Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
{{birzuzendua|Ilberri|Hilberri|Hil berria dena oroitarazteko testuari}}
[[Fitxategi:Mond Grafik.svg|thumb|250px|Eguzkiaren, Ilargiaren eta Lurraren kokapenak.]]
[[Fitxategi:Mond_Phasen.jpg|thumb|250px|IlargialdiakIlargiaren aldiak:<br />1 - ilberria<br />2-3-4 - ilgora<br />5 - ilbetea<br />6-7-8 - ilbehera]]
 
'''IlargialdiaIlargiaren aldia''' [[Ilargia]]k itxura itxurazjakin aldatzenbat denduen denbora-tartea da. Itxura hau [[Eguzkia]]k argitutako [[Ilargia|Ilargi]] zatia da, [[Lurra|Lurretik]] ikusia.
 
Eguzkiak Ilargiaren azaleraren erdia argitzen du ([[ilargi eklipse]]etan izan ezik) eta horregatik da distiratsua. Baina ikusgai den hemisferio argituaren zatia aldagarria da %100 (ilbetea) eta %0 (ilberria) artean.
 
Ilargiak bi ziklo nabarmen ditu, ''goranzko-beheranzko zikloa'' zerumugan gora eta behera ikusten duguna, eta ''ilberri-ilbete zikloa'' Eguzkiaren eta Ilargiaren kokapenen arabera Ilargia argiz betetzen eta hustutzenhusten ikusten duguna, ikusgarriena.<ref name=Landareak>[[Jakoba Errekondo]] / [[Antton Olariaga]] (il.), ''Landareak Lantzen 2018 - Urte Osoko Gida-Liburua'', Argia firme, ISBN: 978-84-697-5275-3, EAN: 9788469752753</ref>. Hori dela-eta, ilargialdiakilargiaren aldiak [[denbora]] neurtzeko erabili izan dira antzinatik, eta [[egutegi]]ak sortzeko erabili.
 
[[Fitxategi:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Ilargiaren faseak]]
== Izenak ==
Lau dira ilargialdiekilargiaren duten izenakaldiak, [[euskara]]z:
 
=== ''Ilberri-ilbete zikloa'' ===
Ilargia handitzen eta txikitzen ikusten dugu, ziklo ezaguna da. [[Fitxategi:Moon symbol crescent.svg|15px
]] forma duenean handitzen ari da eta aldiz [[Fitxategi:Moon symbol decrescent.svg|15px]] forma duenean txikitzen ari da. Eguzkiaren inguruan egiten duen errotazioaren ondorio da eta ziklo honetako bira bat betetzeko 29.53 egun inguru behar du, zehazki 29 egun, 12 ordu, 44 minutu eta 2.9 segundusegundo.<ref name=Landareak/>.
 
* ''Ilbetea''
* ''Ilbehera/Beherapena'' edo ''ilzaharra'':<ref>[http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=ilargi ''Ilargi'' sarrera] Harluxet hiztegi entziklopedikoan.</ref>: ilargi betea ikusten dugun unetik hasi eta egunetik egunera ilargia txikiagoa ikusten dugun tartea. Ilargi betetik berrirako tartea.
* ''Ilberria''
* ''Ilgora/Gorapena'': ilargia ikusten ez den unetik hasi eta egunetik egunera ilargia handiagoa ikusten dugun tartea. Ilargi berritik beterako tartea.
[[Fitxategi:2011-11-19-Waning crescent moon.jpg|thumb|Ilzaharra.]]
=== ''Goranzko-beheranzko zikloa'' ===
Lurraren inguruan ematen duen biran, ilargiak gorantz eta beherantz egiten du, hau da, bere [[orbita periodo]]aren itxurazko altuera ostertzarekiko aldatu egiten da. Ziklo honetan bira bat osatzeko 27.3 egun inguru behar du, zehazki 27 egun, 7 ordu, 43 minutu eta 11.5 segundusegundo.<ref name=Landareak/>.
 
* ''Goranzko ilargi'' edo ''nodoa'': egunetik egunera ilargiaren orbita gero eta gorago ikusten dugu zerumugarerikozerumugarekiko.<ref name=ilgora>[http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_content&Itemid=1&catid=121&id=4401&lang=eu&view=article Ilgora eta ilbehera], Euskaltzaindia</ref>
 
* ''Beheranzko ilargi'' edo ''nodoa'': egunetik egunera ilargiaren orbita gero eta beherago ikusten dugu zerumugarerikozerumugarekiko.<ref name=ilgora></ref>
 
== Iraupena ==
Bi ilbeteren arteko iraupena 29 egun 12 ordu 44 minutu eta 2,9 segundo da, hau da, 29,53 egun inguru (zehatzago <math>\frac{1}{\frac{1}{27,322}-\frac{1}{365,25}}</math> [[nikolasNikolas Koperniko|Kopernikok]] aurkitutako formularen arabera). Ilargiaren periodoaldi sinodikoa da.
 
== Erreferentziak ==
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* {{en}} [http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html IlargialdiakIlargiren aldiak edozein egunetan]
* {{fr}} [http://www.calendrier-lunaire.net Ilargi egutegia egunez egun]