«Siria»: berrikuspenen arteko aldeak

1.553 bytes added ,  Duela 3 urte
ez dago edizio laburpenik
| gertakari_izen2 = Independentzia [[Frantzia]]tik
| gertakari_data2 = {{data|1946|4|17}}
| gertakari_izen3 = Independentzia [[Arabiar Errepublika Batua|Arabiar Errepublika Batutik]]
| eremu_rankin = 87.
| gertakari_data3 = {{data|1961|9|28}}
| eremu_rankin = 8789.
| eremu_km2 = 185.180
| ur_portzentaia = 0,06
| biztanle_zenbatespen = 17.951185.639170<ref name=ciacia2>[{{erreferentzia|izena= |abizena= |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html The|izenburua=Syria World| Factbook] Ciaargitaletxea=cia.gov. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua|sartze-data=2017-01-03}}</ref>
| biztanle_zenbatespen_urte = 20142016
| biztanle_zenbatespen_rankin = 6166.
| erroldatutako_biztanle_zenbatespen =
| biztanle_errolda_urte =
| biztanle_dentsitate_km2 = 11892,38
| biztanle_dentsitate_rankin = 101.
| txanpon = [[Siriako Libera]]
| txanpon_kode = SYP
| aurrezenbaki = 963
| gentilizioa = siriar
| oharrak =
| oharrak = {{sup|1}} Frantzia-Siria Independentzia Ituna (1936) Frantziak berretsi gabea.
}}
'''Siria''' ({{lang-ar|سوريا}} edo سورية, ''Sūriyā'' edo ''Sūrīyah''), ofizialki '''Siriako Arabiar Errepublika'''<ref>[http://www.euskaltzaindia.net/dok/eaeb/arauak/Araua_0038.pdf Euskaltzaindiaren 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak], Euskaltzaindiaeuskaltzaindia.net</ref>, [[Ekialde Hurbila|Ekialde Hurbileko]] estatua da, zati batean [[Mediterraneoa|Mediterraneo]] itsasoaren ertzean kokatua. Mugakide ditu [[Libano]] mendebaldean, [[Israel]] hego-mendebaldean, [[Jordania]] hegoaldean, [[Irak]] ekialdean eta [[Turkia]] iparraldean. [[Israel]]ek okupatua du [[Golan]], herrialdearen hego-mendebaldean, eta Siriak [[Turkia]]ri Hatay probintziaren agintea eskatzen dio Siriak [[Turkia]]ri. Hiriburua [[Damasko]] da.
 
== Geografia ==
 
=== Islamiar Aroa ===
[[Damasko]]k [[K. a. XXX. mendea|K. a. 3000tik]] du biztanleria jarraia. [[Musulman]]ek [[636]]an konkistatu zuten [[Damasko]]. [[Muawiyah I.a]], Siriako enperadore arabiarra, inperio sortu berriaren aginpidea eskuratzeko borroketan irabazle atera zen irabazle, eta, [[kalifa]] izendaturik, Damaskon ezarri zuen hiriburua, eta [[661]]-[[750]] bitartean [[Omeiatar Kaliferria|Omeiatar inperioaren]] erdigunea izan zen; hortik [[Iberiar penintsula]] eta [[Erdialdeko Asia]]ren tarteko lurrak gobernatzen ziren. 750. urtean, arabiar kalifen [[Abbastar Kaliferria|Abbastar dinastia]] Omeiatar dinastiari nagusitu zitzaion, eta harrezkero, kalifa herriaren hiriburua [[Bagdad]] izan zen, Damaskoren kaltetan, Siria kalifa herriaren probintzia bat besterik ez zela.
 
[[X. mendea]]n [[Alepo]]ko hamdaniarrek ez zioten [[Bizantzio]]ren erasoari aurre egiterik izan. Geroago, turkiar [[Seleukotar Inperioa|seleukotarrek]] Damasko eta [[Jerusalem]] hartu zituzten (1076-77). Leku santuak musulmanen mendetik askatzera egindako [[Gurutzadak|gerra joanaldietan]] ([[1099]]-[[1291]]) europar gurutzatuek Mediterraneo itsasoaren kostaldea hartu zuten, baina barnealdeko hiriek, Damasko eta Alepo, musulmanen eskuetan jarraitu zuten. [[1291]]n, [[egipto]]ar [[mameluko]]ek kristauak behin-betiko egotzi zituzten Mediterraneotik; halaber, sortaldetik sartu, eta [[1300]]ean Damasko hartu zuten [[mongol]]ak egotzi zituzten. Hurrengo bi mendeetan, [[Tamerlan]] (Timur Lang) mongolaren inbasioa bitartean izan ezik (1400-01), nolabaiteko bakean bizi izan ziren mamelukoen mende.
 
=== Arabiarren iraultza. Siria Frantziaren administraziopean ===
[[TurkiarXX. Inperiomendea]]koren aginpeahasieran, [[1918Damasko]]ann, amaitu[[Beirut]]en eta [[Palestina]]n arabiar abertzaletasuna piztu zen. IzanBaina, ere[[1916]]an, Arabiako [[Otomandar Inperioa]] Frantziaren eta Britainia Handiaren artean banatzea hitzartu zen ([[Sykes-Picot hitzarmena]]). [[1918]]an, [[Lehen Mundu Gerra]]ren testuinguruan, [[Arabiar Iraultza]]ko armadak, britainiarrek lagundurik, [[Damasko]] hartu zuen. [[1920]]ko martxoan, Damaskoko Nazio Kongresuak [[Faisal I.a|Faysal SiriaI.a]] erresumaemirra arabiarrekoSiriako erregeArabiar bihurtuErresumako zen.izendatu Hala erezuen, harenbaina Frantziak ez zuen erregetza onartu. Faysalen erreinaldia [[1920]]ko1920ko uztailean bukatu zen, [[Frantzia]]koFrantziako armada Sirian [[Nazioen Liga]]ko mandatua indarrean ezartzera sartu zenean. [[Uztailaren 23]]an, Frantziako armadak Siriakoa garaitu zuen<ref name="WDL">{{erreferentzia |url = http://www.wdl.org/en/item/400/ |izenburua= Report of the Commission Entrusted by the Council with the Study of the Frontier between Syria and Iraq |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |sartze-data = 2013-07-08 }}</ref> [[Uztailaren 23]]an, Frantziako armadak Siriakoa garaitu zuen. Frantziaren menpeko urteetan, sentipen nazionalista areagotu ahala, matxinadak bortizki erreprimitzen ziren. Nolanahi ere, ekonomiak gora egin zuen eta, azpiegituren aldetik, herrialdea modernizatu zen.
 
Frantziaren menpeko urteetan, sentipen nazionalista areagotu ahala, matxinadak bortizki erreprimitzen ziren. Nolanahi ere, ekonomiak gora egin zuen eta, azpiegituren aldetik, herrialdea modernizatu zen.<ref name="WDL"></ref> Lau barruti autonomotan zatitu zuten lurraldea: Damasko, Alepo, eta alawiarren eta drusoen lurraldeak.
[[Bigarren Mundu Gerra]]ko Frantziaren porrotarekin batera ([[1940]]), Siria [[Vichy Gobernua]]ren menpe geratu zen harik eta [[Erresuma Batua]]k eta [[Frantziar Indar Askeak|Frantzia Askeak]] herrialdea hartu zuten arte ([[1941]]eko uztaila). Siriako nazionalisten presioak eraginda, Frantziak armada itzularazi behar izan zuen [[1946]]ko apirilean.<ref name="WDL"/> Errepublika bihurtuta, gobernu berri bat osatu zen.
 
[[Bigarren Mundu Gerra]]ko Frantziaren porrotarekin batera ([[1940]]), Siria [[Vichyko gobernua]]ren menpe geratu zen, harik eta [[1941]]eko uztailean [[Erresuma Batua]]k eta [[Frantziar Indar Askeak|Frantzia Askeak]] herrialdea hartu zuten arte. [[Georges Catroux]] jeneral frantsesak, Frantzia Askearen izenean, lurraldearen burujabetasuna agindu zien siriarrei, baina tropak bertan geratu ziren. Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, Frantziako gudarosteak uko egin zion lurraldea uzteari, baina azkenik, [[Nazio Batuen Erakundea|NBEren]] aginduz, [[1946]]ko apirilean, Frantzia eta Britainia Handiko armadak Siriatik joan ziren.
=== Adib Shishakli ===
Hainbat [[estatu-kolpe|estatu kolperen]] ostean, [[Adib Shishakli]] koronelak boterea [[1949]]ko abenduan hartu zuen. [[1951]]n bere burua presidente izendatu zuen eta legebiltzarra bertan behera utzi.
 
=== Adib Shishakli ===
Hainbat [[estatu-kolpe]]ren ostean, [[1949]]ko abenduan [[Adib Shishakli]] koronelak hartu zuen boterea. [[1951]]n bere burua presidente izendatu eta legebiltzarra bertan behera utzi zuen. Bai [[Erresuma Batua]]k, bai [[Ameriketako Estatu Batuak|Ameriketako Estatu Batuek]] laguntza ederrahandia eman zioten Adib Shishakliri. HorrelaEra horretan, [[Palestina]]ko gatazka amaitzea espero zuten. AEBek [[1948ko Arabiar-israeldar Gerra|1948ko Arabiar-Israeli Gerrako]] palestinar errefuxiatuak Sirian kokatu nahi zituzten. Horretarako, AEBak 400.000.000 dolar ordaintzeko prest agertu zenziren 1952an, 500.000 palestinar [[Jazira]] lautadan kokatuz gero. Siriako ezkertiarrek, [[Arabiar Alderdi Sozialista]]k eta [[Baath Alderdi Arabiar Sozialista]]k, gogor kritikatu zuten horrelakoakordio akordioahori, palestinarren bueltatzekoitzultzeko eskubidea saltzen ari zelakoan. Aipatutako bi alderdienalderdiek bat egitean, Shishaklik Mendebaldeko eskaintzei muzin egin behar izan zien.
 
Beste estatu kolpe baten bidez, [[1954]]an Shishakli boteretik kendu zuten boteretik. Hala ere, armadaren arteko desadostasunek herrialdearen eziraunkortasunaegonkortasunik eza eragiten zuten. [[1956]]ko [[Suezko krisialdia]]ren ostean, [[Gamal Abdel Nasser]] [[Egipto]]ko presidentearen lidergoak Egiptorekin bat egitearen aldeko korrontea sortu zuen Sirian. HonelaHorrela, [[1958]]ko [[otsailaren 1]]ean, [[Arabiar Errepublika Batua]] sortu zen.
 
=== Baath Alderdia agintean ===
Hala ere, batasuna ez zen luze irautekoa. Estatu -kolpe baten ondoren, [[1961]]eko [[irailaren 28]]an, Siriak independentzia berreskuratu zuen. EziraunkortasunakEgonkortasunik jarraitu zueneza, berriz, ez zen amaitu, harik eta [[1963]]ko [[martxoaren 8]]an, Siriako armadako hainbat ofizial ezkertiarrek boterea hartu zuten arte, [[Baath Alderdi Arabiar Sozialista]]ren egitasmoei jarraiki.
 
Aurreko hilabetean [[Irak]]eko Baath alderdiak hango boterea bereganatu zuen. Siriako gobernu berriak [[Egipto]]rekin eta Baathek kontrolatutako Irakekin federazioa osatzeko aukeraz hausnarketa egin zuen. Hitzarmena [[1963]]ko [[apirilaren 17]]an sinatu bazen ere, alderdien arteko desadostasunak areagotu ziren hurrengo hilabeteetan, eta federazioa ez zen gauzatu. Horrez geroztik, Siria eta Irak bat egitearen alde jardun zuten bi herrialdeetako Baath alderdiek. Baina [[1963]]ko azaroan Irakeko gobernua boteretikeraitsia kenduizan zutenzen.
 
[[Fitxategi:New_community_on_the_Golan.jpg|thumb|280px|<small>Majdal Shams herria [[Golan|Golango Gainetan]]</small>]]
[[1964]]ko maiatzean, [[Amin Hafiz]] presidenteak demokratizazioaren aldeko erreformak abian jarri zituen, baina [[1966]]ko [[otsailaren 23]]an, alderdi bereko hainbat armada ofizialek estatu-kolpea golpe bat garatueman zuten. Amin Hafiz espetxeratutaespetxeraturik, behin-behineko konstituzioa bertan behera geratu zen. Gobernu horrek, [[Egipto]]rekin batera, [[1967]]ko ekaineko [[Sei Eguneko Gerra]] egin zion [[Israel]]i. Israelek [[Golan]] kendu zion Siriari. Hori zela -eta, Siriako gobernua ahuldu zen. [[1970]]eko [[azaroaren 13]]an, [[Hafez al-Assad|Hafez al Assad]] defentsa ministroak estatuhartu kolpe bat emanda,zuen lehen ministroarenministro kargua, hartuestatu-kolpea zuenemanda.
 
[[1973]]an, [[Yom Kippur Gerra]]n, [[Golan]] berreskuratzen saiatu zen Siria alferrik. HorrezkeroHarrezkero, Siria eta Israelen arteko mugan, salbuespenak salbuespen, su-eten iraunkorra indarrean dago indarrean. [[1976]]an, [[Libano]]ko gobernuak eskatutaeskaturik, Siriako armada Libanon sartu zen, hango [[Libanoko Gerra Zibila|gerra zibila]] baretu nahian. Siriak bildu zituen borrokatzen ari ziren taldeak bildu zituen, [[Taif Hitzarmena]] sinatzeko. [[1990]]eko [[urriaren 13]]an gerra zibila bukatutzat jo zen arren, Siriako armadak Libanon jarraitu zuen [[2005]]eko [[apirilaren 26]] arte. Izan ere, [[Rafik al-Hariri|Rafik Al-Hariri]] Libanoko Lehenlehen Ministroarenministroaren hilketa ([[2005]]eko [[otsailaren 14]]) zela -eta, Siriaren kontrako protestak hedatu ziren Libanon.
 
Barneko oposizioa gorabehera, Hafez Al Assad presidente karguan zegoela hil zen [[2000]]ko [[ekainaren 10]]ean. Hilabete bat geroago, haren seme [[Bashar al-Assad|Bashar al Assad]] semea presidente aukeratu zuten presidente, hautagai bakarreko erreferendum baten bidez.
 
== Gobernua eta administrazioa ==
=== Politika ===
{{sakontzeko|Siriako politika}}
Siria [[1963]]tik erregimen militar batek agindutako errepublika da. [[1973]]an, erreferendumean onartu zuten gaur egun duten Konstituzioa onartu zutenkonstituzioa. Bertan Siria errepublika demokratiko, herritar eta [[sozialismo|sozialista]] moduan definitzen zuten. Oinarriak legeaLegea, erlijio askatasuna eta propietate pribatua ziren oinarriak. 7Zazpi urtero presidenteaurtetatik aukeratzen da presidentea, [[musulman]]a izan behar duena. Lau urtero Herriaren Asanblada eta Ministroen Kontseilua, berriz, lau urtetatik aukeratzen dute. Konstituzioaren arabera, presidenteak jar eta ken ditzake presidenteordea, ministroak eta lehen ministroa. jarHorrezaz etagainera, kenpresidentea ditzake.da Presidenteaarmadaren ere Armadaren buru daburua, [[Baath Alderdi Arabiar Sozialista]]ren idazkari orokorra eta [[Nazio Fronte Progresista]]ren buruburua. Herritarren Asanblada eta Herri Kudeaketa Kontseiluak dira organo legegileak.
 
=== Banaketa administratiboa ===
== Demografia ==
=== Biztanleria ===
Siriar2016an gehienakSiriak 17,185,170 biztanle zituen<ref name=cia2></ref>. Gehienak sartaldean bizi dira, hiriburuan eta kostaldean batez ere, eta baita ipar-ekialdean ere, [[Eufrates]] ibaiaren ertzetan eta haren adarretan. Biztanleen erdia baino gehiago hirietan bizi da, [[Damasko]]n eta [[Alepo]]n gehienak. Azken urteetan milioi bat siriar inguru [[Libano]]ra eta Golkoko petrolio herrialdeetara joan dira lanera, eta langile horiek milaka milioi bidaltzen dituzte urtero Siriara. Populazioaren %31,9 gaztea da, 15 urtetik beherakoa. [[Ugalkortasun-tasa]] 2,55 seme-alaba emakumeko da, eta biztanleriaren [[hazkunde tasa]] %1,56 (2016)<ref name=cia2></ref>. [[2011]]ko martxoan [[Siriako Gerra Zibila]] hasi zenetik, 9,5 milioi siriar inguru lekualdatuak izan dira. Hauetatik, 4,8 milioik Siriatik kanpo hartu behar izan dute babes<ref>[http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php Syria Regional Refugee Response], data.unhcr.org. <small>2017ko urtarrilaren 3an kontsultatua.</small></ref><ref>[http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php Demographic Data of Registered Population] Data.unhcr.org. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua.</ref>
 
Populazioaren %33,1 gaztea da, 15 urtetik beherakoa. Emakume bakoitzak 3,32 seme-alaba ditu eta hazkuntza urtero %2,4koa da. Siriako gizarte laguntzak nolabaiteko babesa ematen die zaharrei, ezinduei, lanean zaurituei eta eriei. Osasun zerbitzuak dohain dira zerbitzu pribatuak ordaintzerik ez dutenentzat, eta oro har, herrialdearen osasun egoera hobetzen ari da. Gaur egun, Siriako 15 urtetik gorako gizonezkoen %76 eta emakumezkoen %45 alfabetatuak daude. Politika ez ezik, osasuna eta irakaskuntza ere gudarostearen ardurapean daude; soldadutza nahitaezkoa da, 30 hilabetez.
 
[[2011]]ko martxoan [[Siriako Gerra Zibila]] hasi zenetik, 9,5 milioi siriar inguru lekualdatuak izan dira. Hauetatik, 3 milioik Siriatik kanpo hartu behar izan dute babes<ref>Stephanie NEBEHAY: [http://uk.reuters.com/article/2014/08/29/uk-syria-crisis-refugees-idUKKBN0GT0AZ20140829 ''Syrian refugees top 3 million, half of all Syrians displaced - U.N.''] Uk.reuters.com. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua.</ref><ref>[http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php Demographic Data of Registered Population] Data.unhcr.org. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua.</ref>
 
=== Banaketa etnikoa ===
Siriako biztanle gehienak, %90,3<ref name=cia cia2></ref>, [[Arabia]]ko eta [[Mesopotamia]]ko semiten ondorengo [[arabiar]]rak dira. Baina arabiar jatorriko siriarrez gainera, [[kurdu]]ak, [[armenia]]rrak eta [[turkia]]rrak ere bizi dira Siriako lurretan. Gainera milaka [[palestina]]r daude barreiaturik lurraldean.
 
=== Hizkuntzak ===
[[Arabiera]] da hizkuntza ofiziala. [[Kurduera]] ([[kurmanji]] dialektoa), [[armeniera]] eta [[azerbaijanera]] dira gutxiengo [[kurdu]], [[armeniar]] eta [[turkomano]]en mintzairak. [[Aramera]] ''[[lingua franca]]'' izan zen arabiera iritsi baino lehen; gaur egun, [[asiriar]]rek hitz egiten dute, eta zenbait eliza kristauren [[liturgia-hizkuntza]] da oraindik. Mendebaldeko aramera [[Ma'loula]]n eta ondoko bi herritan baino ez da mintzatzen, Damaskotik 56 kilometro ipar-ekialdera<ref>{{erreferentzia|izena=Ruth |abizena=Sherlock|izena2=Magdy |abizena2=Samaan |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10294711/Christians-flee-Syria-village-that-speaks-the-language-of-Jesus.html |izenburua=Christians flee Syria village that speaks the language of Jesus | argitaletxea=telegraph.co.uk |sartze-data=2017-01-03}}</ref>.
 
=== Hiri handienak ===
32.311

edits