«Austria»: berrikuspenen arteko aldeak

[[Fitxategi:Bundesarchiv Bild 146-1985-083-10, Anschluss Österreich, Wien.jpg|thumb|280px|<small>[[Anschluss]]: Alemaniako indarrak [[Viena]]n sartzen ([[1938]]ko [[martxoaren 15]]).</small>]]
[[Fitxategi:KZ Mauthausen.jpg|thumb|280px|<small>[[Mauthausen-Gusen kontzentrazio-esparrua]]ren askapena ([[1945]]ko [[maiatzaren 6]]a).</small>]]
[[Austriako Lehenengo Errepublika]]k [[1933]] arte iraun zuen. Urte hartan, [[Engelbert Dollfuss]] kantzelerrak parlamentua desegin eta Italiako [[faxismo]]aren pareko erregimen autokratikoa ([[austrofaxismoa]]) ezarri zuen. Ordurako (1933ko udaberria) Alemanian [[Adolf Hitler|Hitler]] zegoen agintean, eta naziek Alemania eta Austria batzearen aldeko propaganda egiten zuten. Hori eragozteko Dollfussek [[Hungaria]] eta Italiaren laguntza bilatu zuen. Sozial Demokratak jazarriak izan ziren eta 1934ko otsailean armak hartu zituzten. Lau egun iraun zuten borroketan Heimwehr taldea eta Dollfuss garaile irten ziren. Urte berean, alderdi politiko guztiak, Dollfussen ''Fronte Patriotikoa'' izan ezik, legez kanpo gelditugeratu ziren eta maiatzeko konstituzio berriak kantzelerraren boterea indartu zuen., Bainabaina 1934ko [[uztailaren 25]]ean [[nazionalsozialismo|nazi]] talde batek Engelbert Dollfuss hil zuen<ref name=briaustr/>.
 
Dollfussen ondorengo [[Kurt Schuschnigg]] herrialdearen independentziari eusten saiatu zen, baina [[1936]]an [[Mussolini]]k Hitlerrekin elkar hartu zuenetik, Austria erabat bakarturik gelditugeratu zen. [[1938]]ko [[martxoaren 12]]an, Alemaniako armada Austrian sartu zen eta biharamunean Hitlerrek herrialdearen [[Anschluss]] edo anexioa aldarrikatu zuen.
 
Alemania naziak arras beretu zuen Austria eta [[Ostmark]] izena eman zion (''Alpen-Donau-Reichsgaue'' [[1942]]tik aurrera). [[Kristal hautsien gaua|Kristal hautsien gaueko]] gertakariek erakutsi zuten bezala, [[antisemitismo]]a oso bortitza zen Austrian. Juduen erdiek (100.000 inguru) [[Bigarren Mundu Gerra]] hasi baino lehenago ihes egin zuten herrialdetik. Gerra amaitzerako, 65.000 judu austriar baino gehiago erailakhilak izan ziren, hauetakohaietako asko [[sarraski-esparru]]etan, [[ijito]], aurkari politiko eta ahalmen urriko pertsona askorekin batera. Ehunka mila austriar [[Wehrmacht]]en borrokatu ziren, eta ez gutxi [[Waffen-SS|SSetan]]. Borroketan 250.000 inguru hil ziren, eta beste asko preso eraman zituzten. Nazien aurkako erresistentzia, bai ezkerrekoa (sozialistak eta komunistak), bai kontserbadorea (sozial kristauak eta monarkikoak) haintzat hartzekoa izan zen. Hamarka mila pertsona motibo politikoengatik atxilotu zituzten, eta asko sarraski-esparru edo espetxeetan hil ziren<ref name=briaustr/>.
 
=== Aliatuen okupazioa ===
=== Politika ===
[[Fitxategi:Parlament Vienna June 2006 183.jpg|thumb|220px|<small>Vienako parlamentua, ''Bundesrat'' eta ''Nationalrat''-en egoitza.</small>]]
Austria errepublika federal demokratikoa da. Bere lege nagusia [[1920]]ko [[konstituzio]]a da, nahiz eta geroago aldatua izan den. Estatu burua Presidente Federala (''Bundespräsident'') da, sei urteko eperako herri-boto zuzenaz hautatua. Gobernu buruaGobernuburua Kantzelari Federala (''Bundeskanzler'') da, ministro kontseiluaren burua eta erantzulea Parlamentuaren aurrean.
 
Botere legegilea bi ganberatan banatuta dago: Goi Ganbera edo ''[[Austriako Bundesrat|Bundesrat]]'' (64 kide) eta Behe Ganbera edo ''[[Nationalrat]]'' (183 kide). Behe Ganbera organo legegile erabakitzailea da, eta kideak lau urterako hautatzen dituzte. Kontseilu Federal edo Goi Ganberako kideak, aldiz, estatu bakoitzeko parlamentuak hautatzen ditu, eta berritu egiten dira eskualdeko legebiltzarra aldatzen denean. Hori dela eta, alderdi bakoitzaren pisua aldatuz joaten da, eskualde hauteskundeetako emaitzen arabera. Kontseilu Federalak [[betoa]] jar diezaieke Kontseilu Nazionalaren erabakiei. Beti ere, azken erabakia Kontseilu Nazionalaren esku dago, ''beharrungsbeschlussBeharrungsbeschluss'' edo «boto iraunkorra»-ren bitartez.
 
=== Banaketa administratiboa ===
== Demografia ==
=== Biztanleria ===
[[2016]]ko uztailean Austriak 8.741.753 biztanle zituen<ref name="estatis"></ref>, hau da, 104 biztanle kilometro koadroko. Hiriburua da hiririk jendetsuena; herrialdeko biztanleen laurdena inguru bizi dira bertan, hango bizi mailak eta kultura eskaintzak erakarrita. Gainerako hiri nagusiak ez dira hain handiak. Biztanleriaren hazkunde begetatiboa txikia da (% 0,51 2016an<ref name="cia"></ref>), baina etorkin franko hartzen du (5,2 immigrante 1.000 biztanleko 2016an<ref name="cia"></ref>). Bizi itxaropena 81,5 urtekoa da; 78,9 urtekoa gizonezkoentzat eta 84,3 urtekoa emakumezkoentzat (2016ko zenbatespena)<ref name="cia"></ref>.
 
=== Banaketa etnikoa ===
2012ko datuen arabera, biztanleen % 81,1 austriarrak dira,; % 2,7, alemaniarrak,; % 2,2, serbiarrak,; % 2,2, turkiarrak; eta % 11,5, beste herrialde batzuetakoak<ref>{{erreferentzia|izena= |abizena= |url=http://medienservicestelle.at/migration_bewegt/wp-content/uploads/2012/07/IBIB_2012_Integrationsbericht.pdf |izenburua=Kommission für Migrations und Integrationsforschung der Österreichischen Akademie der Wissenschaften"| argitaletxea=medienservicestelle.at |sartze-data=2016-10-25}}</ref>.
 
=== Hizkuntzak ===
=== Industria ===
[[Fitxategi:Verbund malta.jpg|thumb|250px|<small>[[Karintia]]ko Kölnbrein urtegia</small>]]
Biztanle aktiboen % 25,3 industrian ari da lanean (2015<ref name="cia"></ref>). Bertako lehengaietan eta energian oinarritzen da industria ([[burdin]]a, [[kobre]]a, [[berun]]a, [[grafito]]a; [[kaolin]]a, [[talko]]a eta [[magnesita]]). 1990. urtea arte Austriako industriak gorakada izugarria izan zuen: bertako baliabideak ekoizteko malgutasuna izan da gorakada horren arrazoi nagusia. Horrezaz gainera, esku lanaren maila hartu behar da kontuan. Hala, enpresa txikiez eta erdi mailakoez osatutako industria sare bat eratu da.
Bestalde, Austriak emaitza ezinhobeak izan ditu ingeniaritzaren alorrean. Industria sektore nagusia eraikuntza metalikoek, mekanikoek eta elektrikoek osatua da; horren atzetik daude janari industria, kimika, ehungintza, beirak eta portzelana. Austrian debekatuta dago [[energia nuklear]]ra ekoiztea (1978ko erreferenduma), eta energia balantza defizitarioa da, nahiz eta ahalegin handiak egin diren [[hidroelektrizitate]]aren alde: 1.300 zentral hidraulikok energia elektrikoaren % 56 sortzen dute (2014<ref name="cia"></ref>).
 
=== Turismoa ===
2.618

edits