gauzak apaintzeko erabiltzen zen bakarrik ; bada, ordea, eskultura gaien adibideren bat edo beste, Lehoien Patioko lehoiak (Grananda) adibidez. Arkitektura izan zen, hortaz, arte islamiarraren adierazpen nagusia. [[Islamdar arkitektura]]k garrantzi handiko eraikinak utzi ditu: [[Omeiatarren meskita]], [[Arrokaren Kupula]], [[Al Aksa meskita]], [[Kordobako meskita]], [[Meskita Urdina]]...
 
Islamaren zabalkundearen garaiko arteak kristau eta bizantziar estiloak hartu zituen bere baitan -forma helenistikoen eta erromatarren isla-, eta baita Pertsiako tradizio artistikoak ere. Islamaren aurreko Arabiak ez zien ezer berezirik utzi hurrengo belaunaldiei, idazkera apaingarria izan ezik. Arkitektura honen eraikin nagusiak [[meskita]], [[jauregi]]a, [[hilobi]]a eta [[gotorleku]]ak dira, nahiz eta beste hainbat tipo garatu, hala nola, bainutegi publikoak, iturriak eta etxebizitzak. Arkitektura-kultura honen elementu nagusiak [[zutabe]]a, [[arku (argipena)|arkua]] eta [[kupula]] dira, hiru elementu hauen konbinaziotik lortzen baitu bere originaltasuna. Jatorria [[persia]]r arkitekturan, batez ere [[Partia]]koan, duela esan ohi da, nahiz eta inguruko kulturetako eragin ugari izan, adibidez [[bizantziar arkitektura]]k eragindakoa.
 
[[Islamdar literatura|Literaturan]] oinarri nagusia erlijio berriaren testua da, [[Koran]]a da (''al-Quran'', «errezitatu») etaalegia. horiHori da literatura berriaren abiapuntua; musulmanentzat Korana berdinik gabeko eredu imitaezina da, jainkoak berak diktatua delako bere profeta Mahomaren[[Mahoma]]ren bidez. Koranak, beraz, arabiar literaturaren hizkuntza eta estilo kanonak finkatu zituen. Behin-betiko testua [[Uthman Ibn Affan]] kalifak finkatu zuen, [[650]] urtean. Koran oinarrituta batez ere poesia landu zen: [[Abu Nuwas]], [[al-Mutanabbi]], [[Ibn Quzman]]. Prosan, bestetik, genero desberdinak garatu ziren: filosofia: [[al-Kindi]], [[Avicena]], [[Avempace]], [[Ibn Tufail]], [[Averroes]]; historia: [[Ibn Jaldún]]; narratiba: [[Ibn al-Mugaffa]], [[al-Jahiz]]; fantasia: [[al-Hamadani]], [[al-Hariri]]. Azpimarratzeko liburua Mila gau eta bat gehiago ipuinen bilduma anonimoa da; bilduma honek [[IX. mende|IX.]] eta [[XV. mende]] artean idatzitako egilen desberdinen lanak billtzen ditu, fantasiazko benetako klasikoa izanik. <ref>Riquer-Valverde (2007), volI. Iliburuki, pp. 37-48 or.</ref>
 
[[Islamdar musika]]ren jatorria antzinako kantuetan bilatu behar da (''huda’''). Kantu hauek [[beduino]]ek haien bidaietan egiten zituzten. Musika erlijiosoak ez zuen kristaua bezain garrantzia izan; jatorriz, otoitz egiteko deialdian oinarritzen zen (''adhdan''). Musika profanoa [[Rasidar kalifaldia]]ren garaian debekatu egin zen baina geroago [[Omeiatar Kalifa-herria]]k bultzatu zuen. [[Ibn Misjaḥ]] musikaren inguruko lehen teorikoa izan zen eta musika klasika arabiarraren aita bezala onartua izan da. Arabiarrek musika tresna asko erabili zuten: [[laute]] (''‘ud''), [[Lira (musika tresna)|lira]] (''mi'zaf''), [[harpa]] (''jank''), [[txirula]] (''gussaba''), [[oboe]] (''mizmar''), [[zehar-txirula]] (''shahin''), [[danbor]] (''tabl''), [[pandereta]] (''duff'') eta makilatxoak (''gadib'').<ref>Robertson-Stevens (2000), 185-207 or.</ref>
 
<center>
<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200">
Fitxategi:Mosque_Cordoba.jpg|[[Kordobako meskita]].
Fitxategi:Kuffi_Quran.jpg|[[Koran]].
Fitxategi:Al_Askari_Mosque.jpg|[[Al Askari meskita]] [[Samarra]]n.
Fitxategi:Cairo,_moschea_di_ibn_tulun,_cortile_04.JPG|[[Ibn Tulun meskita]] [[Kairo]]n.
</gallery></center>
 
==== Arte erromanikoa ====
31.644

edits