«Uzbekistan»: berrikuspenen arteko aldeak

9 bytes removed ,  Duela 1 urte
t
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
t
}}
[[Fitxategi:Tajiks of Uzbekistan.PNG|thumb|270px]]
'''Uzbekistan'''<ref name="Euskaltzaindia">{{erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua=38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak}}</ref>, ofizialki '''Uzbekistango Errepublika''' ({{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi/Ўзбекистон Респубикаси}}) [[Erdialdeko Asia]]ko estatu [[estatu itsasgabe|itsasgabe]] bikoitzabat da, estatu itsasgabez inguratua. Historikoki garrantzitsua izan da, [[Zetaren Bidea]]ren erdi bideann baitzegoen. Sei [[estatu turkiko]] burujabeetako bat da, eta [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar BatasuneanBatasuneko]] izandakoaparte izan zen. Hiriburua [[Taxkent]] du.
 
Behiala persiar samanida dinastiakoa, eta gero [[Timuridoen dinastia|Inperio Timuridokoa]], XVI. mende hasieran [[nomada]] uzbekoek konkistatu zuten eskualde hau, ekialdeko hizkuntza turkiko batean mintzatzen zirenak. Egungo Uzbekistango biztanleriaren gehiengoa jatorri uzbekoa dute eta [[uzbekera]]z mintzatzen da.
 
Uzbekistango ekonomia [[lehengai]]en ekoizpenean oinarritzen da, hala nola [[kotoi]]a, [[urre]]a, [[uranio]]a, [[potasio]]a eta [[gas natural]]aren ekoizpenean. Nahiz eta estatuaren helburuetako bat [[merkatu-ekonomia]] izan, Uzbekistanek kontrol ekonomiko zorrotzak ditu oraindik. Nazioarteko erakunde batzuek bertako [[giza-eskubide]]en politika kritikatu dute<ref>[https://archive.is/20120717054250/thereport.amnesty.org/eng/regions/europe-and-central-asia/uzbekistan Giza eskubideak Uzbekistanen]: Amnesty International txostena, 2008.</ref>. Uzbekistanen, biztanleriaren 45% eguneko 1,25 dolar baino gutxiagorekin bizi da.<ref>{{erreferentzia|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |izenburua=UNDP: Human development indices – Table 3: Human and income poverty (Population living below national poverty line (2000–2007)) |formatua=PDF |date= |sarreradata=2010-05-01}}</ref>
 
== Geografia ==
== Historia ==
 
Egungo Uzbekistango lurraldeak [[Akemenestar Inperioa|AkemenidarAkemenestar Inperioko]] Sogdiana eta Korasmia satrapien barnean zeuden, [[Alexandro Handia]]ren konkista arte. Urteak igaro ahala, eskualdea [[Partia|Partiar Inperioaren]] eta [[sasaniarSasandar Inperioa|sasanidar]] estatuarenren zati izan zen. Erdi Aroan, [[turkiar]] kultura gailendu zen, qaraqanidarren eskutik (IX-XII. mendeak), indartuz joa zena [[persia|pertsiaren]] erresumaren kaltetan. [[Mongolen Inperioa|Mongoliarrek]] eskualdea XIII. mendean menperatu zuten, Asia Erdialdeko ''Chagatay'' sortuz, nahiz eta turkiar kultura berehala indarberritu, batez ere hizkuntza eta ohituren alorrean.
[[Fitxategi:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|ezkerrera|280px|[[Bukhara]], samanidarren hiriburua IX-X. mendeetan]]
[[Tamerlan]] buruzagia gailentzean, [[Genghis Khan|Gengis Khanen]] handitasuna eta konkistak berreskuratzeko asmoa zuena, [[Samarkanda]] Asiako musulmandarmusulman zibilizazioaren erdiguneetako bat bihurtu zen. Mongoliar jatorriko shaybanidarren boterea handitzean, XVI. mendetik aurrera herraildeakherrialdeak Uzbekistan izena hartu zuen eta, mende erdialdetik aurrera, [[Bukhara]] bihurtu zen hiriburu. Horrela, XIX. mendea arte iraun zuen Bukharako khanerria eratu zen.
 
XIX. mendean, [[Errusiar Inperioa]] Asia Erdialdean hedatzen hasi zen. Kazakhstan eta Kirgizistan ez bezala, Uzbekistanek nolabaiteko burujabetza mantendu zuen, [[tsar]]ren koroaren mendeko emirerri gisa. 1917ko [[Errusiako Iraultza|Boltxebikeen Iraultzaren]] ostean, Errusiarekiko harremana aldatuz joan zen, azkenean Bukharako Sobietar Errepublika sortu arte, [[boltxebike]] ideologiakoa. Berehala, boltxebikeen aurkako erresistentzia batzuen ostean, [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasuneko]] kide bihurtu zen.
{{commonskat}}
 
* {{eu}} [http://www.jalgi.com/atlasa/estatuak.html Jalgi.com atlasa] datuak, mapak eta irudiak
* {{CIA|uz}}