«Izotz gaineko abiadura-patinaje»: berrikuspenen arteko aldeak

kanpo loturak testutik kendu eta zuzenketak
(Sarrera historia teknika ekipamendua eta eukal herriko pistak gehitu dizkiot)
(kanpo loturak testutik kendu eta zuzenketak)
Pistaren neurri estandarra 400 metrokoa da, ordea, batzuetan erabiltzen dira ere, 200,250 eta 333⅓ metrokoak.
 
[[:en:International Skating Union|''International Skating Union'']]-eko arauak distantzia ea neurrietan norlabaitekonolabaiteko aldaerak onartzen ditu.
 
Pista laburreko abiadura patinajea ([[:en:Short track speed skating|''Short track speed skating'']]) distantzia motzetako modalitatea da, bestetik, pista luzeko abiadura patinajean, distantzia luzeagoak daude, gehienez, 1500 metro eta 3000m-ko lasterketak emakumeetan eta 5000 metrokoak gizonetan izanez banakako Olinpiar jokoetako abiadura patinajeko distantzia luzeenak. Lasterketak, knock-out bezelabezala ere dira ezagunak, lauko edo bosteko lasterketak dira, eta bi azkarrenak klasifikatzen direlarik, esan beharra dago, deskalifikazio eta santzioak oso komunak direla.
 
Lasterketak, arauak dituzte aurretik esandako deskalifikazio eta santzioak ezartzeko aurkakoari traba eginez gero; arau hauekdesberdinakhauek desberdinak dira distantzia eta modalideenmodalitateen arabera.
 
Taldeko lasterketak ere badaude, pista luzekoan, ezagunena taldeko jazarpen proba izanik, hau da, maila gorenean taldeka egiten den taldeko lasterketa bakarra, ordea, gazteetan releboakerreleboak ere egin ohi dira.Pista motzekoan erreleboak er egiten dira maila gorenean, errelboakerreleboak edozein momentutan egin daitezkelarikdaitezkeelarik, azken bi itzulietan izan ezik.
 
Abiadura patinajeko lasterketa gehienak, pista obaletan egin ohi dira, nahiz eta badauden beste aukera batzuk.Aldaerak, pistaren distantzian, kurbaren zabaleran eta inklinazioan, eta baita ere pista itxia edo irekia izatean daude gehienbat, beste aldagai bat, irteera eta amaiera puntuen koinzidentziankointzidentzian egon daiteke.
 
HerbeheretanHerbehereetan, maratoiak, izotz kanal naturaletan egiten dituzte, ordea baztuetanbatzuetan egoera klimatologikoak medio, pista artifiziakartifizilak erabili beharra dago, 400 metrokoak direnez luzeenak, 100 itzuliko probak ere egiten dira.
 
== Historia ==
Abiadura patinajearen jatorria EskandinabianEskandinavian, Ipar Europa eta Herbeheretan dago, non bertako natiboek hezorhezur bat jartzen zuten euren oinetaakooinetako zoletan, bertako izoztutako erreka eta bideetatik ibiltzeko. Adibidez, herbeheretanHerbehereetan neguak aldaketa asko izaten ditu urtetik urtera, ordea, izozketa handiak zeudenean garraio bezela erabiltzen zuren ariketa hau, honela azaldu zuen 1194-an William Fitzstephenek.
 
Abiadura irristaketa bertan hasi zen, baina zabalkuntza prozesua jasan zuen hortik gutxira, 1592an pausu handia eman zen Eskozian burdinezko filamentu bat gehitu zitzaionean zapatilleri hezurra beharrean. HoonekHonek asko lagundu zuen ariketa edo garraio edo ariketa honen zabalkuntzan. 1642an hurrengo pausua eman zen, lehen abiadura irristaketa ''club''-a sortu zen <nowiki>''</nowiki>''The Skating Club Of Edinburgh''<nowiki>''</nowiki>. Azkenik, 1763-an lehen abiadura patinajearen lasterketa ofiziala antolatu zen [[:en:Fens|''Fens'']]-en Ingalaterran, Abiadura patinaje Asoziazio Nazionala-k ''([[:en:National Ice Skating Association|National Ice Skating Association]])''antolatua ainhain zuzen ere, bitartean HebehertanHerbehereetan, lasterketa ezagun bat antolatzen hasi ziren, Friesland probintziako 11 hiriak lotzen zituen kanala zeharkatzean zatzan lasterketa, [[:en:Elfstedentocht|''Elfstedentocht'']] bezelabezala ezagutu zena.
 
1851-an, Ipar Amerikarrak kirol hau ezagutu eta ezagun bihurtzen hasi zen euren lurraldeetan. HerbeherakHerbehereak berriro ere, 1889-an lehenengo munduko txapelketa antolatu zituzten, eta 3 urte geroago bertan ere ISU ([[:en:International Skating Union|International Skating Union]]) sortu zuten. 20. mendetik aurrera, abiadura patinajea kirol modalitate ezaguna eta olinpikoa bilakatuz.
 
=== ISU ===
XIX.mendean hasi ziren antolatutako abiadura patinajearen lasterketak. 1884an, Norvegiako Axel Paulsen Munduko Abiadura patinajeko Amateur txapleduntxapeldun bezelabezala goraipatu zen, hainbat lasterketa irabasiirabazi ondoren AEB-etan. Bost urte geroago, AMsterdamen ospatu zen Munduko I. txapelkta, Russia, AEB, Britania Handiko eta Herbeheretako lastekariekin. ''Internationale Eislauf Vereinigung'', edo [[:en:International Skating Union|International Skating Union]], 15 naziotako pertsonak sortu zuten [[:en:Scheveningen|Scheveningen]]-enScheveningenen 1892an, neguko kiroletako lehen federazio internazionala bilakatuz. Ordurarte Herbeeretako federazio edo asoziazio batek antolatzen zituelarik txapelketak. Bertan hasi ziren, distantzia et neurri desberdinetako lasterketa eta pistak arautzen, honela pista motzeko eta luzeko neurri desberdineko lasterketak desberdinduz. Txapelketan egun haietan amateurrentzat ziren, orduan bizi ziren mateuramateur eta profesionalizazio prezesuarenprozesuaren gatazkak medio, beraz, profesionala izanez gero ezin zenuen parte hartu, honen adibide dugu, 1904ean Peter Sinnerud-en irabasi zuen munduko txapleketarentxapelketaren deskalifikazioa profesionalismoa auziperatuz. Munduko eta distantzia ezberdinetako munduko errekorrak 1891an hasi ziren neurtzen, honek ekarri zuen, munduko errekorraren apurketa azkar eta handia denbora gutxian, nahiz eta 1894 tik aurrera jada ikusten dugu hurrengo rekorrakerrekorrak hobetzea gero eta gehiago kostatu dela, adibidez, 5000 metroko Jaap Edenen errekorra 1894ean Europako Hamar txapelketan lortu zuena 1894ean 17 urtez egon zen apurtu gabe.
 
=== Elfstedentocht ===
[[:en:Elfstedentocht|Elfstedentocht]] 1909an sortutako txapelketa da, eta era irregularrean antolatzen den txapelketa gaur egun, zeren eta herbeeretako Friesland probintziako hiriak komunikatzen dituen kanlak lotzen dituen lasteketalasterketa bat da, beraz, neguko eguraldiaren arabera posible izango da konpetizioa burutzea edo ez. LAsterketaLasterketa hau, 15 alditan egin da gutxi gora behera 100 urtetan, pista artifizialak sortu arte, munduko txapelketak ere ezin ziren urtero burutu, ordea pista hauen sorreratik, herbeeretanHerbehereetan hontazhonetaz baliatuz, eta kirol honen ezagutza handia medio pista artifizial asko egin ziren bertan, honela lortzen dute urtero munduko potentzia handiena izatea kirol honetan. Ordea, ELfstedentoch lasterketa burutzeko egoera naturalean izan behar denez, batzuetan beste herrialde batzuetan burtu dira, nahiko antzeko egoera simulatuz, adibidez, Austria, Finlandia edo Kanadan, munduko patinatzaile honenak parte hartzen dute lasterketa hontanhonetan irabastekoirabazteko helburuarekin.
 
=== Olympic Games ===
Abiadura patinajea 1924an izan zen lehen aldiz olinpiar jokoetan. NAhiz eta, 1914ko olinpiar jokoetako kongresuan, bertako delegatuan esan zuten 1916ko jokoetan izango zela kirol hau, I.Mundu Gerra medio, ezin izan zen hau bururtuburutu 1924. urterarteurtera arte Chamonix, Charles Jewtraw-ek irabasiirabazi zuena. Denbora nurketanuerketa, arazo handia izan zen 500m-ko proban gehienbat ordulari elektronikoak iritsi arte 1960. hamarkadan.Finlanda Finlandia eta Norvegiako kirolariak irabasiirabazi zituzten I.mundu gerran zehar domeinu guztiak, zeren esta ISU-k arautzen zituen estilo edo distantziak eziren ''packstyle''-ekoak, horregatitikhorregatik, ebeherako eta AEB-etako kirolariek ez zuten lehiatzen ere ez. 1932an izan zen, ISU-k estilo hauek onartu zituenean, Amerikarrak izan ziren nagusi kirol honetan hasieran, norvegiarren lehiarekin.Norvegiarrak, suitzarrak, finladiarrakfinlandiarrak eta japonesakjaponiarrak protesta egin zuten packstyle-arenpackstylearen aldeko ISU-renISUren mugimenduaren aurka, honen atzera-pausua eskatuz.
 
=== Aurrerapauso teknikoak ===
Pista artifizialak, 1960ko Neguko Olinpiar JoketanJokoetan erabili ziren lehenengoz, 1960-an ere izan zen lehen emakumezkoen abiadura patinajeko txapelketa ofiziala. Ondoren, traje aerodinamikoen arazoa etorri zen, eta hau arautzeko prozesua, pista luzeko eta laburreko distantzietako traje bera arautuz, laburrekoak ordea burukoa ere erabili dezaketelarik, zeren jauziak oso arruntak dira distantzia hauetan. Ondorengo aurrerapena, malgukidun zapatillak izan ziren, hauek 1971-an iritsi ziren eta munduko rekord denak hobetzeko arrazoi nagusia izan dira, abiadura media 45km/h-tik 52km/h-ra igoz 1500m-tako distantzian, baina antzera beste distantziako lasterketetan.
 
=== Profesionalismoa ===
1972 ko urteaz geroztik, Europako Pista Luzeko abiadura patinajeko txapelketa edo erregulartasun liga osatu zen, International SpeedSkating League, bertan ordurartekoordura arteko eta momentuko lasterkari onenak aritu ziren lehian bi urtetan zehar, zeren eta arazo ekonomikoa medio ezin izan zuten aurrera jarraitu txapelketa honekin, Gainera, ISU-k ez zuen bultatzen profesionaltasuna eta txapelketan honek ez zuen inungoinongo federazio internazionalaren laguntzarik. Geroxeago, ISu-k sortu zuen bere Munduko Txapelketa bat, diru laguntza erakargarriekin, eta honekin batera, 1990.hamarkadan, talde profesional askoren sorrera gertatu zen herbeeretan. Honek ekarri zuen mundu mailako hebeeretarrenherbeheretarren nagusitasuna, bakarrik atleta japoniar eta amerikar gutxi batzuk borrokatu edo baldintzatu izan ahal dutelarik, azken hauek lehen distantzia motzean ere irabasleirabazle asko eduki dituzte orain ordea ia denak distantzia luzeko kirolariak dituzte, olinpiar jokoetan domaindomin bat irabastekoirabazteko nahiak distantzia motzetik luzera pasarazi die eta.
 
=== Pista laburra eta olinpiar jokoak ===
Ez zen izan 1992. urterarteurtera arte pista laburreko modalitateen olinpiar jokoetan parte hartzea. EurpanEuropan dauden kirol hontakohonetako estatu nagusietan,ez du inoiz pista motzeko distantziak luzekoak izan duen fama.Nahiz eta, berriagoka izan distantzia laburreko lasterketak azken urteetan nahiko azkar dijoadoa zabaltzen pista luzekoa baino azkarrago, gehienbat pista iceizotz hockeyekoa izan daitekelakodaitekeelako eta oso eskura ditugu pista hauek mundu osoan zehar, ordea pista luze obalatuak espezialagoak dira eta toki gutxiagotagutxiagotan aurkitu ditzazkeguditzakegu.
 
=== Abiadura patinajea Euskal Herrian ===
Maila nazionalean, espainianEspainian ez da oso ezaguna kirol modalitate hau, zeren eta, hemen neguak ez dira oso otzakhotzak izaten, beraz, izotz gutxi dagoenez, ez dago tradizio handirik kirol honetan. Nahiz eta, badagoen abiadura patinajeko federazio nazionala (espainiaEspainia mailan) eta autonomikoa (euskal herri maian). Honek,azaltzen du zeba inoiz ez duen domeinurik irabazi ez euskal herriko kirolaren batek ez espainakoEspainiako kirolaririk europaEuropa maila edo maila altuagoko lasterketetan.
* <small>''Domeinu irabasleen lista ( Heerenveen 2017.rarte ).''</small>
{| class="wikitable sortable"