«Teotihuacan»: berrikuspenen arteko aldeak

881 bytes added ,  Duela 3 urte
ez dago edizio laburpenik
t (clean up, replaced: {{MEX}} → {{banderaikur|Mexiko}} using AWB)
| Arriskua =
}}
'''Teotihuacan''', batzuetan '''Teotihuacán''', ([[nahuatl]]ez, ''Teōtihuácān'', «jainkoak sortu ziren lekua»<ref>''teō-'' 'jainko', ''-tiā'' (kausatiboa), ''-hua'' (pasiboa), ''-cān'' '(ekintza gertatu den) tokia'.</ref>) [[Mesoamerika]]ko antzinako hiria izan zen, Mexikoko HaranekoHaranean kokatua, [[arkeologia|arkeologiaMexiko guneHiri]]tik erraldoia40 dakilometro ipar-ekialdera. Gaur egun, [[Kolonkolon]]aurreko [[Amerikaarkeologia|Ameriketanarkeologia gune]] erraldoia da, Mesoamerikan eraiki ziren egitura piramidal handienetakoak dituena. Piramideez gain, Teotihuacanen bizitoki multzoak, ''Hilen Etorbidea'' eta horma-irudi koloretsu ezagunak ere badiradaude. Arkeologia guneak 83 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta [[UNESCO]]k [[Gizateriaren ondare]] izendatu zuen [[1987]]an.
 
HiriHiria [[K. a. 200]]ean sortualdean omen zensortu, eta [[VII. mendea|VII]]-[[VIII. mendea]]n bertan behera utzi zen artebertan behera. GailurreanGoren unean, [[1. milurtekoa]]ren lehen erdian, Teotihuacan Ameriketako hiri handiena eta munduko handienetakoa zen, 200.000 biztanle baino gehiago baitzituen, garaiko munduko hiri populatuenetakoa. Hiri honihorri lotutako zibilizazioari ''Teotihuacano'' edo ''Teotihuacan'' soilik deitzen ziozaio. Inperio baten erdigunea ote zen eztabaidagai dagoen arren, argi dago eragin handia izan zuela Mesoamerika osoan. Teotihuacanoen presentzia, agian erabateko kontrol ekonomiko eta politikoa ere, [[Veracruz (Mexiko)|Veracruzeko]] hainbat gunetan eta [[Maien zibilizazioa|Maien eskualdean]] ikus daiteke. Biztanleen etnia ere eztabaidagaia da, besteren artean [[nahua]]k, [[otomi]]ak edo [[totonaka]]k izan baitzitezkeen. Zenbait adituren arabera, estatu multietnikoa izan zitekeen Teotihuacan.
 
== Historia ==
Inperio baten erdigunea zela eztabaidagai izan arren, [[Mesoamerika]] osoan eragin handia izan zuela argi dago. Teotihuacanoen presentzia, agian erabateko kontrol ekonomiko eta politikoa ere, [[Veracruz (argipena)|Veracruzeko]] hainbat gunetan eta [[Maia zibilizazioa|Maien eskualdean]] ikus daiteke. Biztanleen etnia ere eztabaidagaia da, besteren artean [[nahua]]k, [[otomi]]ak edo [[totonaka]]k izan baitzitekeen. Zenbait adituk ere proposatu duten bezala, estatu multietnikoa izan zitekeen Teotihuacan.
Teotihuacan hiri inguruan sortu zen zibilizazioa maien garaikoa da. Hiria [[K. a. 500]]. urte inguruan sortu zen, nahiz eta hainbat mendetan zehar osatu zen erabat, eta eremu berriak erantsi zitzaizkion urteek aurrera egin ahala. Hiri hura hartzen da [[Mendebaldeko hemisferio]]ko lehen hirigunetzat eta [[Azteka|Azteken Inperio]] aurreko Ameriketako metropoli handientzat. Izan ere, 200.000 biztanle inguruko hiria izan zen garai oparoenean ([[450]]-[[650]] aldean), eta 20 kilometro koadrotik gorako eremua hartzen zuen.
 
Oro har, zibilizazio baketsua izan zela esan daiteke, arma eta gerrari buruzko irudi eta sinbolo gutxi aurkitu baitira. Ez zuten [[harresi]]ak eraikitzeko ohiturarik, kasu berezietan eta hiriaren hondamena hasi zen garaian izan ezik, eta agintariak printze borrokalariak izan ordez erlijioarekin lotura handiagoa zuten errege-apaizak ziren. Jainko nagusia [[Tlaloc]] zen, uraren jainkoa, eta haren mende zeuden izadiko gainerako indarren jainkoak. Teotihuacanen agertu zen lehen aldiz Mexikoko kulturan garrantzi handikoa izan den beste mito baten irudia: [[Quetzalcoatl]] edo suge lumaduna.
Hiria eta arkeologia gunea [[Mexikoko estatua|Mexikoko estatuko]] San Juan Teotihuacán eta San Martín de las Pirámides udalerrietan dago, [[Mexiko Hiria|Mexiko Hiritik]] 40&nbsp;km ipar-ekialdera. Arkeologia gunearen eremua 83[[kilometro koadro|km²]] da eta [[UNESCO]]k [[Gizateriaren ondare|Gizateriaren Ondare]] izendatu zuen 1987an. Egun, Mexikoko arkeologia gune bisitatuenetakoa da.
 
=== HistoriaAldiak ===
TeotihuacanenTeotihuacango historiahistorian fasetanzenbait banatualdi daitekebereiz daitezke<ref>Eduardo Matos Moctezuma, ''Teotihuacan. La cité des dieux'', CNRS Éditions, 82-87 or.</ref>:
* ''Patlachique'' fasealdia (K. a. 100 - K. o. 1): 4 eta 6&nbsp;km²kilometro koadro arteko hedapenahedadura;
* ''Tzacualli'' faseaaldia (1-150): Hilen Etorbidea, Eguzkiaren Piramidea eta Ilargiarena eraikitzen hasi ziren; hiriak 17&nbsp;km²kilometro koadro zituen;
* ''Miccaotli'' faseaaldia (150-250): Lumadun Sugearen Piramidea eta Zitadela eraikitzen hasi ziren; hiriak gehienezko eremua hartu zuen (22,5&nbsp;km²kilometro koadro) eta 45.000 biztanle zituen;
* ''Tlamimilolpa'' faseaaldia (250-450): estetika maila handiko artelanak egin ziren; Lumadun Sugearen piramideari atxikitako piramidea eraiki zen; [[Mexikoko Golkoarekingolko]]arekin eta [[maia zibilizazioa|maien eskualdearekinzibilizazioa]]rekin izan zuen harremana; hiriak 65.000 biztanle omen zituen;
* ''Xolalpan'' faseaaldia (450-650): Teotihuacango kultura ezaugarrien hedadurahedapena Mesoamerika osoan zehar; Tetitla, Yayahuala, Atetelco, Tepantitla, Xolalpan, Tlamimilolpa multzo erlijiosoak, administratiboak eta etxebizitzak eraiki ziren; hiriak 85.000 biztanle zituen;
* ''Metepec'' faseaaldia (650-750): gainbehera (70.000 biztanle);
* ''Oxtipac'' faseaaldia: amaierako gainbehera (2000 biztanle).
 
== Arkitektura ==
Teotihuacanen historia fasetan banatu daiteke<ref>Eduardo Matos Moctezuma, ''Teotihuacan. La cité des dieux'', CNRS Éditions, 82-87 or.</ref>:
Hiriaren antolaketa geografikoa mesoamerikar [[hirigintza]]koren adibide ona da, kokapena eta eraikinak [[Unibertso]]aren ikuspegiari jarraiki. HiriHiriaren bilbeaardatza 15.,5º lerratuta dago iparraldetik ekialderantz. Teoria baten arabera, [[Eguzkia]] angelu berdinarekin igotzen da udako egun berdineanberean urtez urte. Biztanleek lerrokadura erabiltzen ei zuten denbora neurtzeko, zenbait erritu egiteko edo landaketak egiteko. Beste teoria baten arabera, Mesoamerikako beste hienhirien antzera, inguruetako mendi garaienarekin lerrokatua egongo litzateke. Badirudi hau dela Teotihuacanen kasua, nahiz eta lerrokatu zeneko mendia ez dagoen ikusgai, beste mendi batek galaraztenezkutatzen baitu<ref name="TeotihuacanHistory">{{erreferentzia|url=http://www.ourworldwonders.com/Teotihuacan/History.htm|izenburua=Teotihuacango historia}}</ref>.
* ''Patlachique'' fase (K. a. 100 - K. o. 1): 4 eta 6&nbsp;km² arteko hedapena
* ''Tzacualli'' fasea (1-150): Hilen Etorbidea Eguzkiaren Piramidea eta Ilargiarena eraikitzen hasi ziren; hiriak 17&nbsp;km² zituen
* ''Miccaotli'' fasea (150-250): Lumadun Sugearen Piramidea eta Zitadela eraikitzen hasi ziren; hiriak gehienezko eremua hartu zuen (22,5&nbsp;km²) eta 45.000 biztanle zituen
* ''Tlamimilolpa'' fasea (250-450): estetika maila handiko artelanak egin ziren; Lumadun Sugearen piramideari atxikitako piramidea eraiki zen; Mexikoko Golkoarekin eta [[maia zibilizazioa|maien eskualdearekin]] harremana; hiriak 65.000 biztanle omen zituen
* ''Xolalpan'' fasea (450-650): Teotihuacango kultura ezaugarrien hedadura Mesoamerika osoan zehar; Tetitla, Yayahuala, Atetelco, Tepantitla, Xolalpan, Tlamimilolpa multzo erlijiosoak, administratiboak eta etxebizitzak eraiki ziren; hiriak 85.000 biztanle zituen;
* ''Metepec'' fasea (650-750): gainbehera (70.000 biztanle)
* ''Oxtipac'' fasea: amaierako gainbehera (2000 biztanle)
 
==Arkitektura==
 
Hiriaren antolaketa geografikoa mesoamerikar [[hirigintza]]ko adibide ona da, kokapena eta eraikinak [[Unibertso]]aren ikuspegiari jarraiki. Hiri bilbea 15.5º lerratuta dago iparraldetik ekialderantz. Teoria baten arabera, [[Eguzkia]] angelu berdinarekin igotzen da udako egun berdinean urtez urte. Biztanleek lerrokadura erabiltzen ei zuten denbora neurtzeko, zenbait erritu egiteko edo landaketak egiteko. Beste teoria baten arabera, Mesoamerikako beste hien antzera, inguruetako mendi garaienarekin lerrokatua egongo litzateke. Badirudi hau dela Teotihuacanen kasua, nahiz eta lerrokatu zeneko mendia ez dagoen ikusgai, beste mendi batek galarazten baitu<ref name="TeotihuacanHistory">{{erreferentzia|url=http://www.ourworldwonders.com/Teotihuacan/History.htm|izenburua=Teotihuacango historia}}</ref>.
[[Fitxategi:Teotihuacan Pirámide de la Luna.JPG|320px|thumbnail|Ilargiaren piramidea]]
Teotihuacango hiriko arkitektura gotorra eta arranditsua da oro har. Hiriaren ardatza ''Hilen Etorbideak'' (ipar-hegoalde) eta ''Ekialdeko Hiribideak'' (eki-mendebalde) osatuosatzen zuten; haiek eraiki ziren garai bertsukoabertsukoak dira, orobat, Eguzkiaren tenplua eta beste zenbait eraikin ospetsu. Hilen etorbideaEtorbidea (gaztelaniaz ''Avenida de los Muertos'', nahuatlekonahuatlezko ''Miccoatli'' izenaren itzulpena) 17001.700 metro luze eta 45 metro zabal zen, eta [[plaza]] karratu batean amaitzen zen. Plaza horretan Ilargiaren piramidea eraiki zuten. Etorbidean barnabarrena, plataforma txikiagoak ere badaude. [[Azteka|Aztekek]] hilobiak zirela uste zuten, eta horregatik eman zioten izen hori etorbideari. Adituen ustez, zeremoniak egiteko plataformak ziren, gailurrean tenpluak zituztela. Hilen etorbideanEtorbidean, ''Ilargiaren piramidearen'' ekialdean, gotorlekua eta ''Eguzkiaren piramidea'', harkaitzez inguratua, eraiki zituzten.
 
Teotihuacanen, Erdialdeko Amerikako hestebeste kultura batzuetan hezala, garrantzi handiko eraikina izan zen [[piramide (argipenaarkitektura)|piramidea]], baina Teotihuacangoek badituzte zenbait ezaugarri berezi dauzkate: piramide garaiak eta aldi berean gotorrak dira, bolumen handikoak (1.300.000m³000 metro kubo ''Eguzkiaren piramidearen'' kasuan), eta [[eskailera]] ataletan banatua dute, piramidearen gorputz bakoitzean atal bana, eta eskaileraren aurrean, berriz, beste eraikin mailakatu bat dute, plataforma moduko bat. Harri horizontalak laukizuzenak dira eta idazkunak dituzte zizelatuak, baita monumentu txikiagoetan ere.
Teotihuacango hiriko arkitektura gotorra eta arranditsua da oro har. Hiriaren ardatza ''Hilen Etorbideak'' (ipar-hegoalde) eta ''Ekialdeko Hiribideak'' (eki-mendebalde) osatu zuten; haiek eraiki ziren garai bertsukoa dira, orobat, Eguzkiaren tenplua eta beste zenbait eraikin ospetsu. Hilen etorbidea (gaztelaniaz ''Avenida de los Muertos'', nahuatleko ''Miccoatli'' izenaren itzulpena) 1700 metro luze eta 45 metro zabal zen, eta [[plaza]] karratu batean amaitzen zen. Plaza horretan Ilargiaren piramidea eraiki zuten. Etorbidean barna, plataforma txikiagoak ere badaude. [[Azteka|Aztekek]] hilobiak zirela uste zuten, eta horregatik eman zioten izen hori etorbideari. Adituen ustez, zeremoniak egiteko plataformak ziren, gailurrean tenpluak zituztela. Hilen etorbidean, ''Ilargiaren piramidearen'' ekialdean, gotorlekua eta ''Eguzkiaren piramidea'', harkaitzez inguratua, eraiki zituzten.
 
''Eguzkiaren piramidea'' eraiki bezala utzi zuten, ez zitzaion atal berririk edo estalki berezirik erantsi. Oinarria karratua du ia, aldeko 220 mmetro ingurukoa. Malda handiko lau atalez osatua da, eta gailurreko plataforma barne harturik 63 m-kometroko garaiera du. Ameriketako bigarren handiena da, [[Cholula]]koaren atzetikondotik. Ilargiaren piramidea, berriz, oinarri laukizuzenekoa da eta 40 metro inguruko garaiera du. Egiturari dagokionez, dena dela, elkarren oso antzekoak dira biak.
Teotihuacanen, Erdialdeko Amerikako heste kultura batzuetan hezala, garrantzi handiko eraikina izan zen [[piramide (argipena)|piramidea]], baina Teotihuacangoek badituzte zenbait ezaugarri berezi: piramide garaiak eta aldi berean gotorrak dira, bolumen handikoak (1.300.000m³ ''Eguzkiaren piramidearen'' kasuan), eta [[eskailera]] ataletan banatua dute, piramidearen gorputz bakoitzean atal bana, eta eskaileraren aurrean, berriz, beste eraikin mailakatu bat dute, plataforma moduko bat. Harri horizontalak laukizuzenak dira eta idazkunak dituzte zizelatuak, baita monumentu txikiagoetan ere.
 
Bi piramide nagusiez gainera, monumentu aipagarria da gotorlekua eta bertako tenplu nagusia, [[Quetzalcoatl]] jainkoarena, piramide formakoa hau ere. Sei maila ditu eta friso zizelatuz apaindutaapaindurik dago; inguruan beste hamabost monumentu txikiago zituen. Hilen Etorbidearen albo batean Nekazaritzaren tenplua dago, horma irudi bikainez hornitua. Hasieran piramide txiki bat zen, baina gero terraza bat erantsi zitzaion, mailadi zabal batekin.
''Eguzkiaren piramidea'' eraiki bezala utzi zuten, ez zitzaion atal berririk edo estalki berezirik erantsi. Oinarria karratua du ia, aldeko 220 m ingurukoa. Malda handiko lau atalez osatua da eta gailurreko plataforma barne harturik 63 m-ko garaiera du. Ameriketako bigarren handiena da, [[Cholula]]koaren atzetik.
 
Administrazio eta erlijio guneez gainera, hainbat auzo zegoen hirian. Auzoetan, bizitokiez gainera, tenpluak eta administrazio eta politikarekin loturiko eraikinak zeuden. Etxebizitzak areto eta gela laukizuzenez osatuak dira, oro harziren, plaza eta [[kalexka]] itxiez bereiziak. [[Adobe|Pezozko]] hormak zituzten, ez zuten [[leiho]]rikleihorik, baina [[patio]] txikietara ematen zuten; patioaren erdian ur biltegi moduko bat zegoen. Etxeek gurutze formako oinarria dutezuten, eta beso bakoitzean gela bana zutenzeukaten, patiora begira. Orain arte ikertu den auzorik handiena Tlamimilolpa multzoa da. 3.500 m²-tikmetro koadrotik gorako eremua hartzen zuen eta 176 gela, 21 patio txiki, 5 plaza handi eta hainbat kalexka zeuden bertan.
''Ilargiaren piramidea'', herriz, oinarri lauki zuzenekoa da eta 40 m inguruko garaiera du. Egiturari dagokionez, dena dela, elkarren oso antzekoak dira biak.
 
Bi piramide nagusiez gainera monumentu aipagarria da gotorlekua eta bertako tenplu nagusia, [[Quetzalcoatl]] jainkoarena, piramide formakoa hau ere. Sei maila ditu eta friso zizelatuz apainduta dago; inguruan beste hamabost monumentu txikiago zituen.
 
Hilen kalearen albo batean ''Nekazaritzaren tenplua'' dago, horma irudi bikainez hornitua. Hasieran piramide txiki bat zen, baina gero terraza bat erantsi zitzaion, mailadi zabal batekin.
 
Administrazio eta erlijio guneez gainera, hainbat auzo zegoen hirian. Auzoetan, bizitokiez gainera, tenpluak eta administrazio eta politikarekin loturiko eraikinak zeuden. Etxebizitzak areto eta gela laukizuzenez osatuak dira, oro har, plaza eta [[kalexka]] itxiez bereiziak. [[Adobe|Pezozko]] hormak zituzten, ez zuten [[leiho]]rik baina [[patio]] txikietara ematen zuten; patioaren erdian ur biltegi moduko bat zegoen. Etxeek gurutze formako oinarria dute eta beso bakoitzean gela bana zuten, patiora begira. Orain arte ikertu den auzorik handiena Tlamimilolpa multzoa da. 3.500 m²-tik gorako eremua hartzen zuen eta 176 gela, 21 patio txiki, 5 plaza handi eta hainbat kalexka zeuden bertan.
 
{{irudi zabala|Teotihuacan panorama.jpg|1500px|Hilen Etorbidearen ikuspegi panoramikoa.}}
 
==Eskultura==
[[File:Busto_quetzalcóatl_en_Teotihuacán.jpg|200px|leftright|[[Quetzalcoatl|Suge lumadunaren]] burua, Quetzalcoatlen tenplukoa.]]
 
Teotihuacango multzoko arkitektura bezala, gotorra eta arranditsua da eskultura ere. Dena dela, ez zuten eskultura monumentala landu. Erliebe modura zizelkaturiko buruak ([[Tlaloc]] jainkoaren burua, [[quetzalcoatl|suge lumadunarena]], etab.) eta maskarak dira eskultura aipagarrienak.
 
 
==Pintura eta zeramika==
[[Fitxategi:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|320px|thumbnailthumb|left|Tepantitlako horma-irudia]]
 
Pinturaren alorrean [[horma irudi]]ak dira adierazpide aipagarriena. Piramideak eta eskulturak [[kolore]] distiratsuez margotuak zeuden, nahiz eta gaur arte gorde diren aztarnetan ez diren behar bezala nabarmentzen, ospakizun eremuaren inguruko jauregietan izan ezik. Oinarri gisa [[kare]]a eta [[kuartzo]] hauts oso finezko nahastura bat erabiltzen zuten; gainerako margoak oso nabarmen gelditzen ziren hondo horren gainean.
 
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2017/10/20}}
{{erreferentzia zerrenda}}
{{erreferentzia_zerrenda}}
{{lur}}
 
== Ikus, gainera ==
* [[Tenochtitlán|Tenochtitlan]]
 
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
{{commons|Category:Teotihuacán}}
* [http://www.inah.gob.mx/ INAH], Mexikoko arkeologia institutua (Teotihaucani buruzko informazioa lortzeko, webgunean nabigatu)
 
{{coord|19|41|N|98|51|W|type:landmark|display=title}}
 
{{Gizateriaren ondarea Mexikon}}
 
[[Kategoria:Gizateriaren Ondarea Mexikon]]
[[Kategoria:Mexiko estatuko aztarnategi arkeologikoak]]
32.798

edits