Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
{{Biografia_infotaula_automatikoa}}
 
'''Galileo Galilei''' ([[Pisa]], [[Florentziako Dukerria]], [[1564]]ko [[otsailaren 15]]a - [[Arcetri]], [[Toskanako Dukerri Handia]], [[1642]]ko [[urtarrilaren 8]]a) [[italiar]] [[matematika]]ri, [[fisikarien zerrenda|fisikari]] eta [[astronomo ospetsuak|astronomo]]a izan zen. [[AstronomiaDinamika]]ren eta [[astronomia]] modernoaren aitatzat hartua izanhartzen da.<ref>{{erreferentzia|izena= Charles Joseph |abizena= Singer |url=https://books.google.es/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1&redir_esc=y |izenburua=A Short History of Science to the Nineteenth Century |argitaletxea= Clarendon Press, 1941 | sartze-data=2014-4-22}}</ref>
[[Fitxategi:Galileo moon phases.jpg|thumb|200px|[[Ilargia]]ren faseak Galileok marraztuak]]
 
Behaketa anitz eta jarraikiei esker, izar berriak agertu bezala desagertzen zirela ohartu zen, eta unibertsoa finkoa ez baina aldakorra dela ondorioztatu zuen. Ondoren, banaka-banaka, [[Ilargi]]a, [[Jupiter]], [[Artizarra]], [[Saturno]] eta [[Eguzkia]] behatu zituen. [[1610]]ean, Jupiterren bueltan zebiltzan lau satelite aurkitu zituen eta martxoan, berriz, Artizarra eta Merkurio ere Eguzkiaren inguruan biratzen zutela ohartu zen. 1610eko urrian, [[Eguzki-orban]]ak aurkitu zituen eta, horiei jarraiki, Eguzkia bere baitan itzulika zebilela ondorioztatu zuen. Bestalde, [[Esne Bidea]] milaka izar txikiz osatua zegoela ikusi zuen eta ez zela, ordura arte uste izan zen bezala, “lurrun uniformea”. Bere aurkikuntza astronomiko guztiak ''Siderus Nuncis'' (“Zerutar Mezularia”) liburuan argitaratu zituen eta, noski, zeresan handia sortu zuen garai hartako zientzialarien artean.<ref name="elhuyar"></ref>
 
1610ean jaioterrira itzuli, eta [[Toskanako Dukerri Handia|Toskanako duke handiaren]] gorteko matematikari eta filosofoa izan zen bere heriotza arte.
=== Elizarekiko eztabaida ===
Galileo oso elizkoia bazen ere, [[Inkisizioa]]k haren aurkako susmoa zuen. Berak idatzi zuenez “Jainkoaren agerpideak ez du miresgarritasun gutxiago Naturan, Liburu Santuetan baino”. Garai hartan, ordea, esaldi hori [[panteismo]]tzat har zitekeen.<ref name="elhuyar2"></ref> Bestalde, filosofo eskolastikoek [[Aristoteles]] eta [[Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] [[teoria geozentriko]]a defendatzen zuten, alegia [[Lurra]] unibertsoaren erdian dagoela, eta beste edozein teoria [[Biblia]]ren aurkakotzat hartzen zuten.
 
=== Elizarekiko eztabaida ===
[[1616]]an, Inkisizioak debekatu zion [[Nikolas Koperniko|Kopernikoren]] [[teoria heliozentriko]]a irakastea. Bere lana teoria baino ez zela esan arren, lanak kaleratzean elizaren protokoloa jarraitu arren eta Maffeo Barberinirekiko (gero Urbano VIII. aita santua izan zena) laguntasun handia izan arren, teoriak arbuiarazi zizkioten eta bizi osorako etxean izan zuten atxilo ([[1633]]-[[1642]]).
GalileoOso osogizon elizkoia bazen ere, [[Inkisizioa]]k harenGalileoren aurkako susmoa zuen. Berak idatzi zuenez “Jainkoaren agerpideak ez du miresgarritasun gutxiago Naturan, Liburu Santuetan baino”. Garai hartan, ordea, esaldi hori [[panteismo]]tzat har zitekeen.<ref name="elhuyar2"></ref> Bestalde, filosofo eskolastikoek [[Aristoteles]] eta [[Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] [[teoria geozentriko]]a defendatzen zuten, alegia [[Lurra]] unibertsoaren erdian dagoela, eta beste edozein teoria [[Biblia]]ren aurkakotzat hartzen zuten.
 
Teleskopioaren bidez egindako behaketak ez zetozen bat ptolomeotar sistema geozentrikoarekin, eta Galileo [[Nikolas Koperniko|Kopernikoren]] [[teoria heliozentriko]]aren alde azaldu zen. Baina [[1616]]an Inkisizioak debekatu zion Kopernikoren teoria irakastea. Hurrengo bi hamarkadetan, Kopernikoren sistemaren aldeko arrazoiak landu zituen,<ref name="elhuyar2"></ref> eta [[1532]]an plazaratu zituen ''Elkarrizketak'' liburuan. Bere etsaiek [[Urbano VII.a]] aita santua liburuko pertsonaia batek irudikatzen zuela sinestarazi zuten eta, liburua debekatzeaz gain, Galileo presondegian sartzea lortu zuten.<ref name="elhuyar"></ref>
Inkisizioak Galileok epaia atzeratzeko (makal baitzebilen) egindako saiakerak gaitzetsi zituen. Urbano VII.a buru izan zuen bilera batean Inkisizioak Galileo [[Erroma]]ra joan behar zela edo atxilotu eta kateaturik bertaratu behar izango zutela erabaki zuen.
[[1633]]. urtean Inkisizioak itaundu zuen eta nahiz eta ziega batean sartu ez, Inkisizioaren bulegoan izan zuten 22 egunez.
 
[[1633]]ko [[ekainaren 22]]an, Erromako Inkisizioak Galileoren aurkako epaia zabaldu zuen. 69 urte zituen eta makal zebilen; beraz, errukitzeko eskatu zion Inkisizioari. Tortura ezarriko ziotela mehatxatu zuten eta Galileok, mehatxu hori egiazkoa zelakoan zegoenez ([[Giordano Bruno]] erre baitzuten [[1600]]. urtean, naturaren teoria naturalistikoa bultzatu izanagatik), Elizak eskatu zion guztia egin zuen. Hortaz, bere lan guztiari uko egin zion; are gehiago, bere teoriak bultzatuko zituen edonor salatuko zuela zin egin zuen.
 
Galileo espetxera kondenatu zuten, baina adina zela kausa, bere etxean eduki zuten atxilo, [[Arcetri]]<nowiki/>ko eta [[Florentzia]]<nowiki/>ko bere bi etxeetan. Hernia zuenez, Florentziako sendagile batengana joateko baimena eskatu zuen; hala ere, Erromatik ukatu egin zioten eta, berriro eskatuz gero, kartzelaratuko zutela jakinarazi. Atxilo zegoelarik, gizarte harremanak uztera behartu zuten: ikerketa batzuk egiten uzten zioten, baina zentsurapean. [[1638]]an itsu geratu zen eta Florentziako etxera mugitzeko baimena eman zioten, sendagileengandik hurbilago egoteko. ''Dialogo'' liburua ''[[Index Librorum Prohibitorum]]'' zerrendan sartu zuten, hots, [[Erromatar Eliza Katolikoa]]k debekatutako liburuen zerrendan, [[1822]]. urte arte indarrean izan zena.
 
359 urte geroago, [[1992]]. urtean [[Joan Paulo II.a]] aita santua desenkusatu zen eta liburuari debekua kendu zion.
29.326

edits