«Japoniera»: berrikuspenen arteko aldeak

176 bytes added ,  Duela 3 urte
;Antzekotasunak
Euskararekiko antzekotasunak:
* Atzizkien erabilera: adibidez, -''gin'', -''gile'', -''ari ''atzizkien baliokide japoniarretako batzuk: -''in'', -''ka''. Era berean, euskaraz deklinabide-atzizkien bidez adierazten diren funtzioetarako, japonierak postposizioak ditu: 先生が来る ''Sensei '''ga '''kuru'' ("Irakaslea —''galdegaia da'' da— dator"), 先生は来る ''Sensei '''wa '''kuru'' ("Irakaslea —''mintzagaia da'' da— dator"), 先生を見る ''Sensei '''wo '''miru'' ("Irakaslea dakusa"), 先生の本 ''Sensei '''no '''''("Irakaslearen"), 先生に ''Sensei '''ni '''''("irakasleari" / "irakaslearengan" / "irakasleak" —ergatibo agentea—, "irakaslearengana"), 先生と ''Sensei'' '''''to '''''("irakaslearekin"), 先生から ''Sensei'' '''''kara '''''("irakaslearengandik"), 先生へ ''Sensei'' '''''he '''''("irakaslearengana")... Aditzei ere hainbat atzizki kausal, denborazko, helburuzko-eta erants dakizkieke, hizkuntza indoeuroparren konjuntzioen ordez: 来たので ''Kita '''no de''''' (Bazetorrelako / Etorri baitzen / Etorri baita),nahiz 来たから ''Kita '''kara '''''("Bazetorrelako" / "Etorri baitzen" / "Etorri baita"), 来たときに ''Kita '''toki ni''''' ("Etorri denean" / "Etorri zenean")...
 
* Bi hizkuntzetako perpausen oinarrizko ordena SOV da, hots, lehenik [[subjektu (gramatika)|subjektu]]a jartzen da, bigarrenik objektua, eta azkenik, aditza.
* Bitxikeria hutsa bada ere, ''izan'' aditzaren orainaldia ''desu'' da (japoniera jasoan) edo ''da'' (lagunartekoan).
 
* Ez dago erlatibozko izenorderik: euskaraz bezala, aurrena menpeko perpausa doa eta, jarraian, zehazten duen izena: 友人は昨日来た。 友人は日本人です。 ''Yūjin wa kinō kita. Yūjin wa nihonjin desu ''("Adiskidea atzo etorri zen. Adiskidea japoniarra da") elkartu eta zera bilakatzen dira: '''昨日来た'''友人は日本人です '''''Kinō kita''' yūjin wa'' ''nihonjin desu'' ("'''Atzo etorri zen''' adiskidea japoniarra da").
 
;Ezberdintasunak
Hala ere, aldeak ugari dira:
* Adjektibo japoniarrak aditzak balira bezala jokatzen dira: 青いです '''''Aoi '''desu'' ("Urdina da"), 青かったです '''''Aokatta'' '''''desu ''("Urdina zen") eta baiezko eta ezezko formak dituzte: 青くないです '''''Aokunai '''desu'' ("Ez da urdina"), 青くなかったです '''''Aokunakatta '''desu'' ("Ez zen urdina"), 青ければ '''''Aokereba '''''("Urdina baldin bada..." / "Urdina balitz..."), 青くなければ '''''Aokunakereba '''''("Ez bada urdina..." / urdina"Urdina ez balitz...").
 
* Japonieraz ez dago singularrik, pluralik edo mugagaberik: 本を読んだ ''Hon wo yonda'' esaldiak esan nahi du, egoeraren arabera, ''Liburua irakurri dut'' eta ''Liburuak irakurri ditut''.'' ''Nolanahi ere, ''liburu guztiak'', ''sei liburu'', ''hainbat liburu''... modukoak bereizten ditu.
* Aditzek ez dute pertsonarenpertsonarik berri ematenagertzen: beraz, 本を読んだ ''Hon wo yonda aurreko ''esaldiak ''Liburua irakurri du'', ''Liburua irakurri dute''... ere ematen duditu aditzera. Hori dela eta, subjektua nor den argi eta garbi utzi nahi denean, izenordea espresuki erabiltzen da: 私は本を読んだ '''''Watashi '''wa hon wo yonda ("''Nik liburua irakurri dut"), 彼らは本を読んだ '''''Karera '''wa hon wo yonda ''("Haiek liburua irakurri dute")... Jakina, "Liburuak irakurri ditut", "Liburuak irakurri dituzte"... ere ulertzen dira.
 
* Zenbatzen den objektuaren ezaugarri jakin batzuen arabera, zenbakiaz gain, kontagailu gisako hitzak ere behar dira, nolakoa den kontuakontuan hartuta: gizakia, animalia handia, txikia, hegaztia, arraina, tresna, eraikina, liburua, objektu biribila, luzea, laua, eta abar, eta abar: '''二人'''の友人が来た '''''Futari''' no yūjin ga kita'' ("Bi adiskide etorri dira"), '''2冊'''の本を読んだ '''''Nissatsu''' no hon wo yonda'' ("Bi liburu irakurri ditu"), '''2枚'''のCDを買った '''''Nimai''' no shīdī wo katta'' ("Bi CD erosi ditu").
* Aditzek ez dute pertsonaren berri ematen: beraz, 本を読んだ ''Hon wo yonda aurreko ''esaldiak ''Liburua irakurri du'', ''Liburua irakurri dute''... ere ematen du aditzera. Hori dela eta, subjektua nor den argi eta garbi utzi nahi denean, izenordea espresuki erabiltzen da: 私は本を読んだ '''''Watashi '''wa hon wo yonda ''Nik liburua irakurri dut, 彼らは本を読んだ '''''Karera '''wa hon wo yonda ''Haiek liburua irakurri dute...
 
* Zenbatzen den objektuaren ezaugarri jakin batzuen arabera, zenbakiaz gain, kontagailu gisako hitzak ere behar dira, nolakoa den kontua hartuta: gizakia, animalia handia, txikia, hegaztia, arraina, tresna, eraikina, liburua, objektu biribila, luzea, laua, eta abar, eta abar: 二人の友人が来た ''Futari no yūjin ga kita'' (Bi adiskide etorri dira), 2冊の本を読んだ ''Nissatsu no hon wo yonda'' (Bi liburu irakurri ditu), 2枚のCDを買った ''Nimai no shīdī wo katta'' (Bi CD erosi ditu).
 
== Idazkera ==
Antzina, japoniarrek ez zuten berezko [[alfabeto]]rik. [[Erdi Aroa]]n, jakintsuek [[txinera]] erabiltzen zuten idazki budistak eta kronikak idazteko zein irakurtzeko. Europan [[latin]]a legez, Japonian txinera zen eskolatuen hizkuntza. Halaxe, literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; bestetik, emakumeek ''[[hiragana]]'' izeneko silaba-sortaz idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak desegokiak ziren, ordea, eta transkripzio fonetikoa egiteko, monje budistek ''[[katakana]]''k (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, ''[[kanji]]''etatik abiatuta.
 
Halaxe, literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; bestetik, emakumeek ''[[hiragana]]'' izeneko silaba-sortaz idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak desegokiak ziren, ordea, eta transkripzio fonetikoa egiteko, monje budistek ''[[katakana]]''k (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, ''[[kanji]]''etatik abiatuta.
 
東京都 (''Tōkyō-to'') izenak hitzez hitz hau esan nahi du: ''ekialde'' (東) + ''hiriburu'' (京) + ''metropoli'' (都), hots, ''ekialdeko hiriburu handia''. Kanak ('''[[hiragana]]''' eta '''[[katakana]]''' deitzen dira) kanjien zati sinpleetatik eratorritakoak dira eta soinuak adierazteko erabiltzen dira. する (''suru'', euskaraz, ''egin'') = す (''su'') + る (''ru''). Jatorria japonieran edo [[txinera]]n duten hitzetan ''hiragana'' erabiltzen da; eta maileguzko hitzetan, berriz, ''katakana'' (japonierazko hiztegiaren % 11 atzerritikoa da).
[[Fitxategi:Japanese (standard) vowels.png|right]]
 
* Oro har, ''a'', ''e'', ''i'' eta ''o'' euskaraz bezala ahoskatzen dira.
* ''u'' zubererazko ''ü ''da.
* Bokalak luzeak edo motzak dira: luzeen iraupena motzen bikoitza da eta Hepburn sisteman [[makroi]] batez adierazten da.
**# カ'''ー'''ド, ''kādo'' (txartela)
 
=== ''-n'' mora ===
* ''-n'' (ん) kontsonante baten aurrean badago, [[mora (linguistika)|mora]]tzat hartzen da. Adibidez, えんぴつ, ''enpitsu'' (lapitz).
* ''-n'' mora bat eta ondoren bokal bat edo ''y'' bat badago, ''n''' idazten da; apostrofoak (') ahoskeran etenalditxo bat adierazten du:
# たんい, ''tan'''<nowiki>'</nowiki>'''i'' (unitate); たに, ''tani'' (ibar)
# くんよみ, ''kun'yomi ''(kanjiak irakurtzeko modu bat)
* ''-n'' morak hainbat forma fonetiko ditu:
** ''-n'' mora bat ''-k-'' edo -''g-'' baten aurrean, [ŋ] ahoskatzen da (euskaraz, ''egi'''ng'''o'', ''ema'''ng'''o'').
** ''-n'' mora bat -''m-'', -''b-'' edo -''p''- baten aurrean, [m] ahoskatzen da. Jatorrizko Hepburn bertsioan ''-m'' idazten da, baina berrikusitakoan, ''-n'': せんぱい, ''sempai'' (jatorrizko Hepburn); ''senpai'' (berrikusitako Hepburn).
** Beste kasuetan, [n] ahoskatzen da.
 
* ''y'', lapurterazko jota bezala.
* ''f'' leunagoa da: berez, bakarrik ''fu'' (ふ) silaban agertzen da eta ''h'' hasperendunaren antza du.
* ''g'', euskaraz bezala; hala ere, zenbait hiztunek ''ng ''ahoskatzen dute (euskaraz, ''i'''ng'''uru''), baita hitzaren hasieran ere.
* ''h'' [[ingeles]]ezko ''hot'' hitzean bezala ahoskatzen da, baina leunago.
* ''j'', ingelesezko jota bezala (''John'').
* ''s'', euskal zeta bezala.
* ''z'', italierazko ''zucchero'' bezala ahoskatzen da (/dzúkkero/).
* ''tsu'' (つ) fonema euskal ''tz ''bezala ahoskatzen da.
 
== Literatura ==
Anonymous user