«Chien-Shiung Wu»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
 
II mundu gerra bitartean, Columbia Unibertsitatean [[Manhattan Proiektua|Manhattan proiektuan]] lan egin zuen senior zientzialaria bezala. New York-era  joan zen eta asteburuetan Princentonera bueltatzen zen. Hasieran, uranioa aberasten hasi zen gasen hedapenaren bidez, eta gero, Dunning, Booth, Heavens eta Rainwater-k zuzendutako beste laborategi talde batera elkartu zen. Haien esperimentuak beharrezkoak izan ziren erreaktore nuklearrak diseinatzeko orduan. Garai hartan arazo bat sortu zen Hanford plutonioa ekoizteko lehen erreaktorea martxan jarri zenean. Potentzia altuan lan egin ondoren gelditu egiten zen eta ordu batzuk itxaron behar ziren berriro martxan jarri ahal izateko. Fermik deduzitu zuen efektu hori fisio produktu ezezagun batek kausatzen zuela. Emilio Segreek bazekien, Wu doktoreak horrelako produktu askoren propietateak neurtu zituela eta galdetu egin zion. Bere ikerkuntzetan begiratzean, erruduna aurkitu zuen, xenon-135a hain zuzen ere eta konponbide bat aurkitu zuten. Erreaktorea gelditzean, xenon-135ren kantitatea handitzen da, neutroiak xurgatzen ditu eta kate erreakzioa eragozten du egun batzuetan. [[Xenon|Xenon-135]] desintegratu arte, ezin da erreaktorea berrasieratu.
Bigarren mundu gerra bukatzean, Wu Columbian geratu zen eta azkenik libre sentitzen zen bere karrera zientifikoa norantz bideratu nahi zuen aukeratzeko. Momentu horretan hainbat toki zeuden fisika nuklearrean oinarrituta baina bere ikerketen eta gai horretan zuen interesaren ondorioz, beta desintegrazioan kontzentratu zen. Desintegrazio mota honetan, nukleo erradiaktibo bat egonkorrago batean transformatzen da elektroiak edo positroiak igorriz. Bere ikuspuntu teorikoak fisiko asko asaldatu zituen, izan ere, energiaren, mugimenduaren eta momentu linealaren kontserbazioaren printzipioak urratzen zituela zirudien.[[Fitxategi:Najing-eko unibertsitatea.jpg|thumb|Najing-eko unibertsitatea|255x255px]]Zenbait zientzialarik ohorezko ezizen batzuk erabili zituzten '''Chien-Shiung Wu''' aipatzeko: "Fisikaren lehen dama", "Txinako [[Marie Curie|Madame Curie]]" eta “Madame Wu”. [[1997]]ko [[otsailaren 16]]an hil zen, 84 urte zituela, bihotzeko bigarren infartua izan zuenean.
[[Fitxategi:Najing-eko unibertsitatea.jpg|thumb|Najing-eko unibertsitatea]]
Fisikako Wolf saria eta AEBko National Medal of Science jaso zituen.
Bigarren mundu gerra bukatzean, Wu Columbian geratu zen eta azkenik libre sentitzen zen bere karrera zientifikoa norantz bideratu nahi zuen aukeratzeko. Momentu horretan hainbat toki zeuden fisika nuklearrean oinarrituta baina bere ikerketen eta gai horretan zuen interesaren ondorioz, beta desintegrazioan kontzentratu zen. Desintegrazio mota honetan, nukleo erradiaktibo bat egonkorrago batean transformatzen da elektroiak edo positroiak igorriz. Bere ikuspuntu teorikoak fisiko asko asaldatu zituen, izan ere, energiaren, mugimenduaren eta momentu linealaren kontserbazioaren printzipioak urratzen zituela zirudien.
 
[[Euskal Herriko Unibertsitatea]]k antolatu zuen Emakume Zientziadunak jardunaldian,<ref>[http://www.berdintasuna.ehu.es/p234-content/eu/contenidos/noticia/08022013_8marzo/eu_noticia/adjuntos/egitaraua_2013.pdf Emakume zientziadunak] jardunaldia. [[Euskal Herriko Unibertsitatea|EHUko]] Zientzia eta Teknologia Fakultatea. 2013ko Martxoaren 8a.</ref> haren aipu hau zabaldu zuten:
{{aipu|Laborategian egun osoa eman ondoren <br /> etxera heldu eta plater lohi pila izatea <br /> baino txarragorik bada: <br /> ... Laborategira joan ezin izatea.|Chien-Shiung Wu| komatxoen tamaina = 20px
| zabalera = 600
| kokapena = center}}
 
== Ikerketak ==
XX. mendean, ikerketekek beta izpiak elektroiak zirela errebelatu zutenean (positroiak beranduago aurkitu ziren). Bere espektro energetikoaren formari buruzko dudak agertu ziren. 1906an, [[Lise Meitner-ek]] eta [[Otto Hahn|Otto Hahhn]]-ek alfa desintegraziorako Bragg-ek aurkitutako emaitzak aztertu zituzten. Argiaren abiaduraren ondorioz (masa-energia baliokidetasuna), elektroiek igarritako energia eta hasierako eta bukaerako masa atomikoen diferentzia berdina izatea espero zen. Hala ere, Meitner eta Hann-en neurketa metodoak ez zituen emaitza biribilak eman eta [[James Chadwick]] izan zen (beranduago neutroia aurkitu zuena) haien teknika modifikatu zuena eta espektroa jarraia zela demostratu zuena.
 
1933.urtean, fisiko gehienek uste zuten neutroi bat elektroi batez eta protoi batez osatuta zegoela eta [[Elektroi|elektroiek]] bere nukleoa osatzen zutela. Fermik eta Werner Heisenberg-ek nukleoa protoiz eta neutroiz osatuta zeudela eta neutroia oinarrizko partikula bat zela defendatzen zuen. Hipotesi honetan, beta izpiak ez zeuden nukleoan eta beraz prozesu horretan sortzen ziren. Fermi-k [[Neutroiaren desintegrazio|neutroiaren desintegraziotik]] zetozela susmatzen zuen, eta honek [[protoi]] bat, [[neutrino]] bat eta [[elektroi]] bat ematen zuen ondorio bezala. Gainera neutrinoak nukleoan aurretik existitzen ez zirela eutsi zion, Paulik esan zuen bezala. Bere teoriak elektroien espektroaren forma aurresaten zuen eta energia espektral maximoaren eta desintegrazioaren batez besteko bizitzaren arteko erlazioa proposatu zuen. Zoritxarrez, berresteko egin ziren neurketak, azken erlazio hau egiaztatu zuen arren, energia baxuko espektroen formarekin desadostasunean egon ziren.
 
Wu-ren iritziz, existitzen ziren neurrien kalitatea oso baxua zenez, ezinezkoa zen ondorio zehatz batera ailegatzea. Baina berak ez zituenez beste batzuen lanak kritikatzen, bere kabuz ikertzen hasi zen. Beharrezkoa zen teknikaren eta diseinuaren errore posibleak aurkitzea eta errore hauek erakustea. Azkenik errore hauek konpontzeko moduren bat aurkitu behar zuen.
Zenbait zientzialarik ohorezko ezizen batzuk erabili zituzten '''Chien-Shiung Wu''' aipatzeko: "Fisikaren lehen dama", "Txinako [[Marie Curie|Madame Curie]]" eta “Madame Wu”. [[1997]]ko [[otsailaren 16]]an hil zen, 84 urte zituela, bihotzeko bigarren infartua izan zuenean.
[[Fitxategi:Espektrometro magnetiko solenoidalaren eskema..jpg|thumb|279x279px|Espektrometro magnetiko solenoidalaren eskema.]]
Fisikako Wolf saria eta AEBko National Medal of Science jaso zituen.
Arazoa, [[beta erradiazioaren]] iturri igorlearen uniformetasun faltan zegoela hauteman zuen, eta baita kokatuta zegoen euskarrian ere. Bere doktoratuaren ikerketatik zekien energia gutxiko elektroiak errez xurgatzen eta hedatzen zirela eta prozesuan frakzio substantzial bat galtzen zutela. Beraz, esperimentuan,  igorritako elektroien energiaren distribuzioa kausa honen ondorioz aldatzen zen. Gainera, erabilitako beta espektrometoek  burdinezko nukleoa zuten eta hauek [[histeresi efektua]] eragiten zuten eta eremu magnetikoaren balio okerrak erregistratzen zituen. Zorionez, biltegian burdinik gabeko [[espektrometro solenoidal]] bat aurkitu zuen eta momentuan eskaini zezakeen abantailak antzeman zituen. Graduatutako ikasle batzuekin batera, haren erabilgarritasuna berreskuratu zuen eta bere diseinua aldatu zuen transmisioa optimizatzeko eta itu xeheagoak onartzeko.  Lan gogor baten ondorioz loditasuna gutxiagotzea lortu zuten elektrikoki eroaleak ziren euskarri oso xeheak jartzen. Hauek erretrodispertsioa eta iturriaren karga saihesten zituen.
 
[[Euskal Herriko Unibertsitatea]]k antolatu zuen Emakume Zientziadunak jardunaldian,<ref>[http://www.berdintasuna.ehu.es/p234-content/eu/contenidos/noticia/08022013_8marzo/eu_noticia/adjuntos/egitaraua_2013.pdf Emakume zientziadunak] jardunaldia. [[Euskal Herriko Unibertsitatea|EHUko]] Zientzia eta Teknologia Fakultatea. 2013ko Martxoaren 8a.</ref> haren aipu hau zabaldu zuten:
{{aipu|Laborategian egun osoa eman ondoren <br /> etxera heldu eta plater lohi pila izatea <br /> baino txarragorik bada: <br /> ... Laborategira joan ezin izatea.|Chien-Shiung Wu| komatxoen tamaina = 20px
| zabalera = 600
| kokapena = center}}
 
Gainera, aukeratu zuen teknikak, espektroa distortsionatuta zegoen jakiten laguntzen zion. Positroiak eta elektroiak igortzen zituen iturri bat aukeratu zuen, horrela bi partikulen forma espektralak desberdintzen ziren eta espektroaren distortsioek bat egiten zuten. Distortsioa minimoa bazen eta teoria zuzena bazen, espektro bakoitza bere aurresandako formara estutu zen. Aldaketa hauekin, Fermiren aurreikuspenak eta balore berriekin bat zetorren. Garaipen hau lortu arren, es zen ase geratu eta ikerketa zorrotzagoak eta zehatzagoak izan ziren beta trantsizio gehiagorentzat. Doitasun honi esker, Fermiren teoriaren baliagarritasuna baieztatu zuen.  Honek antzemate internazionala eman zion. [[Fitxategi:Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1963 - Restoration.jpg|220 px|thumb|Chien-Shiung Wu 1963an Columbiako Unibertsitatean]]
[[Fitxategi:Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1963 - Restoration.jpg|220 px|thumb|Chien-Shiung Wu 1963an Columbiako Unibertsitatean]]
== Merezimenduak ==
Wu izan zen aitzindaria zenbait arlotan:
22

edits