Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
{{birzuzendua|Ilberri|Hilberri|Hil berria dena oroitarazteko testuari}}
[[Fitxategi:Mond Grafik.svg|thumb|250px|Eguzkiaren, Ilargiaren eta Lurraren kokapenak.]]
[[Fitxategi:Mond_Phasen.jpg|thumb|250px|Ilargialdiak:<br />1 - ilberriailargi berria<br />3 - ilgorailberria<br />5 - ilbeteaIlargi betea<br />7 - ilbeherailbetea]]
 
'''Ilargialdia''' [[Ilargia]] itxuraz aldatzen den denbora-tartea da. Itxura hau [[Eguzkia]]k argitutako [[Ilargia|Ilargi]] zatia da, [[Lurra|Lurretik]] ikusia.
Eguzkiak Ilargiaren azaleraren erdia argitzen du ([[ilargi eklipse]]etan izan ezik) eta horregatik da distiratsua. Baina ikusgai den hemisferio argituaren zatia aldagarria da %100 (ilbetea) eta %0 (ilberria) artean.
 
IlargialdiakIlargiak ziklikoakbi diraziklo nabarmen ditu, Lurraren''Ilgora-Ilbehera zikloa'' zerumugan gora eta behera ikusten duguna, eta ''Ilberri-Ilzaharra zikloa'' Eguzkiaren eta Ilargiaren kokapenen arabera betetzen eta hustutzen ikusten duguna, ikusgarriena<ref name=Landareak>[[Jakoba Errekondo]] / [[Antton Olariaga]] (il.), ''Landareak Lantzen 2018 - Urte Osoko Gida-Liburua'', Argia firme, ISBN: 978-84-697-5275-3, EAN: 9788469752753</ref>. Hori dela-eta, ilargialdiek [[denbora]] neurtzeko erabili izan dira antzinatik, eta [[egutegi]]ak sortzeko erabili.
 
[[Fitxategi:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Ilargiaren faseak]]
== Izenak ==
Lau dira ilargialdiek duten izenak [[euskara]]z:
* ''Ilberria'' (edo ''Ilargi berria''): alde ikusgaia iluna (ikusgaitza)
* ''Ilgora'': egunez egun argituz<ref name=ilgora>[http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_content&Itemid=1&catid=121&id=4401&lang=eu&view=article Ilgora eta ilbehera], Euskaltzaindia</ref>
* ''Ilbetea'' (edo ''Ilargi betea'' edo ''Ilargi zaharra''<ref>[http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=ilargi ''Ilargi'' sarrera] Harluxet hiztegi entziklopedikoan.</ref>): alde ikusgaia argitua
* ''Ilbehera'': egunez egun ilunduz<ref name=ilgora></ref>
 
=== Ilgora''Ilberri-Ilzaharra zikloa'' ===
Ilargia handitzen eta txikitzen ikusten dugu, ziklo ezaguna da. [[Fitxategi:Moon symbol crescent.svg|15px
[[Fitxategi:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Ilargiaren faseak]]
]] forma duenean handitzen ari da eta aldiz [[Fitxategi:Moon symbol decrescent.svg|15px]] forma duenean txikitzen ari da. Eguzkiaren inguruan egiten duen errotazioaren ondorio da eta ziklo honetako bira bat betetzeko 29.53 egun inguru behar du, zehazki 29 egun, 12 ordu, 44 minutu eta 2.9 segundu<ref name=Landareak/>.
Ilargiaren goraldia, Ilargi berritik Ilargi betera doan 14 eguneko aldia.
 
* ''Ilargi betea'' edo Ilbetea
* ''Ilbetea'' (edo ''Ilargi beteaIlzaharra'' edo ''Ilargi zaharra''<ref>[http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=ilargi ''Ilargi'' sarrera] Harluxet hiztegi entziklopedikoan.</ref>): aldeilargi ikusgaiabetea argituaikusten dugun unetik hasi eta egunetik egunera ilargia txikiagoa ikusten dugun tartea. Ilargi betetik berrirako tartea.
* ''Ilargi berria''
* ''Ilberria'': ilargia ikusten ez den unetik hasi eta egunetik egunera ilargia handiagoa ikusten dugun tartea. Ilargi berritik beterako tartea.
 
[[Fitxategi:2011-11-19-Waning crescent moon.jpg|thumb|IlbeheraIlzaharra.]]
=== ''Ilgora-Ilbehera zikloa'' ===
Lurraren inguruan ematen duen biran, ilargiak gorantz eta beherantz egiten du, hau da, bere [[orbita periodo]]aren itxurazko altuera ostertzarekiko aldatu egiten da. Ziklo honetan bira bat osatzeko 27.3 egun inguru behar du, zehazki 27 egun, 7 ordu, 43 minutu eta 11.5 segundu<ref name=Landareak/>.
 
* ''Ilgora'': egunezegunetik egunegunera argituzilargiaren orbita gero eta gorago ikusten dugu zerumugareriko<ref name=ilgora>[http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_content&Itemid=1&catid=121&id=4401&lang=eu&view=article Ilgora eta ilbehera], Euskaltzaindia</ref>
 
* ''Ilbehera'': egunetik egunera ilargiaren orbita gero eta beherago ikusten dugu zerumugareriko<ref name=ilgora></ref>
=== Ilbehera ===
[[Fitxategi:2011-11-19-Waning crescent moon.jpg|thumb|Ilbehera]]
Ilargiaren beheraldia, ilargi betetik ilargi berrira doan 14 eguneko aldia. Ez da ilargia txikitzen ari dela, baizik eta egunetik egunera zeruan egiten duen orbita gero eta beheragokoa dela, hori dela eta, ilbeheraren egunetan, ilargi zati txiki bat ikusiko dugu argiztatuta.
 
== Iraupena ==
4.679

edits