Ireki menu nagusia

Aldaketak

124.239.251.36 (eztabaida) wikilariaren 6266015 berrikuspena desegin da
{{erreferentzia falta}}
{{HezkuntzaPrograma}}
 
 
{{Antzinako herrialde infotaula
| izena= Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna
| gobernua=[[Federalismo|Federazioa]]
| bandera= Flag of the Soviet Union.svg
| armarria= CoatState of armsEmblem of the Soviet Union.svg
| nongo= Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko
| mapa= LocationSovietUnion.png
| goiburua= Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br /><small>([[Herrialde guztietako langileak, elkar zaitezte!|Munduko langileok, elkartu!]])</small>
}}
Errusiako'''Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak''].</ref> edo '''Sobietar Batasuna''' [[tsarEuropa]]ren inperioaeta osatzen[[Asia]]ko zuten[[estatu lurraldeakburujabe]] hartzen[[Sozialismo|sozialista]] zituenizan zen, [[1922]]an sortua eta [[1991]]n bitarteandesegina. [[Errusiar Inperioa]] osatzen zuten lurraldeak hartzen zituen. [[1991]]tik aurrera haren parterik handienaz [[Errepublika IndependienteenIndependenteen Elkartea]] moldatu dazen. [[Bigarren Mundu Gerra]]z geroztik 15 errepublika federatuk osatua zen: Armenia, Azerbaijan, Bielorrusia, Errusia, Estonia, Georgia, Kaszakhastan, Kirgizistan, Letonia, Lituania, Moldavia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistan. [[Errusia]] zen Batasuneko errepublika handiena, bai hedaduraren bai biztanle kopuruaren aldetik, eta politikoki eta ekonomikoki agintzen zuen.
{{Vikidia|Sobietar_Batasuna}}
 
1990. urtean 22.400.000 [[km²]] zituen, eta 292.000.000 biztanle (1990). Mendebaldean [[Baltikoa|Itsaso BaltikotikBaltikoa]] eta [[Itsaso Beltza|Itsaso BeltzetikBeltza]] hasizituen muga, eta ekialdean [[Ozeano Barea|Ozeano Bareraino]] hedatzen zen. Biztanleak sobietarrak ziren, eta hiriburua [[Mosku]] zen.
'''Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak''].</ref> edo '''Sobietar Batasuna''' [[XX. mendea|XX. mendeko]] zati handi bateko herrialde [[Sozialismo|sozialista]] izan zen.
 
Errusiako [[tsar]]ren inperioa osatzen zuten lurraldeak hartzen zituen [[1922]] eta [[1991]] bitartean. [[1991]]tik aurrera haren parterik handienaz [[Errepublika Independienteen Elkartea]] moldatu da. [[Bigarren Mundu Gerra]]z geroztik 15 errepublika federatuk osatua zen: Armenia, Azerbaijan, Bielorrusia, Errusia, Estonia, Georgia, Kaszakhastan, Kirgizistan, Letonia, Lituania, Moldavia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistan. [[Errusia]] zen Batasuneko errepublika handiena, bai hedaduraren bai biztanle kopuruaren aldetik, eta politikoki eta ekonomikoki agintzen zuen.
 
22.400.000 km² zituen eta 292.000.000 biztanle (1990). [[Baltikoa|Itsaso Baltikotik]] eta [[Itsaso Beltza|Itsaso Beltzetik]] hasi eta [[Ozeano Barea|Ozeano Bareraino]] hedatzen zen. Biztanleak sobietarrak ziren eta hiriburua [[Mosku]] zen.
 
==Sarrera==
Sobietar Batasunak [[historia]], [[politika]] eta [[ekonomia]] alorrean izan duen garrantzia ulertzeko haren neurriak eta baliabide handiak hartu behar dira kontuan; garrantzi hori are handiagoa baita berak gidatzen zituen ideologia marxistako herrialdeek osaturiko blokeari erreparatuz gero. Ezaugarri ia feudalak zituen [[inperio]] zahar haren egitura politikoak, administratiboak, ekonomikoak eta sozialak erabat aldatu zituen 1917ko iraultza [[boltxebike]]ak. Horrek eragin erabakigarria izan zuen ondorengo nazioarteko historiaren bilakaeran: [[1922]]tik jadanik mendebaleko estatuek neurri bereziak hartu zituzten iraultza hark kutsa ez zitzan; Bigarren Mundu Gerraren etenaren ondoren, Sobietar Batasunaren irudiko erregimenak ezarri ziren [[Europa]]ko ekialdean eta [[Gerra Hotza]] sortu zen, hogeita bost urtez mundu osoaren egoeran eragin handia izan zuena.
 
== CCCPIzena ==
[[Fitxategi:Soviet Union-1981-Coin-1-20 Years Anniversary of First Human Flight in Space.jpg|thumbnail|ezkerrera|180px|[[1981]]eko ospakizuneko sobietar txanpona, non CCCP idazkuna ikus daitekeen [[Sobietar Batasuneko armarria|Sobietar Batasuneko Armarriaren]] ondoan eta [[Juri Gagarin]]en kaskoan.]]
[[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna]]renBatasunaren [[akronimo]]a [[errusiera]]z CCCP da, ''{{lang|ru|Союз Советских Социалистических Республик''}}, hau da, ''Sojuz Sobetskih Sotzialistitxeskih Respublik''. Letra latindarrekin idazten da, modu teknikoki zuzena ''CCCP'' den arren, [[alfabeto ziriliko|alfabeto zirilikoa]]z. Errusierazko gutxi gorabeherako ahoskera "ez ez ez err" da. Batzuetan, SSSR bezala transliteratua da, alfabeto zirilikoko [[C]] letra [[latindar alfabetoa|latindar alfabetoko]] [[S|ese]]aren baliokidea baita, eta [[P]] letra, berriz, [[R|errea]]ren<nowiki/>arena.
 
Sigla horiek, SESBetik kanpo, nazioartekoezaguna kirolegin lehiaketengatikziren kirolarien jantzietan, nonnazioarteko betikirol paperlehiaketetan nabarmenemaitza batnabarmenak izanlortu zuenbaitzituzten, zein sobietar [[astronauta|astronautengatikastronauten]] ezaguna egin zen, azken horiek siglak kaskoan idatziak zituztelako.
 
== Geografia ==
Guda eta gero, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBrekin]] batera, SESB munduko potentzia handiena bilakatu zen. Laster AEBak Sobietar Batasunaren hedapena geldiarazteko beharra ikusi zuen. [[Truman doktrina]]k [[Gerra Hotza]]ri hasiera eman zion, [[1947]]ko [[apirilaren 12]]an.
 
=== StalinStalinen eta geroondoren ===
[[Fitxategi:Kennedy and Khrushchev in Vienna 1961.png|thumb|200px|right|[[Nikita Khrustxev]]ek blokeen arteko "«bakezko koexistentzia"» aldarrikatu zuen. Argazki honetan, AEBetako presidente [[John Fitzgerald Kennedy]]rekin dago.]]
 
Stalin [[1953]]ko [[martxoaren 5]]ean hil zen. Haren ondorengoa izateko, [[Lavrenti Beria]], [[Viatxeslav Molotov]], [[Georgi Malenkov]] eta [[Nikita Khrustxev]] lehiatu ziren. Azkenean Nikita Khrustxevek [[Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista|Alderdi Komunistaren]] idazkari nagusi ([[1953]]tik aurrera) eta Sobietar Batasuneko presidente ([[1958]]tik aurrera) izatea lortu zuen.
 
Aro honetan, Estatu Batuekin batera SESB zen zientzian eta teknologian gehien ikertzen zuen herrialdea. Bi herrialde horiek [[Espazioko lasterketa|Lehia espaziala]] izeneko norgehiagoka egin zuten. Aurreneko garaipenak Sobietar Batasunak lortu zituen: lehenengo satelite artifiziala bidali zuten espaziora ([[Sputnik]] 1), lehenengo izaki biziduna ([[Laika]]) eta geroago lehenengo astronauta ([[Juri Gagarin]]). [[Valentina Terexkova]] lehenengo emakume astronauta izan zen, eta [[Aleksei Leonov|Alexei Leonovek]]ek espazioko lehenbiziko ibilaldia egin zuen.
 
Khrustxev [[1964]]an erretiratu zen. Hurrengo lehendakaria [[Leonid Brezhnev]] izan zen. [[1970eko hamarkada]]n Sobietar Batasunaren indar militarra handitu zuen. [[1979]]an [[Afganistan]]go inbaditugatazkan esku hartu zuen, iaaurreko 10urtean urteko[[estatu kolpe]] batez boterea bereganatua zuen Afganistango gobernu komunistak eskatuta, gehienbat islamiar ultrakontserbadoreak ziren matxinatuen aurka borrokatzeko; halaxe abiatu zen [[Afganistango gerra (1979-1989)|gatazka odoltsua]]. Gerra hori galtzeak asko ahuldu zuen Sobietar Batasuna.<ref>{{en}} REUVENY, RAFAEL; PRAKASH, ASEEM (1999). [http://faculty.washington.edu/aseem/afganwar.pdf «The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union»](PDF). ''Review of International Studies''. 25: eraginez693–708.</ref> Urte askozaskoan SESB [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBrenAEBen]] parean izan zen teknologia militarrean,; bainobaina, egoera ekonomiko larria zela eta, Sobietar Batasuna atzean geldituz joan zen. Hurrengo urteetan ekonomiak hobera egin zuen pixkanaka, baina nekazaritzak itota segitzen zuen eta, horren ondorioz, hainbat biztanle hil ziren, eguneroko elikagaien faltagatik.
 
=== SESBen desagerpena ===
 
==Ekonomia eta gizartea==
[[Fitxategi:1953_Sobiet_Batasunaren_gune_ekonomiko_garrantzitsuenak.jpg|thumb|1953 Sobietar Batasunaren gune ekonomiko garrantzitsuenak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Fernando|abizena=Martínez Rueda||izena2=Mikel|abizena2=Aizpuru Murua|izenburua=Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009|argitaletxea=Udako Euskal Unibertsitatea|data=2011|url=http://www.buruxkak.eus/liburua/gaur-egungo-munduaren-historia-1945-2009/1915|isbn=9788484383345}}</ref>]]
Sobietar Batasunak [[ekonomia]] planifikatua eta zentralizatua garatu zuen; produkzio baliabide (lurrak, fabrikak, garraiabideak, merkataritza…) guztien jabetza estatuari edo kooperatibei zegokien. [[Gosplan]] izeneko organismoak bost urteko planak –zentralizatuak eta ezinbestean bete beharrekoak– antolatzen zituen. 1950 arte [[industria]] azpiegiturak eta industria astunak beretu zuten halako planen lehentasuna; handik aurrera, nekazaritzak eta kontsumorako produktuek hartu zuten lehentasuna. [[Nekazaritza]]k langileriaren % 15-20 hartzen zuen eta, ongarriz, makinaz eta biltegiz urri izanik ere, munduko lehen ekoizlea zen zenbait produktutan (patata, azukre kanabera, garagarra, zekalea) eta aurrenetarikoa beste batzuetan (artoa, oloa, kotoia, artilea).