Ireki menu nagusia

Aldaketak

3.040 bytes added ,  Duela 2 urte
ez dago edizio laburpenik
 
== Geografia ==
[[Fitxategi:Nepal topo en.jpg|thumb|left|250px|Mapa topografikoa]]
 
=== Mugak ===
Nepalek lauki zuzen baten itxura dauka, eta iparraldetik hegoaldera altueraz nabarmen jaisten da, izan ere [[Himalaia]]ko zortzi mila metrotako mendietatik hasi eta hegoaldeko Terai lautadan 250 metrotako altueraraino iristen baita.
 
Iparraldean [[Tibet]]eko goi-lautada zabala du eta hegoaldean [[India]].
[[Fitxategi:Nepal topo en.jpg|thumb|left|250px|Mapa topografikoa]]
 
=== EremuakEskulde naturalak ===
Ondorioz hiruHiru eremu geografiko bereizten dira: Alde batetik mendi garaien eremua, '''Parbat''' izenekoa, [[glaziar]] erraldoiez estalia dagoena. Oso jende gutxi bizi da. Bestetik mendixken eremua, '''Pahad''' izenekoa, mila eta lau mila metro arteko altuera artean dagoena. Ibar zabalak ditu, [[Katmanduko ibarra]] adibidez. Jendearen gehiengoa eremu honetan bizi da. Azkenik '''[[Terai ordokia|Terai lautada]]''', geografikoki [[India]]ren jarraipena dena, beroa eta hezea. [[Arroz]] soro zabalak eta [[oihan]] [[klima tropikal|tropikala]] duten parke nazionalak daude bertan.
 
Ondorioz hiru eremu geografiko bereizten dira: Alde batetik mendi garaien eremua, '''Parbat''' izenekoa, [[glaziar]] erraldoiez estalia dagoena. Oso jende gutxi bizi da. Bestetik mendixken eremua, '''Pahad''' izenekoa, mila eta lau mila metro arteko altuera artean dagoena. Ibar zabalak ditu, [[Katmanduko ibarra]] adibidez. Jendearen gehiengoa eremu honetan bizi da. Azkenik '''[[Terai ordokia|Terai lautada]]''', geografikoki [[India]]ren jarraipena dena, beroa eta hezea. [[Arroz]] soro zabalak eta [[oihan]] [[klima tropikal|tropikala]] duten parke nazionalak daude bertan.
 
Nepalek bost urtaro ditu: uda, [[montzoi|montzoi garaia]], udazkena, negua eta udaberria. [[Terai ordokia|Terai lautadan]] montzoia bereziki gogorra izaten da, ibaiek uholde handiak izaten baitituzte.
 
=== MendiakErliebea ===
 
[[Himalaia]] mendikatea bete betean hartzen du Nepalek, eta bertan daude 14 zortzimilakoetatik erdia baino gehiago.
* [[Annapurna]] (8.091 m): Munduko hamargarrena.
 
=== IbaiakHidrografia ===
 
Ibaiek ipar-hego norabidea dute eta [[Ganges]] ibaira isurtzen dituzte beren urak. Hiru ibai arro garrantzitsu daude Nepalen:
Hamar Parke Nazional eta basabizitzaren hiru erreserba ditu Nepalek. [[Chitwan Parke Nazionala]] ([[Terai ordokia|Terai lautadan]]) eta [[Sagarmatha Parke Nazionala]] ([[Himalaia]] mendikatean) dira ezagunenak eta bisitatuenak.
 
=== HiriakKlima ===
Nepalek bost urtaro ditu: uda, [[montzoi|montzoi garaia]], udazkena, negua eta udaberria. [[Terai ordokia|Terai lautadan]] montzoia bereziki gogorra izaten da, ibaiek uholde handiak izaten baitituzte.
 
Nepalgo hiri handienak hauek dira:
 
# [[Katmandu]] (1.442.271 biztanle)
# [[Pokhara]] (293.696 biztanle)
# [[Biratnagar]] (189.000 biztanle)
# [[Patan]] (183.310 biztanle)
 
== Historia ==
[[2015]]eko [[apirilaren 25]]ean herrialdea astindu zuen bere historia osoko lurrikararik bortitzenak, edo behintzat [[1934]]an gertatutakoaren ostean latzena. 6.000 hildako baino gehiago eragin zuen eta epizentroa Lamjung hirian kokatu zen, [[Mendebaldeko eskualdea (Nepal)|Mendebaldeko eskualdean]]. [[Katmandu]] hiria eta inguruneak ere kaltetu zituen.
 
== BanaketaGobernua administratiboaeta administrazioa ==
=== Politika ===
Nepalek azken bi hamarkadetan aldaketa politiko nabarmenak izan ditu, errege absolutua izatetik bi ganberatako sistema presidentziala izatera pasa baita, Ordezkarien ganbera (''Pratinidhi Sabha''), herritarrek aukeraturiko 205 ordezkari dituena, eta Kontseilu Nazionala (''Rastriya Sabha''), 60 ordezkariduna, 10 erregeak aukeraturikoak, 35 ordezkarien ganberak aukeraturikoak eta gainerako 15ak udalek aukeraturikoak. Bost urtetako legealdiak izaten dira. Gobernua erregeak eta aukereaturiko ministroek osatzen dute eta honek Lehen Ministroa aukeratzen du Nepalen ordezkari nagusi izateko.
 
Nepal da Asia guztiak heriotza zigorra ezabatua duen herrialde bakanetakoa eta sexu-bereko gizakien ezkontza proposatu izan da, oraindik onartu ez den arren.
 
Gaur egungo Konstituzioa 2015eko irailaren 20an jarri zen indarrean. Nepal honela definitzen du: " Etnia anitzeko, hizkuntza anitzeko, erlijio anitzeko eta kultura anitzeko jendea eremu geografiko anitzetan bizi dena, estatu aske batean, Nepalgo lurralde osotasunaren alde eta nazioaren interes eta garapenaren lde lan egiten duena."
 
2016tik aurrera [[Pushpa Kamal Dahal]] da Lehen Ministroa eta 2015etik aurrera [[Bidhya Devi Bhandari]] da Nepalgo presidentea.
 
=== Banaketa administratiboa ===
[[Fitxategi:Nepal development regions.png|350px|thumb|Garapen eskualdeak]]
{{sakontzeko|Nepalen banaketa administratiboa}}
|}
 
== EtnografiaDemografia ==
[[Fitxategi:Nepal ethnic groups.png|thumb|right|250px| nepalgo etnien banaketa geografikoa]]
=== Banaketa etnikoa ===
 
Nepalen etnia ugarik egiten dute bat, ''nepaliak'' (khas edo pahariak), ''madhesiak'', ''newariak'', ''sherpak'', ''gurungak'', ''linbuak'' eta ''tamangak'' besteak beste. (ikus ondoko mapa)
 
* '''Gurkha/Nepaldarrak:''' [[Gurkha|Gurkhek]] mendialdean zuten [[Gorkha|erreinuan]] dute jatorria, horregatik ''Khas'' edo ''pahari'' (menditar) ere esaten zaie eta gaur egun Nepalgo etniarik ugariena da. Hizkuntza indo-irandarra dute, aintzina ''gurkhali'' edo ''khaskura'' izenekoa eta modernizatu ondoren ''nepalia''. Gaur egun herrialdeko populazioaren %48ak erabiltzen duen hizkuntza da. Erlijioz [[hinduismo|hinduak]] dira eta kasta sistema batean antolaturik dago beren gizartea.
=== '''[[Gurkha|Nepaldarrak]]''' ===
 
* '''Madhesiak:''' [[Terai ordokia|Terai lautadako]] [[hinduismo|hinduistak]] eta beraz hauek ere kasta sistemaren arabera banatuak. Bost milioi biztanle inguru dira. Beraien hiri nagusia [[Janakpur]] da.
[[Gurkha|Gurkhek]] mendialdean zuten [[Gorkha|erreinuan]] dute jatorria, horregatik ''Khas'' edo ''pahari'' (menditar) ere esaten zaie eta gaur egun Nepalgo etniarik ugariena da. Hizkuntza indo-irandarra dute, aintzina ''gurkhali'' edo ''khaskura'' izenekoa eta modernizatu ondoren ''nepalia''. Gaur egun herrialdeko populazioaren %48ak erabiltzen duen hizkuntza da. Erlijioz [[hinduismo|hinduak]] dira eta kasta sistema batean antolaturik dago beren gizartea.
 
* '''[[Newari]]ak:'''[[Katmanduko ibarra|Katmanduko ibarreko]] biztanleak dira eta XVII menderarte beraien dinastia izan zen Nepalgo erresuma handienaren agintari. Erregeen egoitza eta beraz hiriburua [[Bhaktapur]] izan arren hiri handiena Katmandu zen. Beren hizkuntza, '''nepal bhasa''', tibet-birmaniarra da eta beraz erlijioz [[budismo|budistak]] dira. 1.245.232 pertsonako taldea da (2001).
=== '''Madhesiak''' ===
 
* '''[[Sherpa]]k:''' 155.000 sherpa inguru daude Nepalen, eta mendi garaietan kokatzen dira. [[Txinako Herri Errepublika|Txinako]] [[Sichuan]] probintziatik etorritakoak dira. Erlijio budista daukate.
[[Terai ordokia|Terai lautadako]] [[hinduismo|hinduistak]] eta beraz hauek ere kasta sistemaren arabera banatuak. Bost milioi biztanle inguru dira. Beraien hiri nagusia [[Janakpur]] da.
 
* '''Gurung:''' [[Gandaki Gunea|Gandaki]] eta [[Dhawalagiri Gunea|Dhawalagiri]] Guneetan bizi diren artzaiak dira. Milioi erdi pertsona inguru, erlijioz budistak eta [[tibetera|hizkuntza tibetarra]] hitzegiten dute.
=== '''[[Newari]]ak''' ===
 
* '''Linbuak:''' [[Mechi Gunea|Nepal ekialdean]] bizi den etnia budista da. 400.000 pertsona inguruk osatzen dute taldea.
[[Katmanduko ibarra|Katmanduko ibarreko]] biztanleak dira eta XVII menderarte beraien dinastia izan zen Nepalgo erresuma handienaren agintari. Erregeen egoitza eta beraz hiriburua [[Bhaktapur]] izan arren hiri handiena Katmandu zen. Beren hizkuntza, '''nepal bhasa''', tibet-birmaniarra da eta beraz erlijioz [[budismo|budistak]] dira. 1.245.232 pertsonako taldea da (2001).
 
* '''Tamangak:''' [[Bagmati Gunea|Bagmati]] eta [[Janakpur Gunea|Janakpur]] inguruan bizi diren milioi eta erdi pertsonak osatzen duten etnia da. Beren tradizioen arabera ''Trisong'' errege tibetarrak bidali zituen 755.urtean bertara [[Tibet]]eko erresumaren muga zaintzera.
=== '''[[Sherpa]]k''' ===
 
=== Hizkuntzak ===
155.000 sherpa inguru daude Nepalen, eta mendi garaietan kokatzen dira. [[Txinako Herri Errepublika|Txinako]] [[Sichuan]] probintziatik etorritakoak dira. Erlijio budista daukate.
Aniztasun etniko honek hizkuntza kopuru handia edukitzea dakar, hiru multzo nagusitan banatzen direnak: [[Indoariar hizkuntzak]], [[Tibeto-Burmaniar hizkuntzak]] eta isolaturiko hizkuntza indigeno ugari.
 
Hizkuntza nagusiak [[nepalera]] (%44,6), maithili (%11.7), bhojpuri (%6), tharu (%5.8), tamang (%5.1), nepal bhasa (%3.2), bajjika (%3), magar (%3), doteli (%3) eta [[urdu]]a (%2.6) dira.
=== '''Gurung''' ===
 
Nepalerak [[sanskrito]]an du bere jatorria eta lexikoaren gehiengoa hizkuntza honetatik datorkio, nahiz eta hitz dezente ere badituen [[arabiera]] eta [[persiera]]tik, [[hindi]] eta [[urdu]] hitzegiten zuten merkatariek ekarrita. Azken urteotan [[ingeles]]etik mailegu asko hartu ditu. Alfabetoa [[Devanagari]]a du. Nepaleko toki askotan ez da beste idazkerarik ikusten.
[[Gandaki Gunea|Gandaki]] eta [[Dhawalagiri Gunea|Dhawalagiri]] Guneetan bizi diren artzaiak dira. Milioi erdi pertsona inguru, erlijioz budistak eta [[tibetera|hizkuntza tibetarra]] hitzegiten dute.
 
=== '''Linbuak'''Erlijioak ===
Nepalen erlijio ezberdinetako eraikinak elkarren ondoan ikusten dira. Dena den [[hinduismo]]a da nagusi, biztanleriaren %81'3ak jarraitzen baitu. Budistak %9a baino ez diren arren, [[Siddhartha Gautama|Siddhartha Gautama "Buda"]] bertan jaio zen eta budismoaren hiri sakratuetako bat [[Lumbini]] hiria da. Azkenik musulmanek %4'4a osatzen dute.
 
=== Hiri nagusiak ===
[[Mechi Gunea|Nepal ekialdean]] bizi den etnia budista da. 400.000 pertsona inguruk osatzen dute taldea.
 
Nepalgo hiri handienak hauek dira:
=== '''Tamangak''' ===
 
# [[Katmandu]] (1.442.271 biztanle)
[[Bagmati Gunea|Bagmati]] eta [[Janakpur Gunea|Janakpur]] inguruan bizi diren milioi eta erdi pertsonak osatzen duten etnia da. Beren tradizioen arabera ''Trisong'' errege tibetarrak bidali zituen 755.urtean bertara [[Tibet]]eko erresumaren muga zaintzera.
# [[Pokhara]] (293.696 biztanle)
# [[Biratnagar]] (189.000 biztanle)
# [[Patan]] (183.310 biztanle)
 
== GarraioaAzpiegiturak ==
=== Garraioa ===
 
Nepalen nazioarteko aireportu bakarra dago, [[Tribhuvan Nazioarteko Aireportua]] (nepaleraz त्रिभुवन विमानस्थल) ([[Aireportuen NAGE kodea|NAGE kodea]]: KTM).
 
Herrialdeko hiri garrantzitsuenak elkar konektatzen dituzten hiru errepide nagusi daude:
* '''Tribhuvan errepidea:''' Katmandu, hegoaldeko mugarekin konektatzen du. 158 km. Ibilbidea: [[Katmandu]] (Naubise)-[[Hetauda]]-[[Birganj]] (hegoaldeko muga).
* '''Prithvi errepidea:''' Katmandu, mendialdearekin konektatzen du. 275 km. Ibilbidea: [[Katmandu]]-[[Pokhara]]-[[Baglung]]
 
=== Energia ===
Nepalgo energia iturri nagusia egurra da (%68). Honetaz gain nekazal hondarrak (%15a), animalien gorotzak (%8), eta inportaturiko erregai fosilak (%8a). Energiaren %1an baino ez du argi-indarrak betetzen. Argi-indar hau Himalaiatik jeisten diren ibaietan kokaturiko urtegietan lortzen da.
 
=== Hezkuntza ===
Herrialdearen alfabetizazioa gorantz doa, 2001ean %54,1a zen eta 2011an %65,9a. Gizonezkoak %75,1 eta emakumezkoak %57,4. Kathmandu hiriburuan dago alfabetizazio tasa altuena, %86,3.
 
== Nepaldar famatuak ==
60.376

edits