«Mineral»: berrikuspenen arteko aldeak

77 bytes added ,  Duela 2 urte
 
=== Propietate kimikoak ===
 
==== Lurrazalaren eta magmen konposizioak duen eragina ====
Mineralen kantitatea eta dibertsitatea beren konposizio kimikoaz zuzenean kontrolatuta dago, lurreko elementuen kantitatearen mendekoa dena. Lurrean agertzen diren mineral gehienak lurrazaletik deribatzen dute. Zortzi elementuk erakusten dute mineralen osagai klabeen atalik handiena. Osagai hauek azaleko pisuaren %98-a suposatzen dute eta ondoko hauek dira portzentai haundienetik txikienera sailkatuak: oxigenoa, silizioa, aluminioa, burdina, magnesioa, kaltzioa, sodioa, potasioa. Oxigenoa eta silizioa garrantzitsuenak dira beraien pisu portzentaiak %46,6 eta 27,7 izanik, hurrenez hurren.
 
Eratzen diren mineralak zuzeneanmagmaren gorputzkonposizioaren matrizeraen kimikarengatik kontrolatuak izatenaraberakoak dira. Adibidez, burdin eta magnesioan aberatsa den magma batek mineral mafikoak eratuko ditu, olibinoa eta piroxenoak bezalakoak; bestalde, silizioan aberatsagoa den magma bat kristalizatu egingo da SiO2 gehiago duten mineralak sortzeko, feldespato eta kuartzoak bezalakoak. Kaliza, kaltzita edo aragonita (CaCO3) arroka kaltzio eta karbonatoan aberatsa delako eratzen diraEz da harrapatuko mineralik arroka batean zeinaren kimika nagusia ez den emandako mineralaren kimikari antzematen., mineral traza batzuen exzepzioarekin. Adibidez, zianita, Al2SiO5, aluminioan aberatsak diren lutiten metamorfismoaren bidez eratzen dena, ez litzateke ohikoa izango aluminioan aberatsak ez diren arroketan gertatzea, kuartzita bezala.
 
PoliedroenPoliedroak koordinazioakatioiak katioianioiez batinguratzean anioisortzen batez inguratuta nola dagoeneko errepresentazio geometrikoa denadira. Mineralogian, larruazalean kantitate altuan daudenez, koordinazio poliedroak orokorrean oxigeno terminotan konsideratzen dira. Silikatoko mineralen unitatea silize tetraedroa da, <chem>(SiO4)^4-</chem>. Silikatoaren koordinazioa azaltzeko beste era bat silize tetraedroaren zenbakiaren bidez da, esaten da 4ko koordinazio zenbaki bat duela. Hainbat katioiek koordinazio zenbaki posibleen rango espezifiko bat daukate baina silizioarena ia beti 4 da, presio oso altuko mineraletan kenduta, non osagaiak konprimitzen diren eta silizioa oxigenoarekin sei aldiz koordinatuta dagoen. Tamaina handiko katioiek koordinazio zenaki altuago bat daukate oxigenoarekiko tamaina aldaketa erlatiboari dagokionez. Koordinazio znbakitan emandako aldaktek diferentzia fisiko eta mineralogikoetara eramaten dute, adibidez, mineral askok, bereziki silikato batzuk olibinoa bezalakoak perovskita estruktura batera aldatuko dira, non silizioa koordinazio oktaedrikoan dagoen. Beste adibide bat zianita, andaluzita eta silimanita aluminosilikatoak dira <chem>Al^3+</chem> koordinazio zenbakiaren bidez desberdintzen direnak; mineral hauek batetik bestera aldatzen dira presio eta tenperatura aldaketen eraginez.
 
==== OrdezkepenOrdezkapen kimikoa ====
Konposizio kimikoa soluzio solidoko serie bateko espezie terminalen artean alda daiteke. Adibidez feldespato plagioklasak albitaren (sodioan aberatsa) kide externotik anprtitara doan (kaltrzioan aberatsa) serie iraunkor eratzen dute, beraien arteko lau barietate ezagunekin (sodiotik kaltziorako aberastasunean):oligoklasa, andesina, labradorita eta bytownita. Serieko beste adibide batzuk olibinoaren seriea, forsteritatik (magnesioan aberatsa) fayalitaraino (burdinean aberatsa), eta wolframitaren seriea, hubneritatik (magnesioan abertasa) ferberitaraino (burdinean abertasa).
 
==== Ordezkepen kimikoa ====
 
Sustituzio kimikoak eta poliedroen koordinazioak mineralen ezaugarri hau azaltzen dute. Naturan, mineralak ez dira sustantzia puruak, eta emandako sistema puruko beste elementuez kontaminatu egiten dira. Emaitza gisa, posible da elementu bat beste batengatik ordezkatua izatea. Ordezkapen kimikoa tamaina eta karga berdintsuko ioien artean emango da, adibidez, <chem>K+</chem> ez du <chem>Si^4-</chem> ordezkatuko beraien arteko karga eta tamainak sortutako bateraezintasun kimiko eta estrukturalengatik. Ordezkapen kimikoaren adibide bat <chem>Si^4-</chem> eta <chem>Al^3+</chem> en artekoa da, karga, tamaina eta lurrazaleko kantitatean berdintsu daudelako. plagioklasaren adibidean hiru ordezkapen kasu daude. Feldespato guztiak silizeko markoak dira, oxigeno-silizio 2:1 erlazioa dutenak eta beste elementuendako espazioa <chem>Si^4+</chem> ioiaren ordezkapenarengandiko <chem>Al^3+</chem>ekin ematen da, <chem>(AlSi3O8)-</chem> ko base unitatea emateko. Ordezkapenik gabe formula kargatuta izan daiteke <chem>SiO2</chem> gisa, kuartzoa emanez. Egitarko propietate honen garrantzia koordinazio poliedroen bidez ere azaltzen da. Bigarren ordezkapena <chem>Na+</chem> eta <chem>Ca^2+</chem> ioien artean ematen da, hala ere, kargaren arteko diferentzia kontuan hartuko da <chem>Si^4+</chem> eta <chem>Al^3+</chem> arteko bigarren ordezkapen bat eginda.
 
==== Presio eta tenperaturaren eraginak ====
Poliedroen koordinazioa katioi bat anioi batez inguratuta nola dagoeneko errepresentazio geometrikoa dena. Mineralogian, larruazalean kantitate altuan daudenez, koordinazio poliedroak orokorrean oxigeno terminotan konsideratzen dira. Silikatoko mineralen unitatea silize tetraedroa da, <chem>(SiO4)^4-</chem>. Silikatoaren koordinazioa azaltzeko beste era bat silize tetraedroaren zenbakiaren bidez da, esaten da 4ko koordinazio zenbaki bat duela. Hainbat katioiek koordinazio zenbaki posibleen rango espezifiko bat daukate baina silizioarena ia beti 4 da, presio oso altuko mineraletan kenduta, non osagaiak konprimitzen diren eta silizioa oxigenoarekin sei aldiz koordinatuta dagoen. Tamaina handiko katioiek koordinazio zenaki altuago bat daukate oxigenoarekiko tamaina aldaketa erlatiboari dagokionez. Koordinazio znbakitan emandako aldaktek diferentzia fisiko eta mineralogikoetara eramaten dute, adibidez, mineral askok, bereziki silikato batzuk olibinoa bezalakoak perovskita estruktura batera aldatuko dira, non silizioa koordinazio oktaedrikoan dagoen. Beste adibide bat zianita, andaluzita eta silimanita aluminosilikatoak dira <chem>Al^3+</chem> koordinazio zenbakiaren bidez desberdintzen direnak; mineral hauek batetik bestera aldatzen dira presio eta tenperatura aldaketen eraginez.
 
Tenperatura, presio eta konposizio aldaketek arroka sinple baten mineralogia aldatzen dute: konposizioko aldaketak erosioa edo [[Arroka metamorfiko|metamorfismoa]] bezalako prozesuen bidez eman daitezke; tenperaturan eta presioan emandako aldaketak ematen dira arroka ama mugimendu tektoniko edo magmatikoen eraginpean dagoenean, eta kondizio termodinamikoen aldaketak laguntzen dute mineral asoziazio batzuk beraien artean erreakzionatzera, horrela mineral berriak eratuz. Eman daiteke bi arrokek kimika nahiko berdintsua izatea baina mineralogia desberdina izanik. Alterazio mineralogikoko prozesu hau arroken zikloarekin erlazionatuta dago.
 
Gradu bajuko kondizio metamorfikotan kaolinitak kuartzoarekin erreakzionatzen du pirofilita eratzeko:
 
<chem>Al2Si2O5(OH)4</chem>+<chem>SIO2SiO2 -> Al2Si4O10(OH)2</chem>
 
Gradu metamorfikoa handitzen doan heinean pirolifitak zianita eta kuartzoa emateko erreakzionatzen du:
 
<chem>Al2Si4O10(OH)2 -> Al2SiO5{+}3SiO2{+}H2O</chem>
 
Mineral batek bere egitura kristalinoa alda dezake tenperatura eta presioaren aldaketen eraginez, erreakzionatu gabe. Adibidez, kuartzoabere polimorfoen barietatean aldatuko da, trdimita eta kristobalita bezala tenperatura altuetan, eta koesita presio altuetan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Mineral|hizkuntza=es|data=2017-11-19|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Mineral&oldid=103537394|sartze-data=2017-11-28}}</ref>
24

edits