«Bretainia»: berrikuspenen arteko aldeak

t
zuz
t
t (zuz)
Jendetsua izan da beti, baina emigrazio handia nozitu behar izan zuen XIX. mendearen erdialdetik aurrera. Milioi bat gaztek utzi zuten Bretainia mende bakarrean. Biztanle-galera hori 1960tik aurrera eten zen nolabait.
 
[[2007]]ko [[urtarril]]an Bretainia osoak 4.365.500 biztanle zituen. Horietako % 71 [[Bretainia (eskualdea)|Bretainiako eskualdean]] bizi zen etazeta % 29 [[Pays de la Loire]] eskualdean. [[1999]]ko erroldaren arabera, [[Nantes]] hirigunean, 711.120 biztanle bizi ziren; [[Rennes]] hirigunean, 521.188; eta [[Brest]] hirigunean, 303.484.
 
== Ekonomia ==
Bretainiako [[industria]] ahula da. Industriagune nagusiak [[Nantes]], [[Rennes]] eta [[Brest]] dira. Industri sektoreei dagokienez, janari-industria da nagusi ([[esneki]]ak eta kontserbak) eta, ondoren, [[elektronika]]. [[Automobilgintza]]k ere nolabaiteko garrantzia badu, Rennes hirian [[Citroën]] etxearen lantegi bat baitago. Bretainia Frantziako iraultza industrialetik at geratu zenez, horren ondorioz bere landa eta paisaiak industrializazioaren eragin kaltegarrietatik kanpo ere geratu zen. Bestalde, azken urteetan, kostaldean [[haize-sorgailu]] ugari ere ipini dira.
 
[[Fitxategi:Bretagne Finistere Locronan1 tango7174.jpg|thumb|200px|[[Locronan]]go plaza. Udalerri horrek Bretainia osoko ederrentakoederrenetako bat izatearen ospea du; bertako jarduera nagusiak turismoa eta artisautza dira.]]
 
Zerbitzuei dagokienez, garrantzi berezia hartu du turismo handiak: [[Rennes]], administrazio-, ekonomia- eta unibertsitate-hiriburua da eta [[Brest]], merkataritza-portu handia. Lorient-ekin batera, hirurak dira Bretainiako hiri nagusiak, [[Saint-Brieuc]], [[Quimper]], [[Saint-Malo]], [[Vannes]], [[Fougères]] eta [[Morlaix]] hirixkekin batera. Horietaz gainera, [[Nantes]]<nowiki/>ek eta [[Saint-Nazaire]]<nowiki/>k, [[Loire-Atlantique]] departamendukoak biak, industria-maila handia dute.
{{sakontzeko|Bretainiako historia}}
 
{{aipu|''Bretainia matxinatu zahar bat da. Baina 200 urtetatik honuntzhonantz matxinatu den aldi bakoitzeko, horretarako beti arrazoi bat izan duela aipatzekoa da. Bai [[Frantziako Iraultza|Iraultza]] edo [[monarkia]]ren aurka, bai eta [[Errepublika]]ren ordezkarien edo [[Errege]]aren agintarien aurka ere, Bretainiak dakarren borroka beti berbera da.''|[[Victor Hugo]].<ref>Historia. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.</ref>}}
 
=== Historiaurrea ===
 
=== Antzinaroa ===
[[Fitxategi:Kartenn Galianed.jpg|thumb|right|300px|AintzinaroaAntzinaroa gaur egungo Bretainian bizi ziren [[galia]]r herri edo tribuen kokapen mapa:
{{legend|#66CC80|[[Osismii]]}}
{{legend|#80FFCE|[[Veneti (Galia)|Veneti]]}}
{{sakontzeko|Bretainiako erresuma}}
 
Azkenik, [[826]]. urtean Karlomagnoren seme[[Luis Errukitsua|Ludoviko Piok]] [[Bretainiako erresuma|Bretainiako Errresuma]] sortu eta haren agintean, [[Nominoe]] Bretainiako lehenbiziko erregea izan zen. [[842]]. urtean, [[Karlos II.a Burusoila]] agintera iritsi eta [[Mendebaldeko Frantzia]]ren independentzia aldarrikatu zuen, [[842]]. urtean [[Redongo gudua]]n enperadorea garaitu eta mende batez dinastia independienteindependente baten menpe egon zen.
 
=== Bretainiako Dukerria ===
 
=== XVI-XVII. mendeak ===
Frantziako monarkiak Bretainia gobernatzeko saikeraksaiakerak egin zituen; horren ondorioz, mugimendu autonomistak garatu eta hainbat matxinada jazo ziren, frantziar gudarosteak gogorki apalduak. Matxinada haietako ospetsuena [[1675]]ko ''[[Txapelgorrien matxinada]]'' izan zen, baserritarrek zerga altuen aurka protesta egin baitzuten
 
=== XVII-XVIII. mendeak ===
Ohialgintza industriari esker, Bretainiako [[ekonomia]]<nowiki/>k garapen handia izan zuen. Hala ere, [[Nantesko Ediktua]]ren ezetatzearekinezeztatzearekin batera, [[hugonoteak|hugonote]] askok Bretainia laga eta ekonomia gainbehera hasi zen.
 
=== Frantziako Iraultza ===
{{Sakontzeko|Frantziako Iraultza}}
 
[[1789]]an [[Frantziako Iraultza]]ren ondorioz, Bretainiak ordurarteordura arte mantendu ahal izan zituen burujabetza eskubideak galdu eta bost departamendutan zatitu zuten: [[Côtes-d'Armor|Aodoù an Arvor]] (Côtes-d'Armor), [[Finistère|Penn-ar-Bed]] (Finistère), [[Ille-et-Vilaine|Il-ha-Gwilen]] (Ille-eta-Vilaine), [[Morbihan|Mor-Bihan]] (Morbihan) eta [[Loire-Atlantique|Liger-Atlantel]] (Loire-Atlantique). Departamendu horietako laurekin [[Bretainia (eskualdea)|Bretainia eskualdea]] sortu zuten, eta Liger-Atlantel kanpoan utzi zuten, [[Pays de la Loire]] eskualdean sartu baitzuten.
 
Bretainiak kontserbadurismoarekin zituen lotura estuak zirela eta [[1793]]-[[1815]] bitartean [[Chouannerie]] matxinaden gotorlekuetako bat izan zen. Matxinada hau baserritarrek antolatu zuten eta eragile nagusienetako batzuk hauek izan ziren: derrigorrezko soldadutza, [[bretainiera]]ren debekatzea, apaiz eta elizgizonen euskako gehiegikeriak.
 
[[1795]]an Britainiar Itsas Gudarostea laguntzaz erregezaleek iraultaren aurkako matxinada bati ekin zioten. Atzerriratutako frantiarfrantziar noble batzuk [[Quiberon]] penintsulan lehorreratu eta chouan baserritarrekin elkartu ziren. Halere, [[Lazare Hoche]] frantziar jeneralak eta Frantziako Gudaroste Errepublikarrak matxinada hura gogorki zanpatu zuen.
 
=== XX. mendea ===
[[1914]]-[[1918]] bitartean, [[Lehen Mundu Gerra]] jazo zen: Bretainiak biztanleriaren galera ikaragarria jasan zuen, gazte asko eta asko hil baitziren, garai hartako Bretainia osoko biztanleriaren % 10. Gerratean hil ziren [[frantzia]]r gudarietatik 250.000 bretainirrak ziren. Usadioz, bretainiarrek Frantziako Itsas Gudarostean izen ematen zuten, baina gerra hartan adar militar guztietan sarrarazi zituzten, eta nagusiki lubakietan.<ref>La Primera Guerra Mundial. Historia. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.</ref>
 
Mende haren hasieran gaur egungo [[bretainiar nazionalismo]]a garaikidea eratu zen; [[XIX. mendea]]ren erdi eta amaieraldeko nazionalismoak baino [[politika]] ideologia eta [[kultura|kultur]] programa garatuagoak zituen. [[1918]]an, [[Unvaniez Yaovankiz Breiz]] ("Bretainiako Gaztediaren Batasuna") erakundea sortu eta hurrengo urtean [[Breiz Atao]] aldizkaria argitaratzen hasi zen, bretainiar kulturgintzan eragin handia izan zuelarik. [[1925]]an [[Gwalarn]] aldizkaria ere agitaratuargitaratu zen.
 
[[1927]]an [[Partie Autonomiste Breton|Parti Autonomiste Breton]] edo PAB ("Bretainiar Alderdi Autonomista") sortu eta Bretainiako ekonomia, kultura eta politikari buruzko eztabaida abian jarri zuen; geroago, banaketa batzuk jazo, eta beste bi alderdi sortu ziren: [[1930]]an [[Ligue Fédéraliste de Bretagne]] ("Bretainiako Liga Federalista") eta [[1932]]an [[Parti National Breton]] edo PNB ("Bretainiar Alderdi Nazionalista"). [[1931]]an [[Paris]] hirian bizi zen bretainiar talde batek [[Bretons Emancipés|Bretons Émancipés]] taldea sortu zuen. [[1933]]an [[Ar Falz]] aldizkaria agertu zen.
[[Fitxategi:Road signs bilingual Breton in Quimper.jpg|thumb|right|270px|[[Frantses]] eta [[bretainiera]]zko [[seinaleztapen elebiduna]], [[Quimper|Kemper]] hirian.]]
 
{{aipu|''Geure hizkuntza ez da elkar ulertzeko lanabes bat bakarrik, baita arimaren ondarea ere. [[Zelta|Zelten]] misterioak bere bidez bakarrik uler ditzazkeguditzakegu.''|Gwenc'hlan Le souzec.<ref>Lengua. Cultura. Bretaña. Jochen Grashaüser eta Walter Schäffer. 1992, Sua argitaletxea.</ref>}}
 
Bretainiera [[indoeuropar hizkuntzak|indoeuropar hizkuntza]] bat da, [[zelta hizkuntzak|zelta hizkuntzen]] adarrekoa. Hizkuntza zeltak [[Mendebaldeko Europa]]n hitz egiten dira. Gaur egun hizkuntza multzo honetatik bizirik direnak hauexek dira: bretainiera, [[Eskoziako gaelera]], [[gales (hizkuntza)|galesera]], eta [[irlandako gaelera|irlandera]], alduz [[kornubiera]] eta [[manxera]] berpizkunde saiakeran daude. Bretainiera [[Britoi hizkuntzak|britoi hizkuntzen]] adarrekoa denez, [[gales (hizkuntza)|galesera]] eta [[kornubiera]] hizkuntzekin lotura estua du.
 
Bretainiako jatorrizko hizkuntza da. Gaur egun, gutxi gorabehera 250.000 hiztun ditu (Broudic 1999), baina [[XX. mendea]]ren hasieran 1.400.000 ziren. Bretainieraren egoera oso larria da (Wurm 2001). Gero eta jende gutxiagok daki eta egoera errotik aldatzen ez bada, galtzeko atarian egongo da. Hiztunen adinari begiratzen badzaiobazaio, nabaria da oso gazte gutxik dakitela (ikus 1. irudia). Hain zuzen ere, 15-20 urte bitartekoen artean, % 0,6k baino ez daki.<ref>[http://www.amarauna-languages.com/orokorra/mapa_ikusi2.php?hizk=eu&zein=48 Bretainiera. Europako hizkuntzak. Amarauna-languages.com] {{eu}}</ref>
 
[[1977]]. urtetik aurrera, zenbait ikastetxetan irakasten da eta gaur egun nagusiki [[Bretainia Beherea]]n mintzatzen da (Bretainiako mendebaldeko muturrean). [[Kornubiera]] eta [[gales (hizkuntza)|galeserarekin]] estuki lotua dago eta lau dialekto nagusi ditu:
[[Fitxategi:Triskele-hollow-triangle.svg|thumb|150px|[[Triskel|Triskell]]<nowiki/>a.]]
 
* [[Pardon]]s<nowiki/>ak: Bretainiar kulturako musika ospakizun ospetsu eta garrantzitsuenak dira. Musika ospakizun horien jatorria erlijio ospakizunetan dago: haietan antzina santu zaindariaren eguna ospatu eta bertan indulgentziakinduljentziak ematen ziren.
 
[[Fitxategi:FIL 2009 - Coiffes bretonnes - bigoudènes - cercle ar vro vigoudenn.JPG|thumb|150px|left|Usadiozko bretainiar [[buruko (argipena)|burukodun]] emakumeak.]]
 
:''Pardon'' ospakizunetan milaka erromes eta sinisdunsinestun nahiz pertsona arrunt inguratzen dira, haietako asko bretainiar herri janzkeraz, kalez kale eta landaz landa doazen martxa eta prozesioetan ereserki eta abestiak kantatuz eta estandarteak, banderak, santuen irudiak, gurutzeak eta erlikiak erakutsiz.
 
:Ondoren [[meza]] ospatutakoan, bretainiar joko profanoetan lehiatu (adibidez, bretainiar borrokan) eta herri-musika jotzen da: [[biniou]] gaitaz lagundutako dantza eta musika, ''[[bonbarda|bombarde]]'' ([[oboe]]ren familiako musika-tresna), ''[[telenn]]'' ([[harpa]]) edota ''[[bouèze]]'' ([[akordeoi]]a).
 
* [[Triskel]]l: Bretainiako apaindueraapaindura ikur ohikoenetako bat [[lurra]], [[su]]a eta [[haize]]a ordekatzen dituen hiru burudun [[gurutze]]a da. Anitz oroigarritan ikus daiteke.
 
* [[Buruko (argipena)|Burukoa]]: bretainiar emakumeek antzina erabiltzen zuten janzkera da. Gaur egun, kultur topagune eta musika zein dantza erakustaldi eta jaialdietan janzten da.
* [[Fest-noz]] edo "gaueko festa" oraindik ere herri askotan ospatzen da eta antzinako [[druida|druiden]] erritu magikoetan omen du jatorria. Bretainiar herri-dantzak ezagutzeko aukera ezin hobea da: [[Bro Kernev]] Garaia eta [[Pontivy]] eskualdeko ''gaveta'', [[Vannes]] eskualdeko ''larid'' dantza, [[Carhaix-Plouguer|Carhaix]] aldeko ''dans tro plin'' eta ''fisel'' dantzak, [[Bro Dreger]] eskualdeko ''dans tro'' dantza...
 
* [[Ka ha diskan]]: e[[Euskara|uskaraeuskara]]z, "kantua eta deskantua". Bretainiar herri-kantagintzako modurik ohikoena da: bi abeslarik [[biniou]] gaitaren musikaz lagundurik, elkar zirikatu eta elkarri erantzuteko bertso jarioa da.
 
* [[Lorienteko Interzeltiar Jaialdia]], [[Lorient]] hirian ospatua. [[Zelta nazioak|Nazio zelten]] bilgunea da: bertan hainbat herrialde eta eskualdetako kulturak, musikak eta ohiturek topo egiten dute. [[Abuztu]]ko lehen egunetan ospatzen da eta hamar eguneko iraupena du. Ezaugarri horietako munduko jaialdirik handiena da. [[1971|1971n]] sortu zenez, gisa hartako beste hainbat jaialdiren aitzindaria ere bada.
[[Fitxategi:Far-breton.jpg|thumb|left|250px|''[[Far breton]]''.]]
 
Zalantzarik gabe, Bretainiako edari nagusia [[sagardo]]a da: [[Bro Kernev]] eskualdeko sagardoak ''Jatorrizko Izendapena'' du. Sona handiko beste edari bat [[garagardo]]a da: herrialde osoan garagardotegi ugari daude, hala nola, [[Coreff]] garagardoa edota [[Lancelot garagardotegia]]. Bestalde, Bretainiako usadiozko edaria ''[[chouchen]]'' izeneko [[ezti]]dun [[pattar]]ra da. Horiekin batera, gazteen artean, [[Breizh Cola]] fraskagarrifreskagarri alternatiboak ere ospea du.
 
Jaki eta edariok erosteko aukera ezin hobea Bretainia osoko asteroko merkatu eta azokak dira. Garrantzitsuenen artean, honako hauek daude: [[Cancale]] (igande goizetan), [[Dinan]] (ostegun goizetan), [[Josselin]] (larunbat goizetan), [[Rennes]] (egunero, igandeak izan ezik), [[Vannes]] (asteazken eta larunbat goizetan, barazkiak; asteartetik larunbat goizera, arrainak) eta [[Saint-Malo]] (astearte eta ostiral goizetan).
2.532

edits