«Higidura»: berrikuspenen arteko aldeak

649 bytes added ,  Duela 2 urte
Testua osatzen. Oraindik irudiak falta dira
(testua osatzen ari naiz)
(Testua osatzen. Oraindik irudiak falta dira)
 
=== 1.3. Ibilbidea '''      ''' ===
Higitzen ari den partikulak denboran zehar dituen posizio guztien multzoari ''ibilbidea'' deritzo. Hitz matematikoekin esateko, partikulak dituen posizio guztien ''leku'' ''geometrikoa'' da ibilbidea. Koordenatu kartesiarretan adieraziz gero,
 
<math display="block">\boldsymbol r (t) = x(t)\boldsymbol i + y(t)\boldsymbol j + z(t) \boldsymbol k.</math>
 
eran adierazten da. Funtzio hori nolakoa den jakinez gero, denbora eliminatuz, ibilbidearen forma nolakoa den kalkula daiteke. Ibilbidearen formaren arabera, mota askotako higidurak daude: higidura zuzena, higidura kurbaduna, higidura zirkularra, higidura harmoniko sinplea, higidura parabolikoa, higidura pendularra…
''Abiadura'' higidura ezaugarritzen duen magnitude fisiko bektorial bat da, partikulak denbora-unitatean duen desplazamendua definitzen duena. Matematikoki,  eran adierazten da eta definizio hau du:
 
<math display="block">\boldsymbol v= \lim_{\Delta t \to 0} {\Delta \boldsymbol r \over \Delta t}=
  .
{\operatorname{d}\boldsymbol r \over\operatorname{d}\!t}.</math>
 
Bektore horrek berezitasun bat du ibilbidearekin batera duen norabideari dagokionez. Hain zuzen ere, ibilbidearen puntu guztietan abiaduraren norabidea ibilbidearen ukitzailearena da, alboko irudian erakusten den bezala.
''Azelerazioa'' abiaduraren aldaketa zehazteko definitzen den magnitude fisiko bektorial bat da. Hain zuzen ere denbora-unitatean abiaduraren balio bektorialean gertatzen den aldaketa zehazten duena. Denboraren funtzioa da, , matematikoki honelaxe definitzen dena:
 
<math display="block">\boldsymbol a = \lim_{\Delta t \to 0} {\Delta \boldsymbol v \over \Delta t}=
.
{\operatorname{d}\boldsymbol v \over\operatorname{d}\!t}.</math>
 
Bektore honen norabideari dagokionez, higidura zuzenaren kasuan ibilbidearen norabide berbera du; baina higidura kurbadunaren kasuan, azelerazioak beti dauka barrualderako norabidea. Hori dela eta, azelerazioaren kasuan bi osagai definitu ohi dira: ''azelerazio normala'' <math>(a_n)</math> ibilbidearen puntu bakoitzaren  kurbadura-zentrorantz zuzenduta dagoena, eta ''azelerazio tangentziala'' <math>(a_t),</math> ibilbidearen ukitzailearen norabidea duena.
 
=== 1.6. Momentu lineala ===
''Momentu lineala'' (''higidura-kantitatea'' ere deitua) partikularen masaren eta abiaduraren arteko bidekadurabiderkadura da.  Magnitude bektoriala da, masa eskalarra baita, eta abiaduraren norabide bera dauka. Normalean <math>\boldsymbol p</math>''' '''sinboloaz adierazten da:
 
<math display="block">\boldsymbol p = m\boldsymbol v.</math>
'''.'''
 
== 2.     Higiduraren dinamika ==
 
=== 2.1. Indarra ===
Partikularen azelerazioa sorrarazten duen magnitudeari ''indarra'' deritzo. Magnitude bektoriala da, <math>\boldsymbol F</math> sinboloaz adierazi ohi dena, azelerazioarekin duen erlazioa <math>\boldsymbol F = m \boldsymbol a</math> izanik. Beraz, indarra eta azelerazioa norabide bereko bektoreak dira, proportzionaltasun-konstantea partikularen <math>m</math> masa izanik.
 
=== 2.2. Higiduraren legeak ===
* '''Hirugarren legea.''' Gorputz batek beste baten gainean indar bat egiten duenean, bigarren gorputz horrek kontrako noranzkoa eta balio berbera daukan beste indar bat egingo dio lehenengoari.
 
Hiru lege hauek arautzen dute dinamika guztia. Isaac Newtonek proposatu zituen lehen aldiz ''Philosophia Naturalis Proncipia Mathematika'' liburuan, zeina 16871687an izan baitzen argitaratua lehen aldiz. Horregatik, Newtonen legeak deritze.
 
=== 2.3. Lana eta energia ===
Fisikaren arloan ''lana'' lana deritzo indarraren eta indar horrek irauten duen bitartean sortzen den desplazamenduaren arteko biderkadura eskalarrari. Beraz, lana magnitude eskalarra da, ''<math>W''</math> sinboloaz adierazi ohi dena. Lan kontzeptuarekin loturiko beste magnitude interesgarri bat dago: energia. Izan ere, sistema fisiko baten energia da lana egiteko ahalmena. Magnitude eskalarra da eta ''<math>E''</math> sinboloaz adierazten da.
 
 
1.004

edits