Ireki menu nagusia

Aldaketak

t
ez dago edizio laburpenik
| jaiotza data = K. a. 4. urtea inguru
}}
'''Jesus Nazaretekoa'''<ref name=Euskaltzaindia177>{{EuskaltzArauErref|arau-zk=177|arau-izenb=Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak}}</ref> edo '''Jesu Kristo'''<ref name=Euskaltzaindia177/> ([[Betleem]],<ref>Elizaren tradizioak jaioterri hori defenditu baduduen arren, aztarna guztien arabera Jesus [[Nazaret]]en jaio zen; Betleemen aukera zabaldu zen Jesusen biografia profeziek esaten zutenaren arabera moldatzeko eta, bestetik, Nazaretek oso ospe ona ez zuelako: {{es}} http://www.nuevatribuna.es/articulo/historia/jesus-no-nacio-belen-donde-y-cuando-nacio/20161220145643134942.html </ref>, [[K. a. 8]] / K. o. [[1]] - [[Jerusalem]], K. o. [[29]] / [[33]]) [[erlijio]]aren erreformadoreerreformatzaile eta zabaltzailea izan zen, [[Judea]]ko lurraldean bizi izan zena.<ref>{{en}} William Arnal ("The cipher "judaism" in contemporary historical Jesus scholarship", [http://books.google.es/books?id=q5pNt46fQx4C&pg=PA25&lpg=PA25&dq=%22jesus+was+a+jew%22+jesus+seminar&source=bl&ots=1HQNvqmFVm&sig=b70bw8W-juvtEQ1ZdrLc4lZsMEA&hl=es&ei=T2hjStO7IZ-5jAeTm439Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9 Kloppenborg, John S. (ed.):''Apocalypticism, Anti-Semitism and the Historical Jesus''], p. 24</ref><ref>{{es}} Klausner, Joseph: ''Jesús de Nazaret'', Barcelona, Paidós, 2006, ISBN 84-493-1834-3</ref> Kristau erlijioak haren doktrinei jarraitzen die, eta [[Jainko]]aren seme izendatzen du. [[Islam]]ak bere profetatzat ezagutzen du.
 
== Jesusen izena ==
''Jesus'' izenak, jatorrian, ''«[[Yahveh]]k salbatzen du''» esan nahi zuen [[aramera|arameeraz]].<ref>{{es}} Meier, ''Un judío marginal. Una nueva visión del Jesús histórico'', I, 219. orr.</ref><ref>{{Erreferentzia | hizkuntza = en | abizena1 = Tal| izena1 = Ilan| abizena2 = Uriel| izena2 = Rappaport| abizena3 = Israel| izena3 = Ronen| izenburua = The Hasmonean State| argitaletxea = Yad Ben-Zvi| lekua = Jerusalem| urtea = 1993| isbn = 965-217-109-3}}</ref> [[Hebreera]]z ''Iehoshua'' ({{lang|he|ישׁוע, Yēšûaʿ}}) zen, eta hortik latinera pasa zen, ''Iesus'' forman.
 
== Jesu Kristo ==
{{sakontzeko|Kristo}}
"''Kristo"'' hitza [[latin]]etik dator (''christus'') eta hori era berean [[greziera]]tik (''Christós'' - 'Χριστoς' ahoskatu /khristos/, [kh] gipuzkerazko ''j'' da, ''jan'' hitzean bezala). 'Χριστoς', halaber, [[hebreera]]tik dator eta bertan ''meshiah'' erabiltzen da. Haren esanahia, hizkuntza horietan guztietan, ''«olioztatua''» da.
 
Izen horrekin [[judaismo|judutarrek]] euren apaiz, errege eta profetak izendatzen zituzten, [[Jainko]]aren izenean hitz egiteko olioz igurtzi behar baitziren. Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileek ere titulu hau eman zioten, ''Jesu Kristo'' deituta.<ref>{{en}} [http://jesuspuzzle.humanists.net/partone.htm ''THE JESUS PUZZLE. Was There No Historical Jesus? Part One: A Conspiracy of Silence'']</ref> Denborarekin ''Kristo'' izena ''Jesus''en baliokide bilakatu zen.
 
[[II. mendea|II. mendetik]] aurrera, Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileei [[kristautasun|kristau]] deitzen hasi ziren [[Antiokia]]n, ''kristoa'' jarraitzen zutela esaten baitzuten.
=== Jaiotza eta haurtzaroa ===
 
Jesusen jaiotza eta haurtzaroa ezagutzeko iturri bakarrak Mateo (Mt 1,18-2,23) eta Lukasen (Lk 1,5-2,52) ebanjelioak dira. Markosen eta Joanen ebanjelioetan ez dira gai horiek aipatzen.<ref>{{es}} [[Rafael Agirre|Agirre, Rafael]]: [http://www.iglesia.cl/especiales/mesbiblia2006/articulos/aproximacion.pdf "Aproximación actual al Jesús de la historia"], ''Cuadernos de Teología Deusto'', 5. zbk. ISBN 84-7485-424-5</ref><ref name="Quesnel_201">{{fr}} Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », ''Aux origines du christianisme'', Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, 201. orr.</ref>.
 
* Mateoren arabera, [[Maria]] bere senargai [[Josef Nazaretekoa|Josefekin]] [[Betleem]]en bizi zen, ezkontzeko hitz emanda. Maria haurdun geraitugeratu zen inork nola jakin gabe, eta Josefek beragandik banatzea erabaki zuen. Hala ere, ametsetan mezu bat jaso zuen, Mariaren semea [[Espiritu Santua]]ren bitartez sortu zela esanez, Jainkoak Israeli bidali beharreko Mesias hain zuzen (Mt 1, 19-21). Jesus jaiotzean Ekialdeko Azti batzuk etorri ziren bera gurtzera, izar bati jarraituz. [[Herodes Antipas|Herodes]] erregeak Jesus hil nahi zuela jakinda, Josefek [[Maria]] eta Jesus hartuta [[Egipto]]ra alde egin zuen eta han egon ziren Herodes hil arte (Mt 2,19-29).
 
* Lukasen ebanjelioaren arabera, Maria eta Josef [[Nazaret]]en bizi ziren. Mariak aingeru baten bidez Jainkoaren semearen ama izango dela jakin zuen (Lk 1, 26-38). Bere haurdunaldia, gainera, bere lehengusina Elisabetenarekin lotuta dago: harengandik jaio zen Joan Bataiatzailea, Jesusi bidea gertatu ziona. Garai hartan [[Erromatar Inperioa]]n errolda garrantzitsu bat egin zen eta Josef [[Betleem]]goa zenez, bertara joan behar izan zen izena ematera.<ref>{{es}} Geza Vermes ''El nacimiento de Jesús'', 237. orr.</ref>. Bidaia hartan jaio zen Jesus, estalpe batean. Artzainek eta inguruko herritarrek gurtu zuten. Hortik aurrera, Jesusen haurtzaroa Nazareten pasatu zen, 12 urte zituela [[Jerusalem|Jerusalemera]] egindako erromesaldi bat gorabehera.
 
=== Bataioa eta tentaldia ===
=== Bizitza publikoa ===
 
Bere jarraitzaileekin batera (Apostoluak eta gainerako ikasleak), Jesus Galilea eta Judea lurraldeetan zehar ibili zen bere mezua zabaltzen eta mirariak egiten.<ref>{{es}} E.P. Sanders, ''Jesús y el judaísmo''. Madrid: Trotta, 2004. ISBN 978-84-8164-685-6.</ref>. Aldi honen iraupenari buruz ez dugu datu zehatzik. Hala ere, Joanen ebanjelioan aipatzen den bezala, Jesus hiru aldiz igo zen [[Jerusalem]]era [[Pazko judua]] ospatzera bere ikasleekin. Hori dela eta, Jesusen bizitza publikoa hiru urte ingurukoa izan zela uste dute aditu gehienek. Beste ebanjelioek [[Jerusalem]]en ospatu zuen Pazko bakarra aipatzen dute. Pazko horretan gertatu zen Jesusen [[Jesusen Azken Afaria|azken afaria]], [[Jesus Nazaretekoa#Nekaldia|nekaldia]], heriotza eta [[Jesusen Piztuera|piztuera]].
 
Jesusen bizitza publiko gehiena Galileako iparraldean gertatu zen, Tiberiades lakuaren inguruan, Kafarnaun herritik gertu. Hala ere, Kana, Nazaret, Nain, Betsaida eta beste herri galilear batzuetan ere ibili zen. Judean Jerusalen, Betania, Jeriko... bisitatu zituen.
Jesusek 12 Apostolu aukeratu zituen, bere jarraitzaile leialenak izateko. [[Petri (apostolua)|Petri]] eta [[Andres (apostolua)|Andres]] anaiak eta [[Done Jakue|Jakue]] eta [[Joan (apostolua)|Joan anaiak]] ziren taldearen gunea, lehendabizi aukeratutakoak. Beraien bizimoduari buruz, badakigu lau horiek (eta seguru beste batzuk ere) [[arrantzale]]ak zirela, familia apalekoak, baina bazeuden bestelakoak ere, [[Mateo (apostolua)|Mateo]] [[zerga]]-biltzailea, esaterako.
 
Jesusek [[sinagoga]] eta toki publikoetan hitz egiten zuen, eta ebanjelioen arabera, jendetza izugarriak biltzen ziren berari entzuteko. Parabolak erabiltzen zituen Jainkoaren Erreinuaren izaera azaltzeko, eguneroko gertakizun arruntetan oinarritutako ipuinak: ezagunak dira, besteak beste, seme galduarena, ardi galduarena, galburuarena, Epulon aberatsa eta Lazaro behartsuarena, ezkontzara gonbidatutako neskatilena, etab.eta abar haren mezua maitasunean oinarritzen zen, baita etsaiei agertu beharreko maitasunean ere. Jainkoaren gertutasuna azpimarratzen zuen, Jainkoari ''Abba'' (Aita) deituz. Jainkoa gertu zegoela zioen, bereziki bekatari eta ahulenei bihotz berritzeko eta berarengana gerturatzeko dei eginez.
 
=== Mirariak ===
Jesusek hainbat mirari egin zituen bere bizitzan zehar.<ref>{{es}} Rudolf Bultmann, ''Historia de la tradición sinóptica'', Salamanca: Sígueme, 2000; 306. orr.</ref>. Ebanjelioetan 27 mirari aipatzen dira: motaren arabera, honela sailka daitezke:
 
==== Sendatzeak ====
* [[Kanako ezteiak|Kanako ezteietako]] miraria. Ura ardo bihurtua (Jn 2,1-11).
 
Jesusen etsaien arabera, mirariok egiteko ahalmena [[Deabru]]agandik zetorkion. Jesusek, hala ere, sendo defendatu zuen bere burua, egintza harrigarriak eginez. Mirariak egiteko ahalmena eman zien bere ikasleei. Gainera, Jesusen ikasle izan ez arren bere izenean mirariak egiten zituen gizon baten aipamena ere egiten da ebanjelioan.<ref>{{en}} Morton Smith, ''Jesus the Magician. Charlatan or Son of God'', 1978.</ref>.
 
=== Antzaldatzea ===
{{Sakontzeko|Jesusen Antzaldatzea}}
Ebanjelio sinoptikoetan agertzen denez, Jesus Jerusalema zihoala mendi batera ([[Tabor|Tabor mendia]]) igo zen Petri, Joan eta Jakuerekin batera. Otoitzean zegoela aurpegia aldatu zitzaion eta bere jantzia zuri ikusgarri bihurtu zen. [[Moises]] eta [[Elias]] profetak agertu ziren bere ondoan, eta Zerutik ahots bat entzun zen: "Hau da nire Semea, nire maitea, entzun iezaiozue". Apostoluek ez zuten honetaz ezer esan, Jesus berpiztu zen arte.<ref>{{en}} Burridge, R & Gould, G, ''Jesus Now and Then'', Wm. B. Eerdmans, 2004, 34. orr.</ref>
 
=== Nekaldia ===
{{nagusia|Nekaldia}}
==== Jerusalemera iristea eta Tenplua garbitzea ====
Ebanjelio guztietan aipatzen da Jesus Jerusalemen astakume baten gainean eserita sartu zela. Jendetzak "[[David]]en Seme" gisa goraipatu zuen, baita errege gisa ere.<ref>{{fr}} Albert Schweitzer, ''Le secret historique de la vie de Jésus'', Albin Michel, 1967</ref>. Horrek agintari politiko eta erlijiosoen artean ezinegona sortu zuen.
 
Sinoptikoen arabera, Jesus Tenpluan sartu zen eta bertan merkatariak negozioetan ikusi zituen. Otoitz lekua lapur-zulo bihurtu zela esan zuen, eta merkatari guztiak kanporatu zituen eta animaliak (sakrifikatzeko zeudenak) askatu egin zituen.<ref>{{es}} Theissen, Gerd, yeta Merz, Annette: ''El Jesús histórico'', 184. orr.</ref>. Tenpluaren erorketa, nekaldia eta eliza berriaren sorrera aurreikusi zituen.
 
==== Azken Afaria ====
==== Epaiketa ====
 
Jesus [[Kaifas]] apaiz nagusiaren aurrera eraman zuten, eta bertan Sanedrinak (juduen epaitegia garai hartan) epaitu egin zuen gezurrezko testigu batzuei entzunda. Baina deklarazioak bat ez zetozela eta, Kaifasek zuzenean galdetu zion Jesusi ea bera zen etortzeko zegoen Mesias. Jesusek erantzun zion: "Zeuk esan duzu". Horregatik, Abade nagusiak biraoa esan zuela aldarrikatu zuen eta heriotza merezi zuela pentsatu zuten.<ref>{{es}} Winter, Paul: ''El proceso a Jesús''. Muchnik: BarcelonaBartzelona, 1983. ISBN 84-85501-50-0</ref>.
 
Hurrengo goizean Pontzio Pilatoren aurrera eraman zuten Jesus, herria nahasten zebilelako salaketapean.<ref>{{fr}} Pierre Geoltrain, « Les origines du Christianisme : comment en écrire l'histoire », ''Aux origines du christianisme'', Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, XVII. orr.</ref>. Pilatok galdeketa egin zion, baina ez zion errurik aurkitu. Hala ere, abade nagusiak eta bere jarraitzaileak bere aurka hain gogor jotzen zutela ikustean amore eman zuen eta Barrabas izeneko gaizkilea askatu zuen Jesusen ordez. Jesus gurutzean hiltzeko agindu zuen, baina erabakiarekin ados ez zegoela adierazteko eskuak garbitu zituen guztien aurrean.<ref>{{en}} Funk, Robert, et al.: ''The Five Gospels: What Did Jesus Really Say? The Search for the Authentic Words of Jesus''. New York: Macmillan, 1993. ISBN 0-06-063040-X</ref>.
 
==== Gurutzeko heriotza ====
Jesus torturatu egin zuten soldaduek, eta arantzazko koroi bat jarri zioten, "Agur, Judutarren errege" iseka egiten zioten bitartean. Bere gurutzea hartu eta Golgota mendira igoarazi zuten, Zireneko Simon izeneko baten laguntzaz. Han bere jantziak zozkatu eta lapur biren erdian gurutziltzatu zuten.
 
Eguerdian Jesusek garrasi latz bat bota zuen: ''E′li, E′li, la′ma sa‧bach‧tha′ni?'' ("Ene Jainko, ene Jainko, zergatik utzi nauzu bertan behera?"). Une hartan Jesusekin ziren bere ikasleetako batzuk: [[Mateo (apostolua)|Mateo]] eta Markosen arabera, emakume batzuk zeuden negarrez. Joanek Jesusen ama [[Maria]] eta Jesusen ikasle maiteena ([[Joan (apostolua)|Joan]] bera, kristau tradizioaren arabera) aipatzen ditu. Azken momentuan beste garrasi bat egin zuen : "Aita, zure eskuetan uzten dut nire espiritua". Eta une hartantxe azken arnasa eman zuen.<ref>{{erreferentzia |hizkuntza=es |abizena= Piñero |izena= Antonio|izenburua= Orígenes del cristianismo. Antecedentes y primeros pasos|lekua= Madril |argitaletxea= El Almendro |urtea= 1991 | ISBN =84-86077-95-8}}</ref>
 
==== Hilobiratzea ====
Jesusen adiskide zen Arimateako Jose fariseoak Pilatori Jesus hilobi berri batean hilobiratzeko baimena eskatu zion.<ref>{{es}} [[Benedikto XVI.a|Ratzinger, Joseph]]. ''Jesús de Nazaret.'' Planeta, 2007. ISBN 970-37-0705-X, 9789703707058</ref>. Hilobia harri handi batez estali zuen, eta, Mateoren arabera, erromatar soldadu batzuk jarri zituzten hilobi aurrean, Jesusen ikasleek gorpua lapur ez zezaten.
 
Jesusen adiskide zen Arimateako Jose fariseoak Pilatori Jesus hilobi berri batean hilobiratzeko baimena eskatu zion<ref>[[Benedikto XVI.a|Ratzinger, Joseph]]. ''Jesús de Nazaret.'' Planeta, 2007. ISBN 970-37-0705-X, 9789703707058</ref>. Hilobia harri handi batez estali zuen, eta, Mateoren arabera, erromatar soldadu batzuk jarri zituzten hilobi aurrean, Jesusen ikasleek gorpua lapur ez zezaten.
 
=== Piztuera ===