«Iraultza zientifikoa»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
Iraultza zientifikoa [[Aro Modernoa|Aro Modernoan]] Zientzia Modernoaren sorkuntza azaltzeko erabili izan den kontzeptua da, [[XVI. mendea|XVI]] eta [[XVII. mendea|XVII]] mendeei dagokiena gehienbat, ideia berriek [[Fisika|fisikan]], [[Astronomia|astronomian]], [[Biologia|biologian]] ([[giza anatomia]] barne) eta quimikan[[Kimika|kimikan]] antzinaroko eta Erdi Aroko ikuspegiak naturarekiko aldatu zuten eta zientzia modernoaren oinarriak finkatu zituzten. Gehiengoa dioen moduan, Iraultza Zientifikoa [[Europa|Europan]] hasi zen [[Pizkundea|Errenazimenduaren]] bukaeran eta XVIII mendean zehar jarraitu zuen, mugimendu sozial eta intelektualean, [[Argien Garaia|Ilustrazioan]], eragina izaten zuen bitartean. Data ziurrik ez dagoen arren, orokorrean 1543. urtea hasiera bezala hartzen da [[Nikolas Koperniko|Kopernikoren]] [[De revolutionibus orbium coelestium]] argitaratu zelako.
 
Iraultza Zientifikoa:
 
Iraultza zientifikoaren lehen fasea, Aintzinako ezagutzaren berreskurapenean funtsatua dagoena, ''Errenazimendu zientifiko'' bezala izendatu daiteke. 1632. urtean bere momentu gorenera iritsi zela diote, [[Galileo Galilei|Galileoren]] ''[[Diálogos sobre los dos máximos sistemas del mundo]]'' entseguarekin batera. Iraultza zientifikoaren bukera 1687ko ‘sintesi handia’-ri leporatzen zaio, hau da, [[Isaac Newton|Isaac Newtonen]] ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]-ri'', [[Newtonen legeak|mugimenduaren legeak]] eta [[Grabitazio unibertsalaren legea|grabitazio unibertsala]] formulatu zituen aipatutako obran eta horrekin kosmologia berri baten sintesia osatu zuen. XVIII mendearen bukaeran, iraultza zientifikoa ‘hausnarketaren aroa’-ri bidea eman zion.
 
Denbora askoan zehar zabaldu zen iraultza zientifikoaren kontzeptua, [[Jean Sylvain Bailly]]-ren obrarekin sortu zen XVIII mendean, bi etapen artean zaharra alde batera uzteko eta berria ezartzeko prozesuaren beharra ikusi zuen.
 
[[Alexandre Koyré]] filosofo eta historiagilea ''iraultza zientifikoa'' terminoa 1939 urtean aintzat hartu zuen garai hura deskribitzeko.  
 
== SARRERA ==
XVIII mendetik aurrera zientzian egon diren aurrerapausoak ‘iraultza’ gisa zedarrituak izan dira. [[1747]] urtean, [[Alexis Clairaut|Clairautek]] ‘esaten da, Newtonek bizirik zegoela iraultza sortu zuela’ obra idatzi zuen. Hitza 1789. urtean erabilita ere izan zen Lavoisierren obraren sarreran oxigenoaren aurkikuntzaren berri emanez. ‘Zientzian iraultza gutxi hain jakinarazpen orokorra sortu dute oxigenoaren teoria bezala’. Lavoisier-rek bere teoria garaiko jakintsuen eskutik onartuta ikusi zuen, eta Europan ezarri zen aldarrikapena eta urte gutxira.
 
XIX mendean, [[Willian Whewell|Willian Whewellek]] zientzian[[zientzia]]<nowiki/>n beran iraultza egiteko ideia erein zuen (edo [[Metodo zientifiko|metodo zientifikoa]] XV – XVI mendeen artean gertatu zen gisara). Gai honi buruz iritzia izan duten iraultzailen artean, gizakiaren gogamenaren konfidantza inplizitu baten trantsizioa dago kanpoko behaketari eta mirespen mugagabea antzinako jakinduriari dagokienez, aldaketaren eta hobekuntzaren itxaropenaren aurrean. Honek gaur egungo iraultza zientifikoaren ikuspegiari ateak zabaldu zizkion: 
 
‘Naturaren ikuspegi berri bat sortu da, 2000 urteetan zientzia menderatu den ikuspegi grekoa ordezkatuz. Zientzia disziplina autonomo bihurtu da, filosofia eta teknologiatik aldendua.’
[[Fitxategi:Galileo by leoni.jpg|thumb|Galileo Galilei-ren erretratua.]]
 
Tradizionalki iraultza kopernikarrarekin<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Revolución de Copérnico|hizkuntza=es|data=2018-03-15|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Revoluci%C3%B3n_de_Cop%C3%A9rnico&oldid=106248713|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> hasi zela onartu da (1543) eta 1687 urtean osatuta izan zen [[Isaac NewtonenNewton]]<nowiki/>en ‘sintesi handia’-rekin, hau da, ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' obrarekin''.'' Jarrera aldaketa [[Francis BaconenBacon]]<nowiki/>en eskutik gertatuta zen bere ‘iragarpen seguru eta enfatikoa’ obrak gizarte zientifikoen sorrera bultzatu zuelarik, adibidez, [[Royal Society]]-a, eta Galileok[[Galileo Galilei|Galileo]]<nowiki/>k [[Nikolas Koperniko|Koperniko]] defendatu zuena eta mugimenduaren zientzia garatu zuen. 
 
XX mendean, Alexandre Koyrék<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Alexis Clairaut|hizkuntza=eu|data=2017-02-16|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexis_Clairaut&oldid=5791704|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}</ref> ‘Iraultza zientifikoa’ terminoa txertatu zuen, bere ikerketa Galileon zentratuz, eta terminoa Butterfielden<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Herbert Butterfield|hizkuntza=es|data=2017-10-20|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Butterfield&oldid=102731321|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> eskutik hedatua izan zen, ''Origins of Modern Science'' obran. 1962 urtean, [[Thomas KuhnekKuhn]]<nowiki/>ek ''La estructura de las revoluciones científicas''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La estructura de las revoluciones científicas|hizkuntza=es|data=2017-12-23|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=La_estructura_de_las_revoluciones_cient%C3%ADficas&oldid=104415511|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> obra argitaratu zuen, marko teoriko desberdinak konparatu ezin zirela baieztatuz, esaterako, Einsteinen[[Albert Einstein|Einstein]]<nowiki/>en [[erlatibitatearen teoria]], Newtonen grabitateren teoriarekiko.
 
=== ESANAHIA ===
Ideal zientifikoen eraldaketa Matematika, Fisika, Astronomia eta Biologiaren bidez nabaritu zuen, hauek guztiak ikerketa zientifikoaren alde zeuden instituzioaren barruan eta zabaldua izan den unibertsoaren irudian. Iraultza zientifikoak zientzia moderno batzuen ezarpena bideratu zuen. 1984 urtean, Joseph Ben – Davidek idatzi bezala:
 
XVII mendetik zientziaren garapena ezaugarritu duen ezagutzaren pilatzea, ez zen lehen gertatu. Zientziaren jarduera berri hau Mendebaldeko Europaren herrialde gutxi batzuetan gertatu zen, eta zonalde txiki hori 200 urtez mugatuz joan zen 200 urteean zehar. (XIX mendetik aurrera ezagutza zientifikoa mundu osoan zabaldu zein onartuta izan da).<ref>Donne, John ''An Anatomy of the World'', citado en Kuhn, Thomas S. (1957) ''The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought''. Cambridge: Harvard Univ. Pr. p. 194.</ref>
 
Idazle garaikide eta historiagile moderno askok, munduaren ikuspegiarekiko aldaketa iraultzaile bat egin zela baieztatzen dute. 1611 urtean John Donne<ref>{{Erreferentzia|izenburua=John Donne|hizkuntza=es|data=2018-03-05|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Donne&oldid=106015276|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> poetak idatzi zuen:
 
''Filosofia berriak guztioi zalantza bat pizten digu,''
''Eguzkia galtzen da, eta Lurra, eta inoren argitasuna''
 
''Bilatzeko lekura bideratu dezake.''<ref>Donne, John ''An Anatomy of the World'', citado en Kuhn, Thomas S. (1957) ''The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought''. Cambridge: Harvard Univ. Pr. p. 194.</ref>
''Bilatzeko lekura bideratu dezake.''
 
XX mendeko historiagile batek, Herbert Butterfield<ref name=":0" />, ez zegoen hain harrituta, baina aldaketa zerbait oinarrizko bezala ikusi zuen:
 
Iraultzak autoritatea ingelesez bihurtu zuenetik ez bakarrik Erdi Aroan, baizik Antzinaroan ere – ez zelako bakarrik eklipse eskolastikoarekin hasi, baizik fisika aristotelikoaren suntsiketarekin – kristautasunaren sorreratik guztia eklipsatzen du eta Errenazimendua eta Erreforma gertakari hutsetara mugatu, Erdi Aroko kristautasunaren barruan mugimendu hutsak izango balira bezala … Mundu modernoaren benetako sorrera bezain handia zein mentalitate modernoaren sorrera.<ref>Butterfield, Herbert: ''[[iarchive:originsofmoderns007291mbp|The Origins of Modern Science, 1300–1800]]'', (Nueva York: Macmillan Co., 1959), p. viii.</ref>
[[Fitxategi:PeuerbachSuperioribus2.png|thumb|Georg von Peuerbach-en Marte, Venus, Jupiter eta Saturnoren eredu Ptolomeikoaren esferak.
''Theoricae novae planetarum'' (1474)
 
== ANTZINAROKO ETA ERDI AROKO AURREKARIAK: ==
Iraultza zientifikoa [[Antzinako GreziarenGrezia]]<nowiki/>ren ezagutzaren oinarripean eraiki zen; [[Erdi ArokoAroa|Erdi Aro]]<nowiki/>ko zientziaren pean ere, zein garatuta izan zen Erroma/Bizantzioren zientziatik aurrera; eta Erdi Aroko zientzia islamiarraren pean. Tradizio aristotelikoak XVII mendean oso testuinguru intelektual garrantzitsua jarraitzen izaten zen, hala ere garai horretan filosofo naturalak korronte horretatik alderatu ziren.
 
[[Antzinaroa|Antzinaro klasikoarenklasikoa]]<nowiki/>ren oinarrizko ideia zientifikoak guztiz aldatu ziren azken urteotan, eta kasu askotan izena kendu zieten. Geratu ziren ideiak, hau da, iraultza zientifikoan eraldatuak izan ziren ideiek hurrengo esaten zuten:    
*     Aristotelesen[[Aristoteles]]<nowiki/>en kosmologiak Lurra kosmosaren[[kosmos]]<nowiki/>aren erdigunean jartzen zuen, kosmos hierarkiako eta esferikoa. Lurreko eta zeruko eskualdeak elementu ezberdinez osatzen ziren, elementu horiek mota desberdineko ''mugimendu natural'' zituzten.    
 
*      Lurreko eskualdeak, Aristotelesen aburuz, [[Elementu klasikoak|lau elementuak]] (lurra<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tierra (elemento)|hizkuntza=es|data=2017-05-27|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Tierra_(elemento)&oldid=99430198|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>, ura<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Agua (elemento)|hizkuntza=es|data=2017-05-27|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Agua_(elemento)&oldid=99430464|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>, airea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Aire (elemento)|hizkuntza=es|data=2017-05-27|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Aire_(elemento)&oldid=99430076|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> eta sua<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Fuego (elemento)|hizkuntza=es|data=2017-10-17|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Fuego_(elemento)&oldid=102648507|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>) esfera zentrokideetan oinarritzen ziren. Gorputz guztiak lerro zuzenetan naturalki mugitzen ziren bere konposaketa elementalari zuzenduta, hots, bere leku naturalerantz. Beste lurreko mugimenduak ez ziren naturalak, ''bortitzak'' baizik.     
 
*        Zeruko eskualdeak bosgarren elementuaren eskutik osatuta zeuden, eterrez, aldaezina zena eta naturalki mugitzen zen mugimendu zirkular uniformeen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Movimiento circular uniforme|hizkuntza=es|data=2018-03-23|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Movimiento_circular_uniforme&oldid=106436177|sartze-data=2018-03-27|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref> bidez. Tradizio aristotelikoan, teoria astronomikoak zeruko objektuen mugimendu irregularra azaltzen saiatu ziren, modu askotariko mugimendu zirkular uniformeen efektu konbinatuen bidez. 
 
*   Mugimendu planetarioaren [[Teoria geozentriko|eredu ptolomeikoa]], [[Eudoxo Knidokoa|Cnidoren Edoxoren]] eredu geometrikoan eta Ptolomeoren ''Almagesto-''an oinarritzen zena, kalkuluen bidez Eguzkiaren, Ilargiaren, izarren eta planeten posizioa iraganean eta etorkizunean kalkulatu ahal zela frogatu zuen, eta egiaztatu zuen eredu hauek behaketa astronomikoetatik eratortzen direla. Geroago egin ziren garapen astronomikoen eredu izan ziren. Eredu ptolomeikoen oinarri fisikoa zeruko estalkiak zituzten beharrezko, nahiz eta eredu konplexu hauek arduragabeak suertatu fisikaren azalpe honekiko.      
Antzinaroko hautazko teorien aurrekariak egon zirela aipatzea garrantzitsua da, hauek irudikatzen baitituzte geroago egon ziren aurkikuntzak fisika eta mekanikaren arloan, baina [[Enpirismo|tradizio enpiriko]] baten faltan, eskola aristoteliko baten menpean, eta kontuan hartuz obra asko galdu zirela gudak zirela eta, teoria hauek mende askotan zehar ilunpetan egin ziren, eta kontsideratzen da tradizionalki efektu gutxi izan zutela aipatutako fenomenoen berraurkitzean; inprentaren[[inprenta]]<nowiki/>ren asmakuntzarekin ezagutzaren hedapena handitu zen. Bitartean erdi aroan zehar geometrian, matematiketan eta astronomian aurrerapauso garrantzitsuak eman ziren, bereziki mundu islamiarra eta Europan.
 
Hala ere, iraultza zientifikoaren pentsalari garrantzitsuak antzinaroko ikasketarekiko errenazentistak[[Pizkundea|errenazentista]]<nowiki/>k zeukaten errespetuarekin bat etortzen ziren eta bere berrikuntzetarako antzinaroko leinuak zitatzen zituzten. [[Nikolas Koperniko]] (1473 – 1543), [[Johannes Kepler|Kepler]] (1571 – 1630), [[Isaac Newton|Newton]] (1642 – 1727), eta [[Galileo Galilei]] (1564 – 1642) Antzinaroko eta Erdi aroko jatorri ezberdinak azaldu zituzten [[Heliozentrismo|sistema heliozentrikorakoheliozentrikorak]]<nowiki/>o. Bere obra ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]''ren eskolioetan, Newtonek esaten zuen [[Newtonen legeak|mugimenduaren bere hiru lege axiomatikoak]] [[Christiaan Huygens|Huygens]] (1629 – 1695) bezalako matematikariek onartu zutela, Wallace, Wren eta besteak beste, eta baita, ''Principia''ren bigarren edizioaren zirriborroan, [[Grabitazio|grabitatearen legea]] eta [[Newtonen legeak|mugimenduaren bere lehenengo legea]] zenbait pertsonai historikoei ezarri zien.    
 
Nolakotasun hauek izan arren, iraultza zientifikoaren teoria estandarrak XVII mendea aldaketa zientifiko iraultzaileen garaia baieztatzen zuen. Ez ziren bakarrik garapen iraultzaile teoriko eta esperimentalak gertatu, zientzialariek lan egiten zuten modua ere eraldatu zen.
 
== METODO ZIENTIFIKOA ==
XVII mendean definitu eta ezarri zen metodo zientifikoaren pean, alde batera utzi ziren egoera naturalak eta artifizialak, eta gutxika komunitate zientifikoaren bidez egindako esperimentazio sistematikoaren ikerketa tradizioa onartzen joan zen. Naturarekiko hurbilketa [[Induktibismo|induktibo]] bat erabiltzearen filosofia – suposaketa alde batera utzita eta soilik adimen zabal batekin begiratuz – aurretiko dedukzio aristotelikoarekin kontrajarrita zegoen, horren bidez ezagututako gertaeren ikerketa ulermena zekarren. Praktikan, noski, zientifiko (eta filosofo) askok uste zuten bien arteko konbinaketa beharrezkoa zela, suposaketak zalantzan jartzeko ahalmena, baina baliozkotasun gradu bat daukaten behaketak ulertzea ere.  
 
Iraultza zientifikoaren bukaeran, filosofoen ‘ mundu kualitatiboa ’ mundu mekaniko eta matematiko batean bihurtu zen, ikerketa esperimentalaren bidez ezagutu daitekeena. Hala ere zientzia newtoniana zientzia modernoa bezala zen alderdi guztietan, kontzeptualki gure zientziaren antza handia zuen. Zientzia modernoaren ezaugarri askok, bereziki bere instituzionalizazio eta profezionalizazioari dagokienez, XIX mendearen erdialdera arte ez ziren estandarizatu.